پرەزيدەنت اتاپ كورسەتكەن بۇل ىرگەلى باستامانى جەتى جىلعا جوسپارلانىپ وتىرعان «ارحيۆ-2025» باعدارلاماسى اياسىندا وتاندىق جانە شەتەلدىك ارحيۆتەردىڭ قاتىسۋىمەن جۇيەلى جانە ۇزاق مەرزىمدە جالعاستىرۋ كوزدەلىپ وتىر.
بۇعان دەيىنگى «مادەني مۇرا» جانە «حالىق تاريح تولقىنىندا» باعدارلامالارى بويىنشا شەتەل ارحيۆتەرىنەن الىنعان اۋقىمدى بىرەگەي ماتەريالدار تاريح, ارحەولوگيا, شىعىستانۋ, گەوارحەولوگيا, انتروپولوگيا, مولەكۋليارلى گەنەتيكا, مادەنيەتتانۋ سەكىلدى جالپىگۋمانيتارلىق جانە ناقتى عىلىم ماماندارىنىڭ قويان-قولتىق بىرلەسكەن جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە العاش رەت جۇزەگە اسىرىلعان « ۇلى دالانىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى» باعدارلاماسىنا نەگىز بولعانىن اتاپ وتكەنىمىز ورىندى. بۇل العا قويعان مىندەت ماسەلەگە امبەباپ پىكىر الۋاندىعى تۇرعىسىنان قاراۋعا, تاريحتىڭ ەتنيكالىق جانە ەتنوگەنەزدىك ۇدەرىسى ماسەلەسىن ايرىقشا دەن قويىپ زەردەلەۋگە, پالەولاندشافتى, ەجەلگى ءوندىرىس رەكونسترۋكتسياسىن, تاريحي جىلنامانىڭ شىندىعىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. تاريحناما تۋرالى ءبىلىم تاريحشىنىڭ ادىستەمەلىك جۇمىسىن ايقىندايدى, ال ونىڭ وزەگىن, باستاۋ-بۇلاعىن ءبىلۋ پانارالىق ىڭعايعا نەگىزدەلگەن, ەجەلگى داۋىردەن باستاپ قازىرگى زامانعى تاريحقا دەيىنگى شىنايى تاريحتى جازۋ مەن قۇرۋعا جانە تۇپنۇسقا باستاۋعا, ارحيۆ پەن ارتەفاكتىگە سۇيەنگەن مەملەكەتتىلىكتى دامىتۋ بويىنشا جاڭا تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋعا, سونداي-اق الەمدىك تاريح قاتپارىنداعى ءوزارا بايلانىس, ءوزارا ارەكەتتەستىك پەن ساباقتاستىقتاعى قازاقستان اۋماعىنىڭ تۇتاستىعىن نەگىزدەۋگە باعىتتالعان وڭ شەشىمىن بەرەدى. وسىعان بايلانىستى بۇل باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ, ايتالىق تۇركى الەمىنىڭ التىن بەسىگى ىسپەتتى التايدى زەرتتەۋ ىسىندە دە يگى ىقپالىن تيگىزبەك. سوڭعى جىلدارى الەمدىك ءمانى زور جاڭا ءارى قۇنى باعا جەتپەس تاريحي جادىگەرلەر تابىلعان شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى عاجايىپ التاي ولكەسىن زەرتتەۋگە ايرىقشا نازار اۋدارىلىپ كەلەدى. « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋماعىندا پايدا بولعان ەجەلگى مەتاللۋرگيانىڭ تاريحىنا ەرەكشە ءمان بەرىپ, قۇپياسىن قوينىنا جاسىرعان ايماقتىڭ جۇمباعىن شەشەتىن ءساتتىڭ كەلىپ جەتكەنىن ايتادى.
جوعارىدا وسى اتالعان تاريحي جاڭالىقتاردى كەشەندى تۇردە زەرتتەۋ ءۇشىن وتاندىق جانە شەتەلدىك ارحيۆتەردىڭ قورىندا ساقتالعان بەلگىلى-بەلگىسىز, دەرەكتى جانە ارحيۆتىك ماتەريالداردى زەردەلەپ قاراۋ ءىسى مىندەتتى تۇردە قولعا الىنۋى ءتيىس. ولاردىڭ ىشىندە قىتايدىڭ ءبىرىنشى تاريحي ءارحيۆىنىڭ قۇجاتتارى (قحر), حايداراباد, رامپۋر ء(ۇندىستان) كىتاپحانالارىنداعى قولجازبالار جيىنتىعى, تەگەران, يسفاحان كىتاپحانالارىنداعى (يران) قولجازبالار قويماسى, بريتان كىتاپحاناسىنداعى, بريتان مۋزەيىندەگى ( ۇلىبريتانيا) ارحيۆتىك جانە قولجازبالار قورى, فرانتسيانىڭ ۇلتتىق كىتاپحاناسى, INALCO (فرانتسيا) جانە تاعى باسقالارى بار.
عاجايىپ تاريحي جادىگەرلەردىڭ ماڭىزىن اشىپ كورسەتۋ, ولاردى الەمدىك عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ ءۇشىن تاريحشى, شىعىستانۋشى, ارحەولوگ, انتروپولوگ, گەنەتيك, ەپيگرافيست عالىمداردىڭ پانارالىق زەرتتەۋى اسا قاجەت. ۇلى دالادا مەملەكەتتىك جانە رۋلىق قۇرىلىمدار تۇزگەن كەشەگى كوشپەندى حالىقتاردىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى – جۇزجىلدىقتار بويى شىعىس جانە باتىس وركەنيەتىمەن ءوزارا تىعىز بايلانىستى دامىعان ەۋرازيا تاريحى مەن مادەنيەتىنىڭ اجىراماس بولىگى بولىپ تابىلادى. قىتاي, تۇركى, موڭعول, يران, اراب, باتىسەۋروپالىق ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق جازبا ەسكەرتكىشتەر قازاقستان اۋماعىنداعى كوشپەلى مادەنيەت پەن ەتنوساياسي تاريحتى زەرتتەۋدە اسا باعالى دەرەككوز ەكەنى راس.
ەۋرازيا حالىقتارىنىڭ ءبىر-بىرىنە تيگىزگەن تاريحي-لينگۆيستيكالىق بايلانىسى مەن ءوزارا تاريحي-مادەني بايلانىسىن ىرگەلى زەرتتەۋ ءىسى بۇرىن-سوڭدى بولماعان قارقىنمەن جۇرەتىن ۋاقىت كەلدى. ب.د.د. ءىى-ءىىى مىڭ جىل بۇرىن ەۋرازيا اۋماعىندا ۇندىيراندىق, توحار جانە ەجەلگى تۇركى قاۋىمداستىعى بىرلىگىنە نەگىزدەلگەن ورتاق دۇنيەتانىمدىق مودەل قالىپتاستىرعان ءبىرتۇتاس مادەني قاۋىمداستىقتىڭ قۇرىلىمى ءجۇرىپ جاتتى. مىڭجىلدىقتارعا سوزىلعان ەۋرازيا كولەمىندەگى مادەنيەتتەر مەن ءدىني جۇيەنىڭ ءوزارا ارەكەتتەستىگى ەجەلگى مادەنيەتتەگى وسى قۇبىلىستاردىڭ بەيىمدىلىگى مەن مادەني جەتىستىكتەرمەن ۇزدىكسىز الماسۋعا ىقپال ەتىپ, ول ءبىر جاعى, تۇتاستىق پەن ينتەگراتسياعا جەتەلەپ اكەلسە, ال ەكىنشى جاعىنان, مادەنيەتتەردىڭ نىعايۋىنا, ونىڭ تولىسۋىنا يگى اسەرىن تيگىزدى.
ەجەلگى حالىقتاردى بۇگىنگى ۇرپاقپەن بايلانىستىرعان تاريحي-مادەني ساباقتاستىق كوشپەندى قاۋىمداستىقتىڭ نەگىزى بولعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق بىرلىكتىڭ, ماتەريالدىق مادەنيەتتەر جاقىندىعىنىڭ ناتيجەسى عانا ەمەس, سونداي-اق ءدىني ۇستانىم, يدەولوگيا, الەۋمەتتىك ينستيتۋتتار مەن ويلاۋ جۇيەسىنىڭ دە ناتيجەسى.
مەرۋەرت ابۋسەيىتوۆا,
ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتى جانىنداعى
تاريحي ماتەريالداردى زەرتتەۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق
ورتالىقتىڭ ديرەكتورى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ
كوررەسپوندەنت-مۇشەسى
