تاريح • 15 قاڭتار، 2019

مەرۋەرت ابۋسەيىتوۆا: تاريح وزەگىمەن ماڭىزدى

533 رەتكورسەتىلدى

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا تاريحي جىلنامامىزدا ۇمىتىلۋعا شاق قالعان ماڭىزدى ساتتەر مەن وقيعالاردى قالپىنا كەلتىرۋگە مۇمكىندىك بەرگەن «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ بيىك ناتيجەلەرى كورىنىس تاپتى.

پرەزيدەنت اتاپ كورسەتكەن بۇل ىرگەلى باستامانى جەتى جىل­عا جوسپارلانىپ وتىرعان «ارحيۆ-2025» باعدارلاماسى ايا­سىندا وتاندىق جانە شەتەلدىك ارحيۆتەردىڭ قاتىسۋىمەن جۇيەلى جانە ۇزاق مەرزىمدە جالعاستىرۋ كوزدەلىپ وتىر.

بۇعان دەيىنگى «مادەني مۇرا» جانە «حالىق تاريح تولقىنىندا» باعدارلامالارى بويىنشا شەتەل ارحيۆتەرىنەن الىنعان اۋقىمدى بىرەگەي ماتەريالدار تاريح، ارحەو­لوگيا، شىعىستانۋ، گەوارحەولوگيا، انتروپولوگيا، مولەكۋليارلى گەنەتيكا، مادەنيەتتانۋ سەكىلدى جالپىگۋمانيتارلىق جانە ناقتى عىلىم ماماندارىنىڭ قويان-قولتىق بىرلەسكەن جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە العاش رەت جۇزەگە اسىرىلعان « ۇلى دالانىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى» باعدارلاماسى­نا نەگىز بولعانىن اتاپ وتكەنى­مىز ورىن­دى. بۇل العا قويعان مىن­دەت ماسەلەگە امبەباپ پىكىر الۋان­دىعى تۇرعىسىنان قاراۋعا، تاريحتىڭ ەتنيكالىق جانە ەتنو­گەنەزدىك ۇدەرىسى ماسەلەسىن اي­رىقشا دەن قويىپ زەردەلەۋگە، پالەو­لاندشافتى، ەجەلگى ءوندىرىس رەكونس­ترۋكتسياسىن، تاريحي جىل­نا­ما­نىڭ شىندىعىن قايتا قالپى­نا كەلتىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. تاريحناما تۋرالى ءبىلىم تاريح­شىنىڭ ادىستەمەلىك جۇمىسىن ايقىندايدى، ال ونىڭ وزەگىن، باس­تاۋ-بۇلاعىن ءبىلۋ پانارالىق ىڭعايعا نەگىزدەلگەن، ەجەلگى داۋىردەن باستاپ قازىرگى زامانعى تاريحقا دەيىنگى شىنايى تاريحتى جازۋ مەن قۇرۋعا جانە تۇپنۇسقا باستاۋعا، ارحيۆ پەن ارتەفاكتىگە سۇيەنگەن مەملەكەتتىلىكتى دامىتۋ بويىنشا جاڭا تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋعا، سونداي-اق الەمدىك تاريح قاتپارىنداعى ءوز­ارا بايلانىس، ءوزارا ارەكەتتەس­تىك پەن ساباقتاستىقتاعى قازاقستان اۋماعىنىڭ تۇتاستىعىن نەگىز­دەۋگە باعىتتالعان وڭ شەشىمىن بەرەدى. وسىعان بايلانىستى بۇل باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ، ايتالىق تۇركى الەمىنىڭ التىن بەسىگى ىسپەتتى ال­تايدى زەرتتەۋ ىسىندە دە يگى ىق­پالىن تيگىزبەك. سوڭعى جىلدارى الەمدىك ءمانى زور جاڭا ءارى قۇنى باعا جەتپەس تاريحي جادى­گەرلەر تابىلعان شىعىس قازاق­ستان وبلىسىنداعى عاجا­يىپ التاي ولكەسىن زەرتتەۋگە ايرىقشا نازار اۋدارىلىپ كەلەدى. « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋماعىندا پايدا بولعان ەجەلگى مەتاللۋرگيانىڭ تاريحىنا ەرەكشە ءمان بەرىپ، قۇپياسىن قوينىنا جاسىرعان ايماقتىڭ جۇمباعىن شەشەتىن ءساتتىڭ كەلىپ جەتكەنىن ايتادى.

جوعارىدا وسى اتالعان تاريحي جاڭالىقتاردى كەشەندى تۇردە زەرتتەۋ ءۇشىن وتاندىق جانە شەتەلدىك ارحيۆتەردىڭ قورىندا ساقتالعان بەلگىلى-بەلگىسىز، دەرەكتى جانە ارحيۆتىك ماتەريالداردى زەردەلەپ قاراۋ ءىسى مىندەتتى تۇر­دە قولعا الىنۋى ءتيىس. ولاردىڭ ىشىندە قىتايدىڭ ءبىرىنشى تاريحي ءارحيۆىنىڭ قۇجاتتارى (قحر)، حايداراباد، رامپۋر ء(ۇندىستان) كىتاپحانالارىنداعى قولجازبا­لار جيىنتىعى، تەگەران، يسفاحان كىتاپحانالارىنداعى (يران) قول­جاز­بالار قويماسى، بريتان كىتاپ­­حاناسىنداعى، بريتان مۋزە­يىن­دەگى ( ۇلىبريتانيا) ارحيۆ­تىك جانە قولجازبالار قورى، فرانتسيانىڭ ۇلتتىق كىتاپحا­ناسى، INALCO (فرانتسيا) جانە تاعى باسقالارى بار.

عاجايىپ تاريحي جادىگەر­لەردىڭ ماڭىزىن اشىپ كورسەتۋ، ولاردى الەمدىك عىلىمي اينا­لىمعا ەنگىزۋ ءۇشىن تاريحشى، شىعىستانۋشى، ارحەولوگ، انترو­­پولوگ، گەنەتيك، ەپيگرافيست عا­لىم­داردىڭ پانارالىق زەرت­تەۋى اسا قاجەت. ۇلى دالادا مەم­لەكەت­تىك جانە رۋلىق قۇرى­لىم­دار تۇزگەن كەشەگى كوشپەندى حالىق­تاردىڭ تاريحى مەن مادە­نيەتى – جۇزجىلدىقتار بويى شىعىس جانە باتىس وركەنيەتىمەن ءوزارا تىعىز بايلانىستى دامىعان ەۋرازيا تاريحى مەن مادەنيەتىنىڭ اجىراماس بولىگى بولىپ تابىلا­دى. قىتاي، تۇركى، موڭعول، يران، اراب، باتىسەۋروپالىق ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق جازبا ەسكەرت­كىشتەر قازاقستان اۋماعىنداعى كوشپەلى مادەنيەت پەن ەتنوساياسي تاريحتى زەرتتەۋدە اسا باعالى دەرەككوز ەكەنى راس.

ەۋرازيا حالىقتارىنىڭ ءبىر-بىرىنە تيگىزگەن تاريحي-لينگۆيس­تيكالىق بايلانىسى مەن ءوزارا تاريحي-مادەني بايلانىسىن ىرگەلى زەرتتەۋ ءىسى بۇرىن-سوڭدى بولماعان قارقىنمەن جۇرەتىن ۋاقىت كەلدى. ب.د.د. ءىى-ءىىى مىڭ جىل بۇرىن ەۋرازيا اۋماعىندا ۇندىي­راندىق، توحار جانە ەجەلگى تۇركى قاۋىمداستىعى بىرلىگى­نە نەگىزدەلگەن ورتاق دۇنيەتا­نىم­دىق مودەل قالىپتاستىرعان ءبىرتۇتاس مادەني قاۋىمداستىقتىڭ قۇرىلىمى ءجۇرىپ جاتتى. مىڭ­جىل­دىقتارعا سوزىلعان ەۋرازيا كولەمىندەگى مادەن­يەتتەر مەن ءدىني جۇيە­نىڭ ءوزارا ارەكەتتەستىگى ەجەلگى مادەنيەتتەگى وسى قۇبى­لىس­تاردىڭ بەيىمدىلىگى مەن ما­دەني جەتىستىكتەرمەن ۇزدىكسىز الما­سۋعا ىقپال ەتىپ، ول ءبىر جاعى، تۇتاستىق پەن ينتەگراتسياعا جەتەلەپ اكەلسە، ال ەكىنشى جاعىنان، مادەنيەتتەردىڭ نىعايۋىنا، ونىڭ تولىسۋىنا يگى اسەرىن تيگىزدى.

ەجەلگى حالىقتاردى بۇگىنگى ۇر­پاقپەن بايلانىستىرعان تاري­حي-مادەني ساباقتاستىق كوش­پەندى قاۋىمداستىقتىڭ نەگىزى بولعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق بىرلىكتىڭ، ماتەريالدىق مادە­نيەت­تەر جاقىندىعىنىڭ ناتي­جەسى عانا ەمەس، سونداي-اق ءدىني ۇستانىم، يدەولوگيا، الەۋمەتتىك ينستيتۋتتار مەن ويلاۋ جۇيەسىنىڭ دە ناتيجەسى.

مەرۋەرت ابۋسەيىتوۆا،

ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتى جانىنداعى

تاريحي ماتەريالداردى زەرتتەۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق

ورتالىقتىڭ ديرەكتورى، ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ

كوررەسپوندەنت-مۇشەسى

سوڭعى جاڭالىقتار

بالالىق شاقتىڭ كورمەسى

قوعام • بۇگىن، 15:56

قىلقالامنىڭ ۇشىنداعى بۋراباي

ايماقتار • بۇگىن، 15:25

اقمولادا براكونەرلەر قۇرىقتالدى

ايماقتار • بۇگىن، 15:18

ۇلى حاكىم ۇلاعاتى ۇرپاققا ۇلگى

رۋحانيات • بۇگىن، 15:09

انا ءتىلى – ارىم دەيتىن جاستار كوپ

قازاقستان • بۇگىن، 09:21

«اقىلعا ساۋلە قونباسا...»

قوعام • بۇگىن، 08:03

قاتىگەزدىك قايدان شىعادى؟!

قوعام • بۇگىن، 07:46

حيرۋرگ، عالىم، قالامگەر

رۋحانيات • بۇگىن، 07:38

اقتىق ساپارعا شىعارىپ سالدى

قوعام • بۇگىن، 07:34

تالاپتى جەتەر مۇراتقا

سۇحبات • بۇگىن، 07:27

ليۆيا ءتۇيىنى شەشىلە مە؟

الەم • بۇگىن، 07:17

تەلقوڭىر

رۋحانيات • بۇگىن، 07:12

بالالار وينايتىن الاڭقاي جوق

ايماقتار • بۇگىن، 07:11

اقباس سيىردان ارتىعى جوق

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:03

ۇقساس جاڭالىقتار