بروز تيتونىڭ قازاق دالاسىنداعى كۇندەرى
جەكسەنبى, 16 قىركۇيەك 2012 12:40
1918 جىل. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا تۇتقىنعا تۇسكەن “اق چەحوسلوۆاكتار” كورپۋسى ەكاتەرينبۋرگ, قازان, ۋفا, ومبى قالالارىندا اسكەري ب ۇلىك شىعارىپ, جاس كەڭەس وكىمەتىن تىعىرىققا تىرەدى. رەسەيدەگى اۋمالى-توكپەلى, قىم-قيعاش وقيعالار ءسىبىر ءوڭىرىن مەكەندەگەن قازاق بايلارىنا وي سالا باستادى. ءبىر كەزدەرى ءبىر قىزدىڭ قالىڭ مالىنا باعالاناتىن اق پاتشانىڭ كۇمىس سولكەبايلارى قۇنسىز بولىپ قالدى. ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ پرەمەر-ءمينيسترى كەرەنسكيدىڭ قولى قويىلىپ, ءمورى سوعىلىپ شىققان الاقاننىڭ اۋماعىنداي اقشالارى دا بوياۋى كەپپەي جاتىپ قاۋقارسىز حالگە تۇسكەن.
جەكسەنبى, 16 قىركۇيەك 2012 12:40
1918 جىل. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا تۇتقىنعا تۇسكەن “اق چەحوسلوۆاكتار” كورپۋسى ەكاتەرينبۋرگ, قازان, ۋفا, ومبى قالالارىندا اسكەري ب ۇلىك شىعارىپ, جاس كەڭەس وكىمەتىن تىعىرىققا تىرەدى. رەسەيدەگى اۋمالى-توكپەلى, قىم-قيعاش وقيعالار ءسىبىر ءوڭىرىن مەكەندەگەن قازاق بايلارىنا وي سالا باستادى. ءبىر كەزدەرى ءبىر قىزدىڭ قالىڭ مالىنا باعالاناتىن اق پاتشانىڭ كۇمىس سولكەبايلارى قۇنسىز بولىپ قالدى. ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ پرەمەر-ءمينيسترى كەرەنسكيدىڭ قولى قويىلىپ, ءمورى سوعىلىپ شىققان الاقاننىڭ اۋماعىنداي اقشالارى دا بوياۋى كەپپەي جاتىپ قاۋقارسىز حالگە تۇسكەن.
ادميرال كولچاكتىڭ ءسىبىر ۇكىمەتى شىعارعان “كوك بۋما” بانكنوتتارىنىڭ دا بولاشاعى ب ۇلىڭعىر ەدى. سوندىقتان دا ومبى قالاسىنا تاياۋ ورنالاسقان سىبىردەگى كوزى اشىق قازاق بايلارى قاعاز اقشالارعا قاراعاندا قۇندى دۇنيە-م ۇلىك جيناپ قالۋعا تىرىستى. سونداي جانداردىڭ ءبىرى اتىعاي يسا باي ەدى. وزىمەن تۇستاس شونجارلارعا قاراعاندا ەرتەڭگى ۇرپاعىنىڭ ءومىرىن كوش ىلگەرى ويلايتىن يسەكەڭ بۇل ماسەلەدە ورىس دەرەۆنيالارىنداعىداي ۇن تارتاتىن ديىرمەن سالۋعا جوسپار قۇردى. بىراق ونىڭ تەتىگى مەن سايماندارىن بىلەتىن ورىس مۇجىقتارىنىڭ بارلىعى مايدانعا الىنىپ كەتكەن ەدى. ودان امان-ەسەن ورالعاندارى ءوزارا “اق” پەن “قىزىل” بولىپ, ازامات سوعىسىنىڭ بەل ورتاسىندا شايقاسىپ جاتقان-دى. ءدال وسىنداي الاساپىران ۋاقىتتا يسا بايدىڭ مەكەنى قويشىباي اۋىلىنا “اق چەحوسلوۆاكتار” ب ۇلىنشىلىگىنەن بوي تاسالاعان شەتەلدىك ءۇش تۇتقىن كەلدى. ماڭايداعى اۋىل ادامدارىنىڭ ۇزىنقۇلاعى ارقىلى يسا بايدىڭ ۇن تارتاتىن ديىرمەن ورناتۋعا جالدايتىن كىسى تابا الماي جۇرگەنىن ەستىگەن ولاردىڭ ويلاعاندارى اياق استىنان تابىلعانداي ەدى. ءسويتىپ بۇل ءۇش جىگىت ىسكە بەل شەشىپ كىرىسىپ كەتتى. وزدەرى ىسكەر ەكەن. كورشى وتىرعان ورىس قالالارىنان ديىرمەننىڭ تاسىن, استاۋىن, ۇن ۇكتىرەتىن قۇرال-سايماندارى مەن تەتىكتەرىن وپ-وڭاي تاۋىپ اكەلدى. ولاردىڭ ىشىندەگى ورتا بويلى, دەمبەلشە كەلگەن, جاسى جيىرمانىڭ بەل ورتاسىنداعى يوسيپ اتتى جىگىتتىڭ ءىس-قيمىلى, شارۋاعا تياناقتىلىعى ەرەكشە-ءتىن. ونىڭ اسىرەسە ءاربىر ىسكە بايىپپەن قارايتىن بايسالدىلىعى مەن زەرەكتىگى دە اۋىل قازاقتارىنىڭ نازارىنا بىردەن ىلىكتى. جەرگىلىكتى قازاقتار ونى ءجۇسىپ دەپ اتاپ كەتتى. بۇل 1918 جىلدىڭ كۇزى بولاتىن…
از عانا ۋاقىت ىشىندە قويشىباي اۋىلىنىڭ ادامدارىمەن ەتەنە ارالاسىپ كەتكەن شەتەلدىك اسكەري تۇتقىن يوسيپ ءجۇسىپ قازاق ءتىلىن ءبىرشاما دەڭگەيدە ۇيرەنىپ الدى. (يوسيپ بروز تيتو 1936 جىلى ماسكەۋدە وتكەن كومينتەرننىڭ ءVىى كونگرەسىندە يۋگوسلاۆيا كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ اتىنان مۇشە بولىپ سايلانعانداعى ومىرباياندىق ساۋالناماسىن تولتىرعان كەزدە كەڭەس وداعى حالىقتارىنىڭ ىشىندە ورىس, قىرعىز تىلدەرىن بىلەمىن دەپ جازعان). ءجۇسىپتىڭ قولىنان ءىس كەلەتىن شەبەرلىگىنە, نار تاۋەكەلشىل قاسيەتتەرىنە ريزا بولعان يسەكەڭ: “بۇل تەگىن جىگىت ەمەس, جانارىنان وت ۇشقىنداپ تۇر. تۇبىندە ءبىر ەلدىڭ مارقاسقاسى بولادى”, – دەپ وزىنشە پايىم جاساپ وتىرادى ەكەن. ديىرمەن قۇرىلىسى اياقتالعاننان كەيىن دە يسا باي ءجۇسىپتىڭ ەڭبەگىنە ريزا بولعاندىقتان زامان ءبىر ارناعا كەلىپ تىنىشتالعانشا وسى جەردە جۇرە بەرۋىنە كەڭەس بەرەدى. قويشىباي اۋىلىنان پانا تاپقان ءجۇسىپ كوپ ۇزاماي كورشى دەرەۆنياداعى ورىس مۇجىعىنىڭ پەلاگەيا اتتى قىزىمەن كوڭىل قوسىپ, ولاردان اناستاسيا دەگەن قىز بالا دۇنيەگە كەلەدى. جاس وتاۋدىڭ شاڭىراق قۇرىپ, ءۇي بولۋ شىعىنىن يسا بايدىڭ ءوزى كوتەرگەن. وسىلايشا ول ءدامنىڭ ايداۋىمەن تۋعان جەرى بالقاننان جىراققا كەتىپ, سەپكراي (ورىستىڭ “سەۆەرنىي كراي” دەگەن سوزىنەن قىسقارتىپ الىنعان) قازاقتارىنىڭ اراسىندا ەكى جىلداي تۇراقتاپ قالادى.
1920 جىلدىڭ كۇزىندە م.تۋحاچەۆسكي قولباسشىلىق ەتكەن قىزىلداردىڭ 5-ارمياسى ادميرال كولچاك ۇكىمەتىنىڭ استاناسى ومبى قالاسىن الدى. ونىڭ ىزىنشە مۇندا بولشەۆيكتەر باستاعان كەڭەس ۇكىمەتى ورنادى. ۇزاق ۋاقىت بويى تۇتقىندا ءجۇرىپ بالقان تاۋىنىڭ بوكتەرىندەگى تۋعان جەرىن ساعىنعان ءجۇسىپ وسىدان كەيىن ەلىنە جۇرۋگە بەل بايلادى. بۇل 1920 جىلدىڭ كۇزى ەدى.
كسرو-نىڭ تاريحي قۇجاتتارىندا يۋگوسلاۆيا باسشىسى يوسيپ بروز تيتونىڭ ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا اۆسترو-ۆەنگريا اسكەرىنىڭ قۇرامىندا 1915 جىلى ورىس ارمياسىنا تۇتقىنعا تۇسكەنى, سىبىرگە ايدالعانى, 1917 جىلى لاگەردەن قاشىپ شىعىپ, ومبى قالاسىنىڭ ماڭىندا اق گۆاردياشىلارعا قارسى بولشەۆيكتىك ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزگەندىگى تۋرالى مالىمەتتەر بار. بىراق ونىڭ سول بولشەۆيكتەردىڭ قاراپايىم حالىققا جاساعان قياناتى مەن اق گۆاردياشىلاردىڭ زورلىق-زامبىلىقتارىنا كۋا بولعانى ءوز الدىنا, ولاردىڭ اراسىنداعى قانتوگىس جانجالدان اۋلاق بولىپ, سىبىردەگى قازاق اۋىلدارىندا بوي تاسالاي جاسىرىنىپ جۇرگەنى جايىندا تەك قانا سول جەردىڭ كونەكوز اقساقالدارى عانا ءبىلدى. ءسويتىپ, بۇل دەرەك كەڭەستىك ساياساتتىڭ سايقال كولەڭكەسىندە سايتاننىڭ اداستىرعان جولىنداي ەسكەرۋسىز قالدى. ول ازيا قۇرلىعىنىڭ ءدال ورتاسىندا كولدەنەڭ كوك اتتىعا استىنداعى جالعىز تايىن سويىپ بەرەتىن قازاقتاي جومارت تا ءمارت حالىقتىڭ بار ەكەندىگىن كوزىمەن كورىپ, سالت-ءداستۇرىن تانىپ ءبىلدى. وسىنداي قوناقجاي حالىقتىڭ باتاسىن العان ول بالقان تاۋىنداعى اۆسترو-ۆەنگريا مەملەكەتىنىڭ تەپكىسىندە ەزىلىپ كەلگەن جۇرتىن قۇلدىق بۇعاۋدان قۇتقارۋ ءۇشىن ساياسات الەمىنىڭ ساحناسىنا ارالاسۋعا ەلىنە قايتتى.
دوستىقتىڭ بەلگىسى رەتىندە يۋگوسلاۆيا پرەزيدەنتى يوسيپ بروز تيتو 1956 جىلدىڭ ماۋسىمىندا اراعا جيىرما جىل ۋاقىت سالىپ (بۇدان بۇرىن 1936 جىلى ول ماسكەۋدە كومينتەرننىڭ ءVىى كونگرەسىندە بولىپ قايتقان-تىن). كەڭەس ەلىنە رەسمي ساپارمەن كەلدى. 1960 جىلدىڭ باسىنداعى ماسكەۋگە تاعى ءبىر كەزەكتى ساپارى كەزىندە جەتپىسكە تاياپ قالعان يوسيپ بروز تيتو كرەملدىڭ باسشىلارىنان ءوزىنىڭ جاستىق شاعىنىڭ ۇمىتىلماس ساتتەرى وتكەن ءسىبىر ءوڭىرىن ارالاپ قايتۋعا رۇقسات سۇرادى. وسى جولى ول سول كەزدەگى تار جول, تايعاق كەشۋدە قول ۇشىن بەرىپ, ەرەكشە شاپاعاتى تيگەن قازاق بايى يسا جانە ونىڭ ۇرپاقتارى تۋرالى سۇراستىردى. كسرو باسشىلىعى اۋەل باستا ونىڭ تىلەگىن قابىل الىپ, جەدەل ومبى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنە حابار بەردى. ولاردان قازىرگى قويشىباي اۋىلىنا دەيىنگى جولداردى ەكى ارالىقتاعى دەرەۆنيالاردىڭ ۇيلەرىن اقتاپ, شارباقتارىن سىرلاۋعا نۇسقاۋ بەرىلە باستادى. بۇل شارالاردىڭ ءبارى دە تەز ارادا ءبىتۋى ءتيىس ەدى. قويشىباي اۋىلىندا تۇراتىن يسا بايدىڭ ۇلى ايدارحان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنە شاقىرىلىپ, وعان ۇلكەن قوناقتى قالاي قارسى الۋ كەرەكتىگى, كوممۋنيزم يدەيالارىنىڭ كسرو-دا قالاي جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقاندىعى جايىندا دۇرىس ءسوز سويلەي ءبىلۋى جونىندە اقىل-كەڭەستەر ايتىلدى.
بىراق, يوسيپ بروز تيتوعا جاستىق شاعىنىڭ جالىنداعان كۇندەرى وتكەن ءسىبىر ءوڭىرىن, كەڭ پەيىلدى قازاق دوستارىن ەكىنشى مارتە كورۋگە تاعدىر جازبادى. ونىڭ جولىن كەسكەن سول كەزدەگى “جۇگەرى ناۋقانىنىڭ” قىرسىعى ەدى. كەڭەس وداعىنىڭ باسشىسى ن.س.حرۋششەۆتىڭ كانادادان الىپ كەلگەن “بارلىق ايماقتارعا جۇگەرى ءوسىرۋ” ءادىسى بويىنشا تۇقىم مامىر ايىنىڭ مامىراجاي كۇندەرىندە جەرگە تەگىس سەبىلدى دە, ىلە-شالا ماۋسىمنىڭ باسىندا بويى تىزەدەن كەلىپ جەلكىلدەگەن وسىمدىك وقىس جاۋعان قارلى جاڭبىردان كەيىن سۋىققا ۇرىنىپ, مۇلدە سولىپ قالدى. ارينە, مۇنداي ماسقارا كورىنىس وركەنيەتكە بەت بۇرعان باتىستاعى ۇلكەن ەلدىڭ باسشىسىنىڭ كوزىنە تۇسسە, كەڭەس وداعى كوسەمىنىڭ دۇنيەجۇزى الدىنداعى ابىرويى ايرانداي توگىلەتىنى انىق ەدى. بۇل از دەگەندەي, قۇرمەتتى قوناق سىبىرلىكتەردىڭ كوشەدەگى شۇباتىلعان ازىق-ت ۇلىك كەزەگىن كورىپ قالسا, ەلىنە نە دەپ ايتىپ بارار ەدى. وسى جاعدايلاردى ەسكەرىپ, وي ەلەگىنەن وتكىزگەن كەڭەس وداعىنىڭ باسشىلارى يوسيپ بروز تيتونىڭ ومبى وبلىسىنا كەلۋىنە ءتۇرلى سىلتاۋلار ايتىپ رۇقسات بەرمەدى. قادىرمەندى قوناقتىڭ كوڭىلى قالماسىن دەپ سوكپ-نىڭ ساربازدارى ايدارحاندى ومبىعا شاقىرتىپ, يۋگوسلاۆيا پرەزيدەنتىنىڭ سالەمدەمەسىن عانا جەتكىزدى. مارتەبەلى مەيمان ايدارحاننىڭ اكەسى يسانىڭ قۇرمەتىنە ەسكەرتكىش-بەلگى رەتىندە التىن قول ساعات پەن “زيم” جەڭىل اۆتوماشيناسىن تارتۋ ەتكەن ەدى. ءبىر وكىنىشتىسى, سول ۋاقىتتاعى جەكەمەنشىك ولشەمگە دەگەن نوبايلى كوزقاراسپەن ءدال مۇنداي قىمبات باعالى اۆتوماشينا ناقتى يەسىنە بۇيىرمادى. ءارتۇرلى ايلا-شارعى قولدانىپ, ونى ومبى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى مەملەكەت مەنشىگىنە الىپ قويدى.
الپىسىنشى جىلدارى پارتيا-كەڭەس ورگاندارىندا جاۋاپتى قىزمەت اتقارعان ادامداردىڭ ۇلكەن مەيماندى كۇتۋى ءۇشىن جانتالاسىپ قاربالاسقان ساتتەرىن كوزىمەن كورگەن ازاماتتار بۇل ايماقتا قازىر دە بارشىلىق. سول جىلداردىڭ كۋاگەرلەرىنىڭ ءبىرى, ومبى ماڭايىندا اگرونوم, بولىمشە مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقارعان مۇحامەديار سادىق ۇلى بۇگىنگى كۇنى استانادا تۇرادى. ال وسى ماعلۇماتتاردى جيناستىرۋعا تۇرتكى بولعان زەينوللا وسپانوۆ قاريا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى اقجار اۋدانىنىڭ ۇيالى اۋىلىندا ءومىر كەشۋدە.
يوسيپ بروز تيتونىڭ ءبىزدىڭ توڭىرەكتەگى قازاقتاردىڭ اراسىندا ءومىر سۇرگەنى تۋرالى العاشقى دەرەكتەردى مەن نەمەرە اعام, مارقۇم عازيز اۋباكىروۆتەن ەستىگەن ەدىم. ء“جۇسىپتىڭ” سالىپ بەرگەن ديىرمەنى ومبى وبلىسى, ماريانوۆكا اۋدانىنداعى قازىرگى ۆاسيلەۆكا سەلوسىندا بەرتىنگە دەيىن جۇمىس ىستەپ تۇردى. بالا كەزىمدە اكەم شايكەن جىل سايىن ومبىنىڭ “كازاچي بازارىنا” ءوزىمىزدىڭ ۇيدەگى اسىراپ باققان مال جانە قۇس ەتتەرىن اپارىپ ساتاتىن جانە قالاداعى اعايىن-جەكجاتتاردىڭ اماندىعىن ءبىلىپ قايتاتىن. وعان ەرىپ مەن دە ومبىعا تالاي بارعانىم ەسىمدە. سوندا بارلىق شارۋا ءتامامدالعان سوڭ ول كىسى جولشىباي ۆاسيلەۆكا دەرەۆنياسىنداعى ورىس تامىرلارىنا سوعاتىن دا ولاردان ءبىرشاما ۋاقىتقا جەتەتىندەي ۇن الىپ قايتاتىن. سوندا ۇلكەن جولعا تاياۋ سەلونىڭ شەتىنە ورنالاسقان جەل ديىرمەن ەرەكشە كوز تارتىپ تۇراتىن. بۇل يوسيپ بروز تيتونىڭ ءبىر كەزدەرى يسا بايعا سالىپ بەرگەن ديىرمەنى ەدى. يسانىڭ بالاسى ايدارحان كوپ جىلدار سول قويشىباي اۋىلىندا بولىمشە مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت ىستەدى. بۇگىندە قايتىس بولعان. ونىڭ بالالارى وسى وبلىستىڭ شارباقكول اۋدانىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر.
بۇل مالىمەتتەر رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ومبى وبلىسىنان جيناستىرىلدى. يوسيپ بروز تيتو جونىندە ەستەلىك-مالىمەتتەردى ايتۋعا كومەگىن كورسەتكەن قادىرلى اقساقالدار: زەينوللا وسپانوۆقا, مۇحامەديار سادىقوۆقا, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, ومبى وبلىسى, شارباقكول اۋدانىنداعى قۇدىقشىلىك اۋىلىنىڭ اقساقالى عالياكپار نۇرماعامبەتوۆكە راحمەت ايتا وتىرىپ, حالقىمىزدىڭ دانا دا شەجىرە قارتتارى ارامىزدا امان-ساۋ جۇرە بەرسىن دەپ تىلەيىك.
شالقاربەك كارىباي,
جۋرناليست.
رەسەي فەدەراتسياسى.
ومبى.
18 تامىز 2002 جىل.
