شىڭعىستاۋدىڭ روبين گۋدى
دۇيسەنبى, 5 قاراشا 2012 0:04
ءيا, نوقتاعا باسى سىيماعان, تاعدىرى قيىن ادامدار ءار زاماندا دا بولعان. مۇنداي جاندار تۋرالى ولاردى ءوز زامانىنىن كەش, ياكي ەرتە تۋعان دەپ تە جاتامىز. سونداي ادامداردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – تاۋكە باتىر. حالىق اراسىندا ول تۋرالى پىكىر كۇنى بۇگىنگە دەيىن ارقيلى. ياعني, بىرەۋلەر ونى كوزسىز باتىر, ادىلەتتىلىكتىڭ جارشىسى, بۇرىنعى سال-سەرىلەردىڭ سوڭعى تۇياعى دەپ دارىپتەسە, ەكىنشى بىرەۋلەر تاۋكەنى زورلىقشىل, قياناتشىل, باسبۇزار تەنتەك رەتىندە تانيدى. قالاي دەسەك تە, ونىڭ ارتىندا اڭىزعا اينالعان ءىسى مەن ءسوزى قالعان ادام. زامانىندا قارادان شىققان حان اتانعان قۇنانباي قاجىنىڭ نەمەرەلەرى ءانشى ءامىر, اقىن تۇراعۇلمەن ارالاس-قۇرالاس بولعان, ودان بەرگىدە جاس مۇحتار ەرلىگىن مويىنداپ, جانىنا جاقىن تارتقان, قيلى تاعدىرى اقيىق اقىن ءىلياس جانسۇگىروۆ قالامىنا ىلىككەن ەر تاۋكە شىندىعىندا تەگىن كىسى بولماسا كەرەك.
دۇيسەنبى, 5 قاراشا 2012 0:04
ءيا, نوقتاعا باسى سىيماعان, تاعدىرى قيىن ادامدار ءار زاماندا دا بولعان. مۇنداي جاندار تۋرالى ولاردى ءوز زامانىنىن كەش, ياكي ەرتە تۋعان دەپ تە جاتامىز. سونداي ادامداردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – تاۋكە باتىر. حالىق اراسىندا ول تۋرالى پىكىر كۇنى بۇگىنگە دەيىن ارقيلى. ياعني, بىرەۋلەر ونى كوزسىز باتىر, ادىلەتتىلىكتىڭ جارشىسى, بۇرىنعى سال-سەرىلەردىڭ سوڭعى تۇياعى دەپ دارىپتەسە, ەكىنشى بىرەۋلەر تاۋكەنى زورلىقشىل, قياناتشىل, باسبۇزار تەنتەك رەتىندە تانيدى. قالاي دەسەك تە, ونىڭ ارتىندا اڭىزعا اينالعان ءىسى مەن ءسوزى قالعان ادام. زامانىندا قارادان شىققان حان اتانعان قۇنانباي قاجىنىڭ نەمەرەلەرى ءانشى ءامىر, اقىن تۇراعۇلمەن ارالاس-قۇرالاس بولعان, ودان بەرگىدە جاس مۇحتار ەرلىگىن مويىنداپ, جانىنا جاقىن تارتقان, قيلى تاعدىرى اقيىق اقىن ءىلياس جانسۇگىروۆ قالامىنا ىلىككەن ەر تاۋكە شىندىعىندا تەگىن كىسى بولماسا كەرەك.
وكىنىشكە قاراي, كەشەگى كەڭەس زامانىندا تاۋكە تۋرالى ەكىنشى, ياعني تەرىس پىكىر بەلەڭ الىپ, ول تۋرالى ءباسپاسوز بەتىندە ەگجەي-تەگجەيلى ماتەريال جاريالاۋعا رۇقسات بولماعانى دا شىندىق. وسى ورايدا, سول تۇستا سوعان قاراماستان, تاۋكە تۋرالى دەرەكتەر جيناستىرىپ, ءبىرشاما دۇنيەلىكتەر جازىپ كەتكەن جەرگىلىكتى قارت ءتىلشى قابدەن ەسەنعاريننىڭ ەسىمىن ىلتيپاتپەن ەسكە الامىز. قابەكەڭ جابىق تاقىرىپتىڭ كوكەسى – سەمەي اتوم پوليگونىنىڭ زارداپتارى تۋرالى دا دەر كەزىندە تەبىرەنىپ, تولعانا وتىرىپ قالام تەربەي بىلگەن جۇرەكتى ادام. ارتىنداعى ۇرپاقتارى مارقۇمنىڭ سول تۋىندىسىن بۇرناعى جىلى جەكە كىتاپ ەتىپ شىعاردى دا. سوندا تاۋكە تۋرالى حيكايالار دا بارشىلىق.
ەندى ءبىز ءوز تاراپىمىزدان تاۋكە حاقىندا ءسوز قوزعاۋعا تالپىنعانىمىزدا سول دەرەكتەردىڭ قايسىبىرىن رەتىنە قاراي پايدالانۋعا تىرىسقانىمىزدى جاسىرمايمىز. سونان سوڭ وتكەن جىلدىڭ جازىندا “شىڭعىستاۋ” ەلتانۋ ەكسپەديتسياسى قۇرامىندا ۇلىلار ەلىن اسىقپاي ءجۇرىپ, ەمىن-ەركىن ارالاعان قىزىقتى دا مازمۇندى ساپار كەزىندە تاعدىرى قاتارداعى ادامداردان الابوتەن تاۋكە تۋرالى وسى ەلدىڭ ءسوز ۇستاعان شەجىرە قارتتارى ريزا نۇرجاۋباەۆ, بەكەن يساباەۆ, انۋاربەك يساحانوۆ, مولدابەك جانبولاتوۆ سياقتى جانە باسقا دا جاقسى اعالار بۇل ماسەلەدە وزدەرى بىلەتىن كوپ سىردىڭ ۇشتىعىن قولىمىزعا ۇستاتقان. سوندا شىڭعىستىڭ ءار تاسىنان ءبىر سىر ۇعىپ قايتقانداي بولىپ ەدىك. قاراقورىقتاعى تاۋكە باتىر زيراتىنا بارىپ ءمىناجات ەتكەندە دە سول سەزىم, سول اسەردەن ايىعا الماعانبىز.
ەندى باتىر تۋرالى كىرىسپە ءسوزدى وسىلايشا قايىرىپ, ناقتى اڭگىمەگە كوشەتىن بولساق, ونى تاۋكەنىڭ ءوز سوزىمەن باستاعان دۇرىس شىعار. “سۇراساڭ ءوز اتىمدى باتىر تاۋكە. تۋ العان ساپتاياقتىڭ نەمەرەسى”, – دەيدى ول ءبىر ولەڭىندە. سوعان قاراعاندا جانە ەلدىڭ ايتۋىنشا مۇنىڭ اتاسى ساپتاياق باتىر بولعان ادام. جانە قاتارداعى جاي باتىردىڭ ءبىرى ەمەس, قولىنا ءبىر رۋلى ەلدىڭ تۋىن ۇستاعان كەمەل باتىر. العىر دا وتكىر, ەر تاۋكە مىنە, سول ساپتاياقتىڭ نەمەرەسى قاريا ءوزىنىڭ تۇلپار ات, بولات ساۋىت, الماس قىلىشىن سوعان مۇراعا قالدىرادى. ساپتاياق 93-كە جاسقا كەلىپ, دۇنيەدەن وزعاندا تاۋكە نەبارى 15 جاستا ەكەن. بىلەمىن دەيتىندەر, كەيىپكەرىمىزدىڭ 1875 جىلى ومىرگە كەلگەنىن ايعاقتايدى.
جاسىنان بۇلعاقتاپ ەركىن وسكەن بوزبالا قاي جەردە جيىن-توي بولسا, سول جەردەن تابىلادى. سوعان وراي كوبىنە ونەرپاز اباي اۋىلىندا جۇرەدى. ەرجۇرەك بازارالىمەن تانىسىپ, تابىساتىنى دا سول شاق. بىراق, وكىنىشكە قاراي, بۇل قىزىقتى داۋرەن كوپكە سوزىلمايدى. ياعني, مۇنىڭ جاسى 17-گە ەندى تولعاندا بۇل ءۇشىن ءومىردىڭ ءسانى دە, ءمانى دە وزگەرىپ سالا بەردى. سوعان وراي, جان سەرىگى دومبىراسى, وعان قوسىلىپ سالاتىن ءانى دە ادىرا قالعان. تاۋكەنىڭ بۇدان كەيىنگى ءومىرىن بۇتىندەي وزگەرتىپ, باسقا ارناعا سالىپ جىبەرگەن ول وقيعانى قىسقارتىپ ايتساق, بىلايشا وربىگەن-ءدى.
1892 جىلدىڭ قاقاعان جەلتوقسانىندا مۇنىڭ اكەسى مۇستافا مەن شەشەسى ايىمجان جانە اكەسىنىڭ ءىنىسى قويباق ناقاق جالامەن ون جىلعا سىبىرگە, تومسك جاعىنا جەر اۋدارىلادى. وعان قاراكەسەك ىشىندەگى بەرتىس كوپەجان مەن بۇلاردىڭ بەتكە ۇستار جاقىن جاماعايىنى جاقىپ اراسىنداعى ىلىك-شاتىس سەبەپ بولادى. ياعني, الدىن-الا ۋاعدالاستىققا وراي كوپەجان مەن جاقىپ قۇدا ەكەن. سوعان وراي, سوڭعىسى قالىڭ مالىن الىپ قويعان دا كورىنەدى. بىراق ارادا جىل وتپەي كوپەجاننىڭ ۇلى نۇرالى باسقا بىرەۋگە ۇيلەنەدى. ال جاقىپ بولسا قىزى رايحاندى ايەل ۇستىنە بەرگىسى كەلمەي, ونى ۋاق ەلىنە ۇزاتىپ جىبەرەدى. بۇعان نامىستانعان كوپەجان جيىرما شاقتى جىگىتپەن جاقىپتىڭ قالىڭ جىلقىسىنا تيەدى. الايدا, جىلقى ىشىندە جالعىز جۇرگەنمەن ساپتاياق باتىردىڭ كەنجە ۇلى ءمۇساپىر قارسى جاقتىڭ التى بىردەي ادامىن ءولىمشى حالگە جەتكىزىپ اتتان تۇسىرەدى.
جىعىلعانعا جۇدىرىق دەگەندەي كوپەجان ودان ارمەن نامىستانىپ, ەندى ارامدىقپەن ايلا اسىرۋعا تىرىسادى. سويتەدى دە الگى ولگەنى بار, ءتىرىسى بار التى ارىسىن تۇيەگە ارتىپ, سەمەيدەگى ۇلىقتىڭ الدىنان ءبىر-اق شىعارادى. ال ايىمجاننىڭ سىبىرگە ايدالعان 5-6 ازاماتتىڭ قاتارىندا بولۋىنىڭ مىناداي ءبىر سەبەبى بار ەدى.
ايىمجان بۇلارمەن كورشىلەس ۋاق ەلىندەگى بايدالى دەگەن كىسىنىڭ قىزى ەكەن. ۋاقتاردىڭ قونىس-جايى سەمەيمەن ىرگەلەس. ءوزى قالاعا تاقاۋ, ءوزى شۇرايلى جەردى ۋاقتاردان سەمەيدىڭ باي-كوپەستەرى بارىمتالاپ, تارتىپ الا بەرەتىن كورىنەدى. بۇعان بايدالى سياقتى نامىستى جىگىتتەر قاشانعى شىداسىن, سودان ول ءوزى سياقتى جەرسىز قالعان جىگىتتەرگە باس بولىپ, زورلىقشىل الگى باي-كوپەستەردەن كەك قايىرا باستايدى. اقىرىندا قويشى, جاعداي ۋشىعىپ, ەلگە سەمەيدەن اسكەر شىعادى. مۇنىڭ سوڭى ادىلەتتىلىكتى اڭساعان ءبىراز ازاماتتاردىڭ وققا ۇشىپ, بايدالىنىڭ تۇتقىندالۋىمەن اياقتالادى. سونىمەن قويشى, بۇل وتباسىمەن قازاق اراسىندا يتجەككەن دەپ اتالاتىن سىبىرگە ون جىلعا ايدالىپ كەتە بارادى.
سوندا تاۋكەنىڭ شەشەسى ايىمجان جەتى جاستاعى بالا ەكەن. سودان اكە-شەشەسىمەن ەلگە مۇنىڭ قازىرگى جاسىندا ءبىر-اق ورالادى. سول شاقتا ونىڭ بۇرىنعى ايىمجان اتى ۇمىتىلىپ, اكە-شەشەسىنىڭ ورىس تامىرلارى اتاپ كەتكەندەي وكۋلينا ەكەن. ال ساپتاياق باتىر بولسا بۇلاردى يت-جەككەننەن كەلدى دەپ كەمسىتپەي, كەرىسىنشە سول بايدالىمەن قۇداندالاسىپ, ۇلكەن ۇلى مۇستافاعا وسى ايىمجاندى الىپ بەرەدى. ەندى ونىڭ زاماننان زامان وتكەندە ۇل-كۇيەۋىمەن, قايناعا-قايىندارىمەن يت جەككەنگە قايتادان تاعى دا ون جىلعا جەر اۋدارىلعانىن كەزدەيسوقتىق دەيسىز بە, تاعدىردىڭ تالكەگى دەيسىز بە, ءوزىڭىز بىلەسىز.
راس, ورىس تىلىنە جۇيرىك ايىمجان كەيىنگى سوتتا بارلىق ايىپتالۋشىلار اتىنان جالعىز ءوزى سويلەپ, كوپەجاننىڭ ايارلىعىن ءبىر كىسىدەي-اق دالەلدەگەن. ايتسە دە, پارا جۇرگەن جەردە ادىلەتتىلىك بولۋشى ما ەدى. سولايشا بۇلار جوعارىدا ايتقانداي جازىقسىز جەر اۋدارىلادى. ال ءىنىسى توعاستى جانىنا ەرتكەن تاۋكە ارادا ءبىر جىلدان سوڭ اكە-شەشەسىمەن ءسىبىر جاعىندا تابىسادى. ءسويتىپ, بوزبالا تاۋكەنىڭ ەندىگى جەردەگى قيامەت پەن قياناتقا تولى قيلى تاعدىرى وسىلايشا باستالادى.
سودان بۇلار ەلگە قايتۋعا 1905 جىلى ءبىر-اق رۇحسات الادى. تاۋكەنىڭ ەلگە اكەسىنىڭ اتىنان ولەڭمەن حات جولدايتىنى دا سول كەز. ەل مەن جەرگە دەگەن ساعىنىش اسەرىنەن كەشەگى سەرى بوزبالا بۇل شاقتا اقىن رەتىندە دە قالىپتاسا باستاعان-دى. ونىڭ ءومىردىڭ جاقسى-جاماندى كورىپ, مىنەزىنىڭ قايسارلانا تۇسەتىنى دە سول شاق.
سونىمەن, بۇلار 1905 جىلى ەلگە ورالعاندا, تاۋكەنىڭ جاسى وردا بۇزار وتىزعا كەلگەن, كەكپەن سۋارىلعان الماس قىلىشتاي قايراۋلى ەدى. سول شاقتا مۇنىڭ “سەن تۇر, مەن اتايىنعا” اينالا باستاۋىنا قوعامى, ياعني اينالاسى كىنالى بولاتىن. ايتالىق, بۇلار ايداۋدا جۇرگەندە باي تۋىستارى قورا-جايلارىن ءبىر كىرپىشىنە دەيىن قالدىرماي مال جايلاۋىنا اينالدىرىپ جىبەرىپتى. ارينە, جىعىلعانعا جۇدىرىق بولىپ جالعاسقان بۇل قىساستىققا ەر تاۋكە مويىنسۇنبايدى. سويتەدى دە, بۇل كەزدە ءشىلدىڭ قيىنداي بىتىراپ كەتكەن كەشەگى ساپتاياق باتىردىڭ ۇرپاقتارىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ەشكىمنىڭ رۇقساتىنسىز جاقىپ, قودىعا سىندى بايلاردىڭ ىرگەسىنەن ءۇي تۇرعىزادى. جانە سونىمەن تىنباي بۇرىن-سوڭدى ەسەسى كەتكەن جانداردىڭ بارشاسىمەن بەرسە قولىنان, بەرمەسە جولىنان دەگەندەي ەسەپ ايىرىسا باستايدى. كوزسىز باتىر, نامىستى ازاماتتىڭ اتاق-ابىرويى بىرتىندەپ ءوز ەلىنەن اسىپ, باسقا وڭىرگە دە كەڭىنەن تارايدى. سول سەبەپتەن دە جالعان جالاعا ۇشىراعاندار, ورىنسىز نامىسى تاپتالعاندار ءبىر قيىردان ارنايى ىزدەپ كەلىپ مۇنى تاباتىن كورىنەدى. ال ودان كەيىنگى جەردە بارىپ كەلۋ, شاۋىپ كەلۋ تاۋكە ءۇشىن تۇككە دە تۇرمايدى.
وسى ورايدا, تاۋكەنى قانشا اقتاي سويلەگەنمەن, ونىڭ بارىمتاشى بولعاندىعى جانە جاي بارىمتاشى ەمەس, سولاردىڭ باسىندا تۇرعاندىعىن استە جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ءتىپتى, باسقاسىن ايتپاعاندا بۇلار ءبىر شەتى قىتاي, ەكىنشى شەتى قىرعىز جەرىنەن مال بارىمتالاپ قايتاتىن كورىنەدى. بىراق, بايلىقتى مۇرات تۇتپاعان تاۋكە ونى جانىنداعى سەرىكتەرىنە تاراتىپ جىبەرەتىن بولعان. ال مۇنىڭ تەك جورىق اتتارىن عانا ۇستاعانىن كوپ جاساپ بەرتىندە كوز جۇمعان نەمەرە ءىنىسى ءجۇنىس اقساقال ايعاقتاپ وتىراتىن-دى.
ءجۇنىس اقساقال, سونداي-اق تاۋكەنى قالىڭ قارامىرزانىڭ كوبى ۇناتا بەرمەيتىن دەۋشى ەدى. وعان سەبەپ قاي ءبىر كەزدە مۇنىڭ ءساتسىز جورىعى اشكەرەلەنىپ جاتسا, ونىڭ قۇنىن تولەۋ سول اعايىنداردىڭ يىعىنا تۇسەتىن كورىنەدى. ونىڭ جونسىزدىگىن سەزىپ, ءبىلىپ وتىرعانمەن زامانىنان كەش تۋعان تاۋكەگە شىم-شىتىرىق وقيعاسىز, ايقاس-تارتىسسىز ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىن ەمەس-ءتى. ارينە, بۇل كوزسىز ەرلىك كەشەگى شاپقىنشىلىق زامانى بولسا باسقا ماعىناعا باعىتتالار ەدى. سونىمەن قويشى, دالانىڭ ەركىن ءتۇز تاعىسىنداي جورتقان ەر تاۋكە سول شاقتا ەل تىزگىنىن ۇستاعان باي-بولىستاردىڭ تاماعىنا بالىقتىڭ قىلقانىنداي بولىپ تۇرىپ الادى. سول سەبەپتەن دە توبىقتىنىڭ ءتورت بىردەي بولىسى بۇعان قارسى استىرتىن جۇمىس جۇرگىزىپ, سونى راستاپ قول قويىپ, 1908 جىلى مۇنى قالاداعى ۇلىقتارعا ۇستاتتىرادى. سودان تاۋكە ەكى جىل اتاقتى اقمولا تۇرمەسىندە جاتادى. ونىڭ وسى تۇرمەدەگى جانە تۇرمەدەن شىققان بەتتەگى ەرلىگى ءوز الدىنا ءبىر اڭىز.
تەگىندە تاۋكە باتىرلىعىمەن قوسا, دالا تسيركاچى اتانعان تۋىسى اعاشاياق (بەرىك كوپەن ۇلى) سياقتى جان-جاقتى ونەرپاز بولعان ادام ەكەن. ءتۇرلى اكروباتيكالىق نومىرلەردى قول, اياق كۇشىمەن شەبەر ورىنداۋ, سىرىقتى پايدالانىپ شاۋىپ كەلە جاتقان ات ۇستىنە قارعىپ ءمىنۋ مۇنىن ۇيرەنشىكتى ءىسى بولىپتى. سوڭعى ءتاسىلدى اقمولا تۇرمەسىندە پايدالانىپ, الدەقايدا قولىنا تيگەن سىرعاۋىلمەن تۇرمەنىڭ بيىكتىگى ءتورت مەتر دۋالىنان قارعىپ اسىپ ءتۇسىپتى دەسەدى.
سودان قاشقىن تاۋكە سپاسسكىدەگى ۋسپەن كەنىشىنە جەتىپ, مۇندا ەكى اي جۇمىس ىستەيدى. سول ەڭبەكاقىسىنا ات, ەرتوقىم ساتىپ الادى دا, ەندى كەنىشتىڭ باس ينجەنەرى بولىپ جۇرگەن اعىلشىندى اڭدي باستايدى. ويتكەنى, الگى اعىلشىننىڭ 12 اتار ۆينچەستەرى مۇنىڭ كوز قۇرتىن العان ەدى. ءتۇن قاراڭعىلىعىن پايدالانا وتىرىپ, باس ينجەنەردى ءوز ۇيىندە بايلاپ تاستاۋ, ءسويتىپ سول زاماننىڭ ەرەكشە قارۋى ۆينچەستەردى قورامساعىمەن قولعا ءتۇسىرۋ تاۋكە سىندى باتىرعا بۇيىم بولىپ پا! جانە سوعان وراي ونىڭ قۇرالايدى كوزگە اتاتىن مەرگەندىگىن ايتساڭشى! ايتالىق, ول شاۋىپ كەلە جاتىپ, قارسىداعى ادامنىڭ نە وزىنە, نە اتىنا زيان كەلتىرمەي, وقتى تارالعىسىنا ءدال تيگىزىپ, ۇزەڭگىسىن ءۇزىپ جىبەرەتىن كورىنەدى. سوندا يەسى قالپاقتاي ۇشقان ات ويناقتاپ جەكە شىعا بەرەدى ەكەن. مۇنىڭ ءوزى تاۋكە داڭقىن قازاق دالاسىندا ودان ارمەن اسىرا تۇسەدى.
بۇدان كەيىنگى جەردە تاۋكەنىڭ باتىرلىعىمەن بىرگە, سال-سەرىلىگى دە اڭىزعا اينالادى. سول ءبىر اڭىزدا مۇنىڭ اتاقتى مامان تۇرىسبەكتىڭ ۇزاتىلعالى جاتقان 18 جاسار قىزىن قاسىنداعى نوكەر جەڭگە, قۇربىلارىمەن قولعا ءتۇسىرىپ, جارتى ايداي ساۋىق قۇرعانى ايتىلادى. ال مۇنداي حابار جەردە جاتا ما, سول ءساتىندە جەتىسۋ ەلىنە تاراپ كەتەدى. ءسويتىپ, ەندى توبىقتى اتقامىنەرلەرىمەن بىرگە تۇرىسبەك تە ءتاۋكەنىڭ سوڭىنان شام الىپ تۇسەدى. اڭدىعان جاۋ الماي قويمايدى دەگەندەي, 1915 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا مۇنى مۇساتاي باستاعان ءوز اعايىندارى پاتشا پوليتسياسىنا قاپيادا ۇستاپ بەرەدى. سوندا ءتاۋكەنىڭ:
“داريعاي, كوكجال اتقا مىنە المادىم,
بىرەۋىن ءىشبايپاقتىڭ كيە المادىم.
ىشىندە مۇساتايدى بار دەگەن سوڭ,
اتۋعا سول شىركىندى قيا المادىم”, – دەيتىنى سوندىقتان.
سودان تاۋكە اياكوز تۇرمەسىنە قامالادى. بىراق, دەس بەرگەندە 1916 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا بولعان سوت تەز اياقتالادى. ياعني, بەتپە-بەت كەزدەسۋدە تۇرىسبەكتىڭ قىزى مۇنى تانىمايتىندىعىن, بۇرىن كەزدەسپەگەندىگىن ايتادى. قىسقاسى, سەرىنى ءتونىپ كەلگەن تاعى ءبىر قاتەردەن قۇتقارىپ جىبەرەدى. مۇنىڭ ءوزى قىز بەن جىگىت اراسىنداعى سول ءبىر وقيعانىڭ ەشبىر زورلىقپەن ەمەس, ىشتەي ۇعىسۋ, ءوزارا ىنتىزارلىقپەن وتكەنىن ايعاقتاسا كەرەك.
سوندا دا بولسا بۇل شاقتا تاۋكەنىڭ جانى جارالى ەدى. ومىردەن, تۋىستان تورىعىپ: “سۇراساڭ, مەنىڭ اتىم تاۋكە باتىر, تىككەنىم جول ۇستىنە تورعىن شاتىر. جەمەيتىن سيىر ەتىن كىناز ەدىم, پاتشانىڭ قارا نانى بالداي تاتىر”, – دەپ شيرىعىپ اندەتەتىنى وسى كەز. سونداي-اق بىلەمىن دەۋشىلەر تاۋكەنىڭ رۋحيامەن اتاقتى ايتىسى وسى اياكوز تۇرمەسىندە جازىلعان دەسەدى. ولار “رۋحيامەن ايتىستى” دا, ودان وزگە “كەلىنشەكپەن ايتىستى” دا تاۋكەنىڭ ءوزى شىعارعانىن ايعاقتايدى. بىراق رۋحيا ومىردە بولعان ادام سەكىلدى. جانى جارالى تاۋكە تۋىستارىنا دەگەن ناز-نالاسىن رۋحيا اتىنان باتىل-باتىل ايتقىزا وتىرىپ, وزىنەن-ءوزى جەڭىلىس تابادى. بۇل ەندى ءوز بارماعىڭدى ءوزىڭ كەسەسىڭ بە دەگەن ءسوز. “كەلگەندە جيەنقۇلعا شىقپايدى ءۇنىم”, – دەپ اقىن سارا ايتپاقشى, رۋحيا: “ەر مە ەدىڭ ءوزىڭدى-ءوزىڭ شامالاعان, سورىڭ بار, باتىر تاۋكە, جاعالاعان. اباي ءولىپ, ورازباي قارتايعان سوڭ, كىمىڭ بار توپتان وزىپ اعالاعان؟” – دەي كەلىپ, مۇنىڭ كەلەسى ءسوزىن: “مۇساتاي اعاڭ با ەدى اۋزىن تىيعان. كەڭ قولتىق قوعامىنا اركىم سىيعان. تاتىماي تاڭدايىڭا ءجۇر ەكەنسىڭ. سول ەدى-اۋ تىرسەگىڭدى سەنىڭ قيعان”, – دەپ تىيىپ تاستايدى.
قالاي دەسەك تە, ءومىر بويعى قۋعىن-سۇرگىن, تۇرمە ازابى تاۋكە ءۇشىن ءىز-ءتۇزسىز كەتپەيدى. ياعني, 1918 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا بۇل باسىنا ءبىرجولا ازاتتىق العانمەن, سول شاقتا دەنساۋلىعى كەمىپ, ءبىر قول, ءبىر اياعى جانسىزدانىپ قالادى. سوندا دا بولسا, وسى كەزدە دە ارتىندا اڭىز بولىپ قالعان تاعى ءبىر ەرلىگىن جاساپ ۇلگەرەدى.
ياعني, 1919 جىلعى اق قاشىپ, قىزىل قۋعان الاساپىراندا قورعانسىز ەلىنە قامقورشى بولا بىلەدى. ال بۇل شاقتا اقتىڭ اسكەرى جارالى ارىستانداي ارپالىسىپ, قازاق ساحاراسىندا ب ۇلىكتى سالىپ-اق جاتقان-دى. ات ۇستىندە جۇرسە دە, ەندىگى جەردە قولىندا بالداعى قوسا جۇرەتىن ەر تاۋكە بۇدان كەيىن جانىن كۇيتتەۋدى ءجون كورمەيدى. ءسويتىپ, قاشىپ بارا جاتقان اق اسكەرىن سىيلاعانسىپ, قوناقاسىن, بەرىپ, اقىر سوڭىندا ءبارىن ماسايتىپ, پەشتىڭ مۇرجاسىن بىتەپ تاستايدى. جانە مۇنى ءبىر ەمەس, ەكى رەت جاسايدى. العاشقىدا وسىلايشا 5 وفيتسەر, 20 سولداتتىڭ كوزىن جويسا, كەلەر جولى مۇنىڭ قولىنان قىرعىن تاپقاندار سانى تىپتەن دە قوماقتى كورىنەدى.
ايتا بەرسەك ەر تاۋكە ومىرىندە وسىنداي-وسىنداي توسىن وقيعالار جەتىپ ارتىلادى.
بەلگىسىز ءبىر وقيعا سول, باتىرعا 1926 جىلى تۋىستارى جايلاۋدا ۋ بەرىپ ءولتىرىپتى دەگەن ءسوز بار. قالاي بولعاندا ەر تاۋكە ەردىڭ جاسى ەلۋگە ەندى ات باسىن تىرەگەندە بۇل دۇنيەنىڭ قىزىق-شىجىعىن تارك ەتىپ, وپاسىز جالعانمەن قوشتاسىپ جۇرە بەرگەن سەكىلدى عوي.
“شىڭعىستاۋ” ەلتانۋ ەكسپەديتسياسى وتكەن جىلى ەر تاۋكەنىڭ باسىندا ايالداپ, ول تۋرالى اركىمنەن بىلەتىندىكتەرىن ورتاعا سالىپ بولعان سوڭ, باتىر رۋحىنا ارناپ قۇران باعىشتالعان ەدى. سودان تەمىر تۇلپارعا ەندى اياق ارتقالى جاتقان شاقتا ەر كوڭىل بەكەن اعامىز سەرىنىڭ ارۋاعى جانە ءبىر اۋناپ ءتۇسسىن دەپ ونىڭ “اقبيداي” ءانىن شىرقادى. “اتىڭ تاۋكە, جەرىڭ جوق, بۇلدىرمەگەن, اقبيداي, قوڭىرقازداي داۋىسىڭ, كۇمبىرلەگەن, اقبيداي, عاشىق جار, قالقام-اي! ساسقانىمنان ەتىكتى, كيە المادىم, اقبيداي. مۇساتايدى اتۋعا, قيا المادىم, اقبيداي. عاشىق جار قالقام-اي!”
بەكەن اعا بىزگە بەلگىسىز وسى ءاندى ايتىپ بولعان سوڭ, سول انگە سەبەپشى بولعان اقبيداي وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى بەلاعاش جەرىندە دۇنيەدەن وتكەنىن ايتىپ, ءبىر كۇرسىندى. ءبىز دە كۇرسىندىك. ەر تاۋكە ءان-ولەڭدەرىنىڭ ۇمىتىلىپ بارا جاتقانى ءبارىمىزدىڭ جۇرەگىمىزدى ءبىر شىمشىپ وتكەن. ەۋروپا رىتسارى روبين گۋد, وزىمىزدىڭ ءمادي, بالۋان شولاق تەكتەس تاۋكە باتىردىڭ ءبىز ەستىپ بىلگەن قىسقاشا ءومىر تاريحى, مىنە وسىنداي.
داۋلەت سەيسەن ۇلى,
“ەگەمەن قازاقستان”.
سەمەي.
28 مامىر 2003 جىل.
