ە س س ە
ءومىر سۇرمەك ءۇشىن نەندەي حال كەشپەكتى ىلعي دا شەشپەك كەرەك
(حوسە ورتەگا-ي-گاسسەت)
سول كەپپەن جانە شىعار كۇن,
سول كەپپەن باتار مۇنار كۇن...
1.
اڭگىمەنىڭ نە تۇرعىدا ەكەنىن ءا دەگەننەن-اق سەزگىرلىكپەن ءتۇسىنىپ, قىزىعا قۇلاق قوياتۇعىن ادامدارمەن تىرشىلىك تۇيتكىلدەرى تۋراسىندا, ءوتىپ جاتقان ءىرىلى-ۇساقتى وقيعالار حاقىندا, كۇندەلىكتى ونى-مۇنى جاعداياتتار جايىندا وزىمسىنە سىر شەرتىسىپ, شۇيىركەلەسپەككە, اسىرەسە مىنا ءبىزدىڭ بۇلعاقتى عاسىرىمىز ءتامامدالار تالما تۇستا سەبەپ-سالدار جەتىپ-ارتىلار. ءتىپتى باسساڭ اياق استىندا, دەگەندەي-اق.
سونىمەن قاتار بۇل تۇرپاتتاعى تالپىنىستىڭ تۋىنداۋىنا قاشاننان-اق اڭسارلى اقيقاتقا كەنەزەسى كەبە شولىركەيتىن, ىلكىدەن بار ينتۋيتسيالىق ىشكى ءلۇپىل دە سەبەپكەر شىعار-اۋ, ءسىرا. سول سەزىمتال شولعىنشى تاعى دا تاعاتسىزدانا باس كوتەرىپ, ءدۇن-دۇنيەگە كوز جىبەرىپ, اينالا الەم شىنىمەن-اق سەن ەلەستەتكەن كۇيدەگىدەي مە, بۇل جونىندە وزگەلەر نە ايتار ەكەن, شىنىمەن-اق مىنا جالعاننىڭ جۇزىندە ءتۇپتىڭ تۇبىندە ىزدەپ تابۋعا بولاتىنداي شىندىق شىركىن بار ما ەكەن ءوزى, دەيتىندەي. قاشاننان-اق وسىلاي.
البەتتە, وسى رەپەتتەس, ءوزىڭدى قىزىقتىرار بار-بارشا ساۋالدارعا, ءتىپتى ءوزىڭنىڭ دە تولايىم-تۇگەل جاۋاپ بەرە سالۋىڭ مۇمكىن ەمەس, ونداي بولمايدى دا. الايدا ءوز-وزىڭنەن «تاۋبەگە كەلۋىڭ» تارىزدەس كۇبىلىس بەلگىلى مولشەردە وي-ساناڭدى شىنايى بولمىسقا, ونىڭ باستاۋ-بۇلاعىنا جەتەلەيتىنى راس.
وسىناۋ تولعانىستارعا وسى جولى سەپتەس بولعان جاس شاعىنان الدەقايدا كىشى, كوپتەن تانىس ءبىر جۋرناليست ەدى. الدەقالاي كەزدەسكەن ساتتەردىڭ بىرىندە ول بۇيدەدى:
– ءسىز بىردە ءوزىڭىز قۇرالىپتاس ۇرپاقتىڭ, سونداعى ءسوزىڭىزدى ءدال كەلتىرسەك, ەستەن تاندىرارداي, جادىنان جاڭىلارداي ينكارناتسياعا ۇشىراعانىن ايتىپ قالعان ەدىڭىز. ولاي بولسا, شىنتۋايتىندا, ءبارىڭىز بىردەي ءبىر ساتتە, قالاي ءوزى, بىلاي, ودان كەيىن, بارشاسى بىردەننەن...
مەن ونىڭ ويىن ايقىنداماققا اسىقتىم:
– ايتپاعىڭ نە سوندا, مىنا ءبىزدى بىردەن تۇنشىعا تىنشۋ تاۋىپ, سوسىن باسقا-بوگدە بەينەدە تۇگەلدەي تىرىلە-تۇرەگەلىپ شىعا كەلدى دەمەكسىڭ بە؟ جوق, الدە, الگىندەي جاعداياتتاردىڭ بولماعى بەيمۇمكىن دەمەكپىسىڭ؟
– ءيا, شامامەن العاندا وسى ماڭاي عوي, – دەدى ول كوڭىلدەنە ءتۇسىپ, – بىراق, جاڭاعى جاعداياتتاردىڭ بەيمۇمكىندىگىنە كەلسەك, وندا تۇرعان نە بار, كۇدايىم-اي, بۇل الەمدە بەيمالىم نارسە جوق شىعار! ونىڭ ۇستىنە ار الدىندا كىمنىڭ ارىلىپ, تىرىلگىسى كەلمەيدى دەيسىز؟! ءتىرىل دە كەتە بار! اھ! قۇدايعا, سوسىن قارقىلداپ تۇرىپ كۇلەسىڭ-اي, مىنە, كوردىڭ بە, ارىلدىق تا تىرىلدىك! ەشقانداي سانكتسياسىز-اق! گاپ قايدا, ينكارناتسيادا ما؟! و, جاراتكان يە, و, جارىلقاۋشى؟ ءبىز كىمگە ۇقساپ تۇرىپپىز؟
– ءيا, شىنتۋايتقا كەلگەندە, ءداپ وسىلاي, – دەدىم مەن. – ءيا, ءيا, ەندى ءبىز وزىمىزگە ءوزىمىز كۇلەمىز. قۇدايدى قايدام, ءوزدى-وزىمىزگە قارقىلدايمىز-اي كەلىپ! قارقىلداپ كۇلە ءجۇرىپ, جاڭبىر-جاڭبىردىڭ اراسىنان سۇراق تاستايمىز تاعى دا. ياپىراي, بۇل نە سوندا, ءوزى-وزىنەن بولا سالعان, تەگىننەن-تەگىن كەلە سالعان نە نارسە! اياعىمىز سالبىراپ اسپاننان تۇستىك پە, سوندا؟ ءداۋىردى ءبىز وزگەرتىپ جىبەردىك پە, الدە زامانا ءبىزدى يلەپ, بيلەپ الدى ما؟ حا-حا-حا! كىم كىمدى اقىماق قىلدى سوندا؟ وسىنىڭ بارلىعىنا باعا بەرەر قازى بار ما؟ قازىر ءبىزدىڭ كىم ەكەنىمىزدى كىم ايتار؟ كەيبىرەۋلەر كىمگە قارعىس جاۋدىرارىن, بازبىرەۋلەر كىمگە العىس جاۋدىرارىن بىلمەي دال. بارىنە دە قايتا قۇرۋ كىنالى, سول بولماعاندا عوي, «قاعاناعىمىز قارىق» كۇيدە جۇرەر بەرەر مە ەدىك. وۋ, ءبىز دەگەنىڭ اناۋ شاقتا, كەڭەستەردىڭ كەزىندە تۋىپ-وسكەن «XX عاسىردىڭ قۇيمالى قۇراماسى» ەمەسپىز بە؟ ەۋرازيالىق وي-سانا ولشەمدەرى تۇرعىسىنان مەن ءبىزدىڭ ۇرپاقتى وسىلاي اتايمىن, ارينە بۇدان دا كەڭىرەك الۋعا بولادى. بىلە-بىلگەنگە – توتەنشە وزگەرىستى باستان وتكەرىپ, الگى اتاپ كورسەتكەنىمىزدەي, ينكارناتسياعا ۇشىراعان ۇرپاقپىز ءبىز. الەۋمەتتىك پە, مۇراتتىق پا, ساياسي ما, تاعى باسقا, قايسىبىرىن ايتساڭ دا! ءسويتىپ ءبىز كەلەر ۇرپاقتارعا, ءيا, ءيا, سولاي, ولارعا تاعى دا ءوزىمىز-وزەگىمىز, ءوز تاعدىرىمىز ارقىلى جول اشتىق. تاۋاريحتا وسىنداي جاعداي, ياكي تۇپكىلىكتى توڭكەرىس جانە بۇكىل ءبىر ۇرپاقتىڭ ءوزىن-ءوزى جوققا شىعارۋى ارقىلى كۇللى ءداۋىردى جاڭعىرتىپ, جاڭارتۋى, قايتالاپ ايتامىن, قاندى قۇرباندىقتارسىز تۇبەگەيلى وزگەرتۋى, ءاي قايدام-اۋ, كەزدەسە قويماعان شىعار...
– پىكىرىڭىز ورىندى, مۇنداي جاعداي بولماعان. شىن مانىندە, ەشقاشان كەزدەسپەگەن, – دەپ كەلىستى ول. – الايدا وسىناۋ عاجايىپ عالامات ءۇشىن قۇدايعا العىس جاۋدىرعان ءجون بولا قويار ما ەكەن؟ ونىڭ بىزگە تىم قادالىپ قالعانى نەسى؟ مىنەكيىڭىز, ەندى تاعى دا بۇرىن بولىپ كورمەگەن, جاڭا گەوساياسي تاجىريبەنى بىزگە تاڭدى دا تاستادى. ال ءبىز تاعى دا جونارقامىزدى توسىپ, جانتالاسا قۇشتارلىق تانىتامىز.
– قالاي ويلاساڭ دا ەركىڭ بىلگەي. بىلايشا ايتساق, بوستاندىقتى ەشكىم دە سۋ تەگىن سىيلاي سالماس. سەن ونى قالاي اڭسادىڭ دەسەيشى ءبىر كەزدەرى. اقىرى الدىڭ عوي. كەشىرگىڭ, شىراق, ونىڭ قۇنى – مىنا ءبىزدىڭ ۇرپاق. بۇدان ءارى قالاي بولادى, ەندى ونى وزدەرىڭ ويلاڭدار, جاماندى-جاقسىلى ءبىز ءوز پارىزىمىزدى وتەدىك...
– سوندا, سىزدەر وسى شىم-شىتىرىق شىتىرمان تۋرالى نە ويلايسىزدار, بۇل شاتاققا شىنىمەن-اق شاتتاناسىزدار ما؟
– بۇل شاتاق ەمەس. بۇل – تاريح. بەت-بەينەلەر مەن تاعدىرلارداعى تاۋاريحتىڭ تاپ ءوزى.
– جارايدى دەلىك, تاريح بولا قويسىن. سوندا وسى تاريحي ءتۇبىرلى قۇبىلىستىڭ سىزگە, ءسىز قۇرالىپتاس ادامدارعا, ينكارناتسياعا ۇشىراعان ۇرپاققا اسەرى نەشىك؟
– بۇل جاعى سونشاما ماڭىزدى ما؟ ەندىگى جەردە ماسەلەنىڭ ءمانىسى بىزدە ەمەس, سىزدە, ءسىزدىڭ ۇرپاقتا ەمەس پە؟
– جوق, مەن قادالعان جەردەن قان الماق ەمەسپىن. مىنە, تاعى دا سول – اكەلەر مەن بالالار! مەنىڭ ايتپاعىم بۇل ەمەس. تەك قانا ءسىزدىڭ كوزقاراسىڭىزدى بىلگىم كەلەدى. ومىردە بارلىق نارسە ءوز تۇرعىڭنان دالەلدەگەندە عانا يلانىمدى. شىندىق اتاۋلى دا كەشىرىڭىز, اينالىپ كەلگەندە, ءوز ورەڭە, ءوز ولشەمىڭە بايلانىستى. بۇدان ەشقايدا قاشىپ قۇتىلا المايسىڭ. ءبىزدىڭ «مەنىمىز» وزىمىزدەن قاشىپ قايدا بارار؟ مەنىڭ ايتپاعىم مىناۋ, – دەگەن ول ءسال-ءپال ءۇنسىز قالدى دا, الدە ماعان سولاي كورىندى مە, كىم بىلگەن, توبەدەن قوس قولداپ قويىپ كەپ جىبەرگەندەي كۇيدە بۇيدەدى. – سونسوڭ, ءبىزدىڭ ءاربىرىمىز تەڭىزدە مالتىعان ادامعا ايتەۋىر ءبىر جاعىمىزبەن ۇقسايتىن سەكىلدىمىز. ءجۇزۋشى جاعالاۋعا جەتەر مە, جەتپەس پە, بەيمالىم. ال تۋلاعان تەڭىز كەمەلەردى جاعاعا لاقتىرادى-اي كەلىپ.
– ءسىز ءجۇزىپ كەلەسىز بە, جوق سۋعا باتىپ بارا جاتىرسىز با؟
بۇدان ءارى جاۋاپ قاتىپ جاتۋدىڭ ءجون-جوسىعى جوق-تى. وسىناۋ قۇيىندى تولقىنىستاردىڭ قانداي-قانداي جاعالاۋلاردان تولىققاندى ىسكە قوسىلماعان بوستاندىعىمىزدىڭ بۇگىنگىدەي بۇلعاقتى كەزەڭىندە وي-سانا مەن جان دۇنيەنى بيلەپ العان, ب ۇلىڭعىرلىقتان بۇرقاققا دەيىنگى نەندەي-نەندەي بەلدەۋلەردەن جەلدەي ەسىپ تۇرعانىن ءتۇسىندىم دە ىشكى تۇيسىكپەن سەزىندىم دە. بوستاندىق بار, بىراق ونى تۇتاستاي ءسىڭىرۋىمىز ءتىپتى قيىنعا سوعىپ جاتىر. بوستاندىققا دا يە كەرەك ەكەن-داعى! كۇتپەگەن جايت پا؟ دەتەرمينيزم بە؟ توسىن جاڭالىق پا؟
وزىندىك تالداۋ-تارازىلاۋعا ۇمتىلىس – مىنا تىرشىلىكتەگى اقىرعى دەمىمىز تاۋسىلعانشا جالعاساتىن ماڭگىلىك تىربانىسىمىزدىڭ, پانيدەگى پەندەلىك اۋرەشىلىگىمىزدىڭ بەلگىسى (ەرتەڭ اجال قۇشارىمىزدى بىلە تۇرا, جوق... اناۋ جاقتا نە بوپ جاتىر دەيتىنىمىزدەي), سەبەبى سول, ىلعي دا ىندىنىمىز قۇرىپ, ءبارىن بىلمەككە قۇشتارمىز, الىمىزگە قاراماي, ادىلەتتىلىك قاي دەڭگەيدە, ءيا, ءيا گاپتىڭ ءوزى سوندا, اينالا توڭىرەكتەگى ومىردە ادىلەتتىلىك بار ما, ءىس جۇزىندە ادامدار قالاي تۇرىپ جاتىپتى, اسىرەسە اناۋ, جوعارعى جاقتاردا, بۇرىندارى قورعاندار مەن سارايلار دۋالدارىنىڭ ارعى جاعى ەدى عوي, ەندى, قازىر, يندۋستريالدى كىدىلىكتىڭ جەمىسىندەي وليگارحيا مەكەندەيتىن كوز قارىقتىرارداي, جۇمباق جارقىلدى «ديسنەيلەندتەردە», اسا يلانىمدى, ايشىقتى كەيىپتە ايتىلاتىنداي اناۋ «اتتراكتسيونداردا» جەردەگى «قۇدايلاردىڭ» جۇعىمدى جۇمىستارى جۇزەگە اسىرىلاتىنىن, سولاردىڭ شيىرىپ قول قويۋىمەن الەۋمەتتىك بۇقارا اتالاتىنداردىڭ تاعدىرى مەن تالايى شەشىمىن تاباتىنىن, بار-بارشاسىن, بىلگىمىز كەلىپ-اق تۇرادى.
انە سولاي, بۇگىنگى دۇنيە وسىلاي جاسالىپ, كۇراستىرىلعان – «وليگارحيالىك قۇدايلار» قيال جەتپەس قيسىنمەن جيعان كوز تۇندىرار بايلىقتىڭ اتتراكتسيوندارىن شىر اينالدىرار, ال الدەكىمدەر بيىك كورشاۋلاردىڭ ارعى جاعىنا موينىن سوزا كوز ءسۇزىپ, سول جاققا باس سۇقپاققا, جول تاپپاققا جانتالاسار.
ءسوز ورايىنا سايكەس ءبىر ولەڭشىنىڭ جىرى ەسىمە ساپ ەتە ءتۇستى:
كۇناھارلار قاپتاپ ءجۇر عوي ءار ەلدە,
اۋليە جوق اي استىندا, الەمدە.
كەدەي بايعا, باي قۇدايعا ۇمتىلعان,
كىمدىكى ءجون – جاۋابىن ال قىرتىڭنان.
اقىنىمىزدىڭ ء«پالساپاسىنا» كۇلسەك-تاعى, اڭعارىمپازدىعىنا شاك كەلتىرۋ قيىنداۋ. ءسويتىپ تالاي نارسەنى تالقىلاپ تاستاعانداي بولىپ, كەلەسى كەزدەسكەنشە دەپ تاراستىق. بىراق ىشكى الەمىمىزدى سىزداتقان سىرتقى الەم پروبلەمالارىنىڭ ءبىز ىندەتە ىزدەمەك ماقسۇتتاعى ءمان-ءمانىسى كومەيگە كەپتەلگەندەي تىلسىم-تۇنجىر, تۇڭعيىقتانا تۇيىقتالعان كۇيىندە قالىپ قويعانداي-تىن. ءتىپتى «ەستەن تاندىرار ينكارناتسيا» ماسەلەسىن ايتۋدىڭ ءوزى دە ءسوز جوق, ايقىندالماعان مەتافورانىڭ دولبارى عانا سەكىلدى ەدى. مۇنداي ادىسپەن الدەبىر نارسەنى تۇپكىلىكتى تۇردە ءتۇسىندىرۋ, ارينە, اسا اۋىر ەكەنى ايان. شىنىندا دا تۇسپال تەك كانا تۇرپات نوبايىنىڭ نۇسقاسى عوي...
اقيقاتىندا, ءبىزدىڭ تۇسپالعا تولى پىكىرتالاسىمىز كۇتپەگەن جەردەن باستالعان-دى. بىرەر سوزبەن عانا باسىن شالعان جاعدايلارىمىز مىنالار ەدى: ءبىز نەگە دۋشار بولدىق جانە كەڭەستىك كەزەڭنەن كەيىنگى ءومىرىمىز نە كۇيگە ۇشىرادى, بۇكىل الەمنىڭ جانە ەڭ الدىمەن مىنا ءبىزدىڭ باقىتىمىزعا قاراي, تاعى ءبىر رەۆوليۋتسيانى ونىڭ جاراتىلىسىنا ءتان قاندى قىرعىنسىز وتكەرىپ, XX عاسىردى ءتۇپسىز شىڭىراۋدان الىپ ءوتىپ, كۇللى دۇنيە ءجۇزىن ءدۇر سىلكىندىرگەن زامانالىق عالامات قۇبىلىستىڭ تۇرعىسىنان قاراعاندا ءبىز قانداي تۇستامىز, قاي قيىردامىز؟ ءيا, مۇنىڭ ءبارى دە قايتا قۇرۋدىڭ ارقاسى, ونىڭ قولى جەڭىل بولعاندىعىنىڭ جەمىسى ەدى. سوندا دا, ءبارىبىر, وي-تولعانىستان ءبىر ءسات تە ارىلمايسىڭ. وزىڭە ءوزىڭ قوياتىن ساۋال قاۋلايدى: ءبىز كىم ەدىك, ەندى كىم بولدىق, تاپقانىمىز بەن جوعالتقانىمىزدىڭ اراسالماعى, ايىرىم بەلگىسى قانداي, الدا نەندەي كەپ كۇتىپ تۇر؟ قايدا بارا جاتىرمىز؟
القىم تۇيمەدەن القىنعانداي كۇيدەگى عاسىرىمىزدىڭ دا تۇيتكىلگە تولى سۇراعى وسى...
بىلاي قاراساڭ, ءبارىمىز-داعى ء(بىزدىڭ بارلىق ەگەمەن ەلدەر) الەمدىك دەموكراتيانىڭ ءمان-ماتىنىنە جاراسا كىرىگىپ, ويداعىداي ورنىعىپ العاندايمىز, باسقاشالاۋ ايتقاندا, دەموكراتيا بارلىق رامىزدەرىمەن راسىمدەلىپ, ەڭ باستىسى كاپيتاليستىك نارىق ءوزىنىڭ جان-جاقتى تىرلىگىن جاساپ-اق جاتىپتى, الايدا ءجۇرىپ جاتقان ۇردىسكە دەگەن شىن مانىندەگى قاناعاتتانعاندىق سەزىم ءبارىبىر جوق. تۇتاستاي العاندا پروگرەسس حاقىندا ءھام وسىنى ايتۋعا بولادى – وتكەن كەزەڭنىڭ قاتىپ-سەمگەن جاقتارى رەفورمالانىپ, قايتا قۇرىلىپ جاتىر, ءۇمىت شىركىننىڭ شىراعى ءبىر جانىپ, ءبىر سونەدى... ال تۇيسىك-سەزىمىمىزگە جۇگىنسەك, مىنا كليپتىك-كىدى زاماننىڭ ىزعىرىق ىشقىنعان مۇزى ۇستىندە جانۇشىرا ىزعىپ بارا جاتقاندايمىز. جاعداياتتىڭ فانتاستيكالىق احۋالعا اينالعانى سونشالىق, ەكراندى جاپپاي جاۋلاپ العان ەستەن تاندىرارلىقتاي كليپمونتاجدار تۇپ-تۋرا قۇيىندى ءومىرىمىزدىڭ ءوزى دەرسىڭ. ال ءبىز عاسىر عالاماتىن, ادامزاتتىڭ جاڭا ءداۋىرى اكەلەدى دەپ الدىن-الا اڭساي كۇتكەن كەرەمەتتەردى ەلىتە, ەلىگە ارمانداۋدان ارىلا الار ەمەسپىز... ءسويتىپ ەندى تورداعى تورعاي سەكىلدى جانسەبىلمىز... تاعدىر-اي, تاعى دا مۇنىڭ بارىنە دە بەرىلەتىن جاۋاپ ءازىر, ونىڭ ىشىندە عىلىمي تۇسىنىكتەمەلەر دە جەتىپ-ارتىلادى, بىراق نەلىكتەن ەكەنىن قايدام, وزىندىك, ادامي ءتول قورىتىندىلارىڭ عانا جان-جۇرەگىڭە جاقىن عوي. سول عانا جۇباتادى ەمەس پە؟ سول سەبەپتەن بە, ايتەۋىر, وي تۇبىنە سۇڭگىپ, تۇڭعيىق توزاعىنا تۇسەسىڭ دە كەتەسىڭ.
ماسەلەنكي, بار-بارشامىزعا اسا اۋىر تيگەن, بۋىنسىز جەرگە پىشاق ۇرعانداي سەزىلگەن نارسەلەردى قالايشا ايتپايسىڭ. «كليپتى-كىدى ءداۋىردىڭ ىزعىرىق ىشقىنعان مۇزى» ۇستىندە بىزدەي اڭعىرت تا اڭعال پاقىرلارعا قىرعىندى-قۇيىندى ۋاقىت ازۋىن اقسيتىپ, قورقاۋدايىن قىر كورسەتتى, دۇنيەجۇزىلىك نارىقتىڭ اقشا-قۇداي دەگەن لاقاپ اتى بار قۋاتى كۇشتى قۇدايىنا تاپ بولدىق, ول جارتىلاي جابايى «سوتسۆارياگتاردى», تەڭگەرمەشىل تايقىماڭدايلاردى قاشاننان-اق قارا كولەڭكەدە قاتىگەزدىكپەن كۇتىپ تۇر ەكەن دە.
ءيا, سوندا قالاي, بۇل مىرزا-جولداس نەگە تىم تەرەڭدەپ بارادى, نەمەنە, كەڭەستەردىڭ كەزىندە اقشا بولماپ پا, ءبىز تيىن-سيىندى بىلمەپپىز بە, دەيتىندەر دە تابىلار. بىلگەنبىز. بىراق ونداعىمىز شىمشۋىرمەن شىمشيتىن اقشاسىماق-قۇدايسىماق, ارىق اتتىڭ باقىتسىز باقتاشىسى بولاتىن. ول ءتىپتى پەرىشتە ەمەس-ءتى. شاماسىنا قاراماي, شىكامشىل-تۇعىن. دۇنيەجۇزىلىك قارجى-قامشى ءپىشتۋ-پۇشپاققا قۋىپ تىققان سول سورلىنىڭ ءوزى دە الەمدەگى سوتسياليستىك بيلىكتىڭ ۇشپاعىنا شىقپاققا ۇمتىلىپ, ەۋرازيا تۇكپىرلەرىندەگى مۇناي مەن گاز ارقىلى, سونداي-اق دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنا جىبەرەتىن قارۋ-جاراق ارقىلى اقشانى «ساموگونشالاپ» ايدادى, ال ورماندى جانە التىندى باسقا دا نارىقتىق ءدارى-دارمەك اتاۋلىنى دۇشپان كوز ەتىپ, جانارعا جارقىلداتتى... ەسەسىنە ەل-جۇرتقا تيىن-سيىندار عانا ءتيدى... اقىرىندا, ءبارىبىر, الگى قۇدايسىماق, ارىق اتتىڭ باقىتسىز باقتاشىسى ءولىم قۇشىپ, ومىرەم قاپتى دا, ەلى مەن جۇرتىن تاعدىر تالكەگىنە تاستاپ كەتە باردى... قازىرگى شاقتا توتاليتارلىق جۇيەنىڭ تورىنان شىققان ءبىز بايعۇستاردىڭ باسىمىزعا نە كەلىپ, نە كەتپەي جاتىر. كەي-كەيدە بۇرىنعىدان بەس-بەتەر, تاعى ءبىر ءتوتاليتاريزمنىڭ تاز كەپەشىن كيگەندەي بولاتىنىمىز نەلىكتەن؟
الايدا, قالاي دەگەنىڭمەن, اتىنا قاشاننان-اق قانشاما قارعىس ايتىلسا-داعى, اقشا ادامزاتپەن بىرگە دەرلىك ەگىز-قاتار جاساسىپ كەلە جاتقان «مەتافيزيكا» بولىپ تابىلادى, بارلىق « ۇلى قۇبىلىستار» سەكىلدى بۇل «مەتافيزيكادا» دا ديالەكتيكانىڭ قاراما-قايشىلىق زاڭى بار.
ءاۋ باستاعى جاراتىلىسىندا بەيكۇنا بولا تۇرا, اقشا دەگەنىڭ بولمىستىڭ الاساپىرانىندا اسا قاۋىپتى, ونىڭ تاساسىندا دەرت قوزدىرار دۋا پەن كاپيتالدىڭ قيتۇرقى قۋاتى جاسىرىنىپ جاتادى, سوندا-داعى, وركەنيەتتى ورىستەتۋگە سەپتەسۋ دەڭگەيى, نارىقتىق قارىمى جونىنەن اقشانى الماستىرارداي ايلا-شارعى جانە جوق. وركەنيەتتەر كەلەر دە, كەتەر دە, ال اقشا قالا بەرمەكشى. سول الىپقا تولىق قۋاتىندا, قۇشتارلى قۇلشىنىسپەن, بۇگىنگە جانە ەرتەڭگە پايدالى دا ماقساتتى قايتارىممەن جۇمىس ىستەتۋگە قالايىنشا قول جەتكىزۋگە بولادى؟
ىشتەي عانا وسىنداي وي كەشەسىڭ, جان دۇنيەڭ سولاي بولعانىن قالايدى. ال, ازىرشە ءبىز نارىقتىڭ توزاعىندا توزاڭداي شارق ۇرامىز, ءيا, جاراتقان اڭعىرتتىعىمىزدى كەشىرگەي دە, ازىرشە ءبىز اقشاعا ەمەس, اقشا بىزگە قاتقىل دا قاتال, زالىم دا ز ۇلىم بيلىگىن جۇرگىزىپ باعۋدا.
تاريحتىڭ وكپەكتى وتكەلدەرىندە وزگەشە قىستالاڭ-قينالىستارعا تاپ بولاتىن دا, سوقتىقپالى-سوقپاقتى سوققىلارعا كوبىرەك ۇشىرايتىن دا مادەنيەت تاعدىرى, ونىڭ ءورىستى وركەندەرى. ءومىردىڭ وزگە سالالارى ايتەۋىر كۇنىن كەشەدى, تىعىرىقتان شىعۋ جولدارىن ىزدەپ تابادى. ال كۇتپەگەن جەردەن نارىق قىسپاعىنىڭ وتكىر تىسىنە تۇسكەن ءبىزدىڭ «ەرىكتى ەگەمەن ەلدەرىمىز» (ولاردىڭ اراسىندا رەسەي دە بار) ۇزاق جىلدار بويىنا جۇيەسىزدەۋ جۇيەدە بولعاننىڭ جازىرىنا ۇشىراپ, و باستاعى تابيعاتتارىنان تامىر تارتاتىن باستاۋ-بۇلاقتارىن ساقتاپ قالۋ مەن جاپپاي جان القىمنان العان وسى زامانعى توبىرلىق مادەنيەتتىڭ ارالىعىنداعى اياۋسىز ايقاستىڭ شايقاستارىندا شارق ۇرۋدا. وسىدان بارىپ ومىرلىك ماڭىزى ەسەلەپ ارتار ەرەكشە ساۋال قاۋمالايدى. ۇلتتىق مادەنيەتتەرىمىز الەمدىك نارىقتىڭ ەرىك-جىگەرى مەن بۇزعىن-بۇيرىعىنا يكەمدەلە الار ما, مىڭ قۇبىلعان مىنا زاماندا ءوز ۇلتىنا, اسىرەسە جاس ۇرپاققا قاجەتتى كۇيدە قالار ما؟ تاعى دا سۇراق – ۇلتتىق مادەنيەتتەردىڭ تىڭ تالاپتارعا سايكەس جاڭاشا تۇرلەنبەك دەڭگەيلەرىن قالايىنشا, كانداي ولشەمدەر مەن مولشەرلەردىڭ بەدەر-بەلدەرىندە جۇرگىزبەك ءلازىم؟ ەسەسىنە ەستەن تانىپ, كەرى كەتۋ, قۇلديلاي قۇلدىراۋ سياقتى كۇبىلىستار قاسىرەتكە ۇرىندىرىپ, قيراپ تىنبايمىز با؟
ءاربىر مادەنيەتتىڭ كۇن استىنداعى, جەر ۇستىندەگى ءوز ورنىن, ءوز ساحناسىنا ءوز جولىمەن شىعۋدى, ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق ورىستەرىن تالاپ ەتەرى ءسوزسىز, سويتە تۇرا ولاردىڭ ەشقايسىسى تەك وزىمەن-ءوزى بولا المايدى. كەز كەلگەن مادەنيەتتىڭ باسقا مادەنيەتتەرمەن قول ۇستاسىپ, قوسىلا قيمىلداپ, ءبىرىن-ءبىرى بايىتا تۇسكەندە عانا تولىققاندى داميتىنىن, وسىدان بارىپ جالپىادامزاتتىق مادەنيەت قۇرالاتىنىن تاريحي تاجىريبە دالەلدەپ كەلەدى. قازىرگى تاريح بەدەرلەرىندە بۇل ءۇردىس بارعان سايىن قيىنداپ بارادى, بۇلدىر جاراتىلىستى ب ۇلىڭعىر وزگەرىستەرگە ۇشىرادى, جەرگىلىكتى مادەنيەتتەر XX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى بۇقارالىق مادەنيەت سەكىلدى دۇنيەجۇزىلىك جويقىن قۇبىلىستىڭ الاپات تاسقىنى استىندا تۇنشىعىپ قالدى. مەن «ماسكۋلتتى» مۇقىم مانسۇقتاۋدان اۋلاقپىن, مۇلدە جات, شىنايى قۇندىلىقتان الشاق دەگىم دە جوق, ءتىپتى دە ولاي ەمەس. بۇل جەردە ماسەلەگە باسقاشا ولشەمدەرمەن قاراعانىمىز ورىندى بولار. ءبىز قالاساق تا, قالاماساق تا, توبىرلىق مادەنيەت الدەقاشان نارىقتىق كەشەنگە اينالعان, ونەردىڭ تىڭ «تەحنولوگياسى» مەن جاڭا كوممۋنيكاتسيانىڭ جەمىسى, اسىرەسە باتىس ۆاريانتىندا ول بۇكىل جەر شارى مەن ادامزات ءۇشىن قۇلاق تۇندىرار, قۇدىرەتتى كۇشكە, اسىرە بولا تۇرا الەمدىك اسەرگە يە. مەن ءتىپتى ونى وسى زامانعى «شامانيزمگە», ەلەكتروندى-لازەرلىك ەكستراسەنستىڭ ماگيالىق رۋحىنا بالار ەدىم. تاڭعاجايىپ قۇبىلىس. پۇتقا تابىناتىن شامانيزم XX عاسىردا قايتا ءتىرىلىپ, باسقاشا بەينەدە اكيقاتقا اينالىپ, تەحنيكالىق جابدىقتار, تەلەديدار ارقىلى جۇزدەگەن ميلليون ادامداردى قارماپ, قامتىپ الدى. ارينە, ىشكى ويانىستاردىڭ ويابىنان باستاۋ الىپ, رۋحي-رياسىز كىزمەت ەتپەكتى ماقسۇتتايتىن تابيعي, دۋاشىل, ءداستۇرلى شامانيزم مەن قاس-قاعىمدا ناۋادان قۇيىلعانداي قاپ-قابىمەن تاسقىندى اقشا تاباتىن وسى كەزدەگى ەلەكتروندى شامانيزم اراسىنداعى ايىرماشىلىقتار جەر مەن كوكتەي. سوندا-داعى, ماسەلەنكي, مايكل دجەكسوندى XX عاسىردىڭ تەڭدەسسىز, تاماشا شامانى دەپ ساناۋعا ابدەن بولادى! الدىمىزدا ءوتىپ كەتكەن, كيبەرنەتيكاعا دەيىنگى زامانداردا مۇنداي احۋال بولعان ەمەس, بولماعى دا بەيمۇمكىن-ءدى.
سونىمەن اينىتپاي ايتساق, «ماسكۋلتۋرا» – رىنوكتىڭ «لوببيستكاسى» دەگەن انىقتاما تەگىننەن-تەگىن ايتىلماسا كەرەك-ءدۇر. ونىڭ كۇش-قۋاتى مەن قاۋىپ-قاتەرى دە سوندايلىعىندا. سوندىقتان دا ۇلتتىق مادەنيەتتەر بۇقارالىق مادەنيەتتەن ساقتانا وتىرىپ, ءتولتۋما قاسيەتتەرىنەن ايىرىلىپ قالماۋ ءۇشىن, وزدەرىن-وزدەرى ساقتاۋعا, وزدەرىن-وزدەرى قورعاۋعا تولىق قۇقىلى. وسىمەن قاتار, جەرگىلىكتى مادەنيەتتەرگە مىناداي ىمىراشىلدىقتىڭ كەزەڭىندە تورتكۇل دۇنيەنى تۇگەل جاۋلاپ العان بۇقارالىق مادەنيەتپەن ءمىنايى مامىلەنىڭ جولدارىن ىزدەۋگە دە تۋرا كەلەتىنى تۇسىنىكتى شىعار. استە, مۇنداي جاعدايدى دەموكراتيزم داۋىرىندەگى ءداستۇر مەن جاڭاشىلدىقتىڭ جيىنتىعى رەتىندە تۋىنداعان تاريحي مۇمكىنشىلىك دەپ قابىلداعان ابزال. بۇل مانىستەگى قىزعىلىقتى قۇبىلىستار قازىرگى وزبەكستانعا كوبىرەك ءتان بولىپ تۇرىپتى. مىسال رەتىندە «ياللا» ءانسامبلىن كەلتىرسەك تە جەتكىلىكتى.
تارجىمالاعان مارحابات بايعۇت
1998 جىل
(جالعاسى بار)
