ءبىزدىڭ ەل قوڭسى قونعان وزبەكستان, قىرعىزستان, تاجىكستان, رەسەي ازاماتتارى ءۇشىن وتە قولايلى-اق. سوندىقتان جىل سايىن زاڭدى تۇردە تىركەلىپ تە, تىركەلمەي دە قازاقستانعا جوڭكىلگەن ەڭبەك ميگرانتتارى ازايماي كەلەدى. ماسەلەن, سوڭعى 3 جىلدا 44 مىڭ ميگرانت مەديتسينالىق تەكسەرىستەن ءوتۋ بارىسىندا 1600-گە جۋىعىنىڭ وسى قاۋىپتى دەرتكە شالدىققانى انىقتالىپتى. بۇل ارينە شەكارانى زاڭدى ءوتىپ, ارنايى تىركەلىپ جۇمىس ىستەيتىن ميگرانتتار قاتارىنان تابىلعانى.
ال دەرتتىڭ تارالۋىن زەرتتەيتىن مامانداردىڭ شامامەن ەسەپتەۋى بويىنشا ىشكى جانە سىرتقى كوشى-قون بويىنشا ءتۇرلى ەلدەردە تۋبەركۋلەزبەن جاڭادان اۋىرعانداردىڭ 5-تەن 10%-نا دەيىن قۇرايتىن كورىنەدى. سوندىقتان دا 2015 جىلى تۋبەركۋلەزبەن كۇرەس جونىندەگى كەشەندى جوسپار مەن جاھاندىق قور جوباسىنىڭ شەڭبەرىندە ورتالىق ازيادا تۋبەركۋلەزدى ترانسشەكارالىق باقىلاۋ جونىندە جوعارى دەڭگەيدە ءبىرىنشى رەت وڭىرلىك كەزدەسۋ ءوتتى. تۋبەركۋلەزدى ترانسشەكارالىق باقىلاۋ جونىندەگى ەلارالىق كەلىسىمدەردى ازىرلەۋ بويىنشا سەكتورارالىق وڭىرلىك جۇمىس توبى قۇرىلدى, سونداي-اق جوعارى دەڭگەيدەگى ءۇش كەزدەسۋ دە ءوتتى. بۇل جيىندار بارىسىندا قازاقستان, قىرعىزستان جانە تاجىكستان ەكىجاقتى كەلىسىمدەر جاساسۋعا نيەت ءبىلدىردى. ال بيىل وتكەن جوعارى دەڭگەيدەگى ءتورتىنشى كەزدەسۋ ماسەلەنىڭ وڭ باعىتقا كوش تۇزەگەنىن اڭعارتتى.
مامانداردىڭ باعدارلاۋىنشا, تۋبەركۋلەزگە شالدىعۋشىلار قاتارى 25 پەن 50 جاس ارالىعىن قامتيدى. بۇل − ادامنىڭ ەڭ ءبىر كەمەل, جەمىستى ەڭبەك ەتەتىن جاسى ەمەس پە؟
ەۋروپا/ەۋرازيا بويىنشا Project HOPE وڭىرلىك ديرەكتورى ماريام سيانوزوۆا «ورتالىق ازيانىڭ ۇكىمەتتىك جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارى وكىلدەرىنىڭ, حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن تۋبەركۋلەزدى ترانسشەكارالىق باقىلاۋ بويىنشا وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا ارنالعان وسى ءتيىمدى پلاتفورمانىڭ ارقاسىندا وڭىردەگى مەملەكەتتەر اراسىندا جۇيەلى ىنتىماقتاستىق جولعا قويىلدى.
ەلىمىزدە 10 جىل بۇرىن تۋبەركۋلەزدەن جىل سايىن 3 مىڭ ادام كوز جۇمسا, قازىر بۇل كورسەتكىش 400-گە دەيىن تومەندەگەن. ەسەپتە تۇرعان ناۋقاستاردىڭ سانى دا 2 ەسەگە ازايىپ, 16 مىڭعا جەتىپتى. ارينە كورسەتكىشتەردىڭ جاقسارعانى سۇيىندىرەدى. دەگەنمەن تۋبەركۋلەزدىڭ وڭايلىقپەن جەڭىلگىسى جوق. پاتسيەنتتىڭ اۋرۋمەن كۇرەستە تاباندىلىق تانىتىپ, ونى تۇپكىلىكتى جويۋ جولىندا دارىگەرمەن بىرىزدىلىكتەن شىقپاۋى دا كوپ رەتتە تۋبەركۋلەزدىڭ دارىلەرگە ءتوزىمدى تۇرلەرىنىڭ پايدا بولۋىنا الىپ كەلگەن. ەلىمىزدە ونداي ناۋقاستار دا بار. قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ەۋروپالىق ايماعىنداعى كوپتەگەن دارىلەرگە توزىمدىلىك دەڭگەيى جوعارى 18 مەملەكەتتىڭ قاتارىندا بولىپ كەلدى. بىراق قازىرگى ۋاقىتتا, اسىرەسە سوڭعى ەكى جىلدىڭ ىشىندە قولدانىپ جاتقان ەم سونداي ناۋقاستاردىڭ ءوزىن 95 پايىزعا دەيىن ەمدەپ شىعۋعا مۇمكىنشىلىك بەرىپ وتىر. ەلىمىزدە تۋبەركۋلەزبەن اۋىراتىن شەتەل ازاماتتارىنىڭ دا تەگىن ەم الۋىنا مۇمكىندىك جاسالعان. جالپى تۋبەركۋلەزبەن كۇرەسكە جىل سايىن بيۋدجەتتەن شامامەن 42 ملرد تەڭگە بولىنسە, سونىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى شەتەلدىكتەرگە دە جۇمسالادى, بىراق بۇل اۋرۋدى تاراتۋ قاۋپى وتە جوعارى ناۋقاستارعا باعىتتالعان. تۋبەركۋلەزگە شالدىققان شەتەلدىكتىڭ ازاماتتارىمىزعا اۋرۋىن جۇقتىرماۋى ءۇشىن ميگرانت جەدەل اۋرۋحاناعا جاتقىزىلىپ, قاۋىپتىلىك شەگى ازايعانعا دەيىن تەگىن ەمدەلىپ, ءارى قاراي ءوز ەلىندە ەمىن جالعاستىرۋعا جىبەرىلەدى. مەملەكەتتەر اراسىندا جاسالعان كەلىسىم بويىنشا ازاماتتىڭ ناۋقاسى جونىندەگى قۇجات ەلىنە جونەلتىلەدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ ۇلتتىق فتيزوپۋلمونولوگيا عىلىمي ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى مالىك ادەنوۆ: ء«بىز جاعدايى جاقسارعانشا ەمدەيمىز. ەمدەلۋشىنىڭ مەديتسينالىق ساقتاندىرۋى بولماسا, جاھاندىق قوردىڭ قاراجاتىنان تولەپ وتىرامىز. ميگرانتتار باسقالارعا جۇقتىرماۋى ءۇشىن ءبىزدىڭ قاراجاتقا دا ەمدەلەدى. ءارتۇرلى دەرەكتەر بويىنشا جىل سايىن 250 مىڭنان 1 ميلليون ادامعا دەيىن ميگرانتتاردىڭ كەلۋ مۇمكىندىگى بار ەكەنى ايتىلىپ ءجۇر. رەسمي تۇردە كوشۋ-قونۋ بار دا, رەسمي ەمەس كوشۋ-قونۋ بار. ەلىمىزگە كەلەتىن ميگرانتتاردىڭ كوبى قىرعىزستان, وزبەكستان, تاجىكستان مەن رەسەي ازاماتتارى. بىلتىر وسى مەملەكەتتەردەن ءبىزدىڭ ەلگە تابانى تيگەندەردىڭ 229-نىڭ تۋبەركۋلەز تاسىمالداپ جۇرگەنى بەلگىلى بولدى. ال بيىل 165-ىنەن وسى دەرت انىقتالدى, ياعني ازايىپ وتىر», دەيدى. دەگەنمەن ولاردان بىزدەگى قانشا ادامعا قاۋىپتى دەرتتىڭ جۇققانىن ەشكىم ءدوپ باسىپ ايتا المايدى. دارىگەرلەر بولسا پاتسيەنت دەرت انىقتالعان ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ەمدەلمەسە, جۇقپالى اۋرۋدىڭ وسى ۋاقىت ارالىعىندا 10-15 ادامعا جۇعۋ مۇمكىندىگى بارىن العا تارتادى.
ء«بىزدىڭ قازاقستانمەن مەديتسينالىق سەرىكتەستىگىمىز 1993 جىلى باستالدى. سول ۋاقىتتان بەرى تۋبەركۋلەزبەن كۇرەسىپ كەلەمىز. كەزىندە ىشىنە رەنتگەن اپپاراتى ورناتىلعان جانە ميكروسكوپيا جاسايتىن مامانمەن قامتىلعان اۆتوبۋس قازاقستاندى ارالاپ, تۋبەركۋلەزبەن اۋىراتىن ناۋقاستاردى انىقتايتىن. ال قازىرگى كۇنى قازاقستان بۇل اۋرۋ تۇرىمەن كۇرەستىڭ تيىمدىلىگى جونىنەن وزگەگە جاقسى مىسال بولىپ وتىر», دەيدى ددسۇ تۋبەركۋلەز جونىندەگى باعدارلامالار پورتفوليوسى اعا ديرەكتورى الەكساندر ترۋسوۆ. راسىندا, بۇگىندە ەكى ساعاتتا G-Xpert اپپاراتىنىڭ كومەگىمەن اۋرۋدى انىقتايتىن, قانداي پرەپاراتتار توبىنا توزىمدىلىك بارىن جىكتەپ بەرەتىن وزىق تەحنولوگيا ىسكە قوسىلعان. بۇرىن كەسەلدىڭ جۇققانىن ءبىلۋ ءۇشىن 2,5 ايدان استام ۋاقىت كەتەتىن.
دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋم تۋبەركۋلەز اۋرۋىنا قاتىستى 2 ينديكاتوردى باعالادى. ونىڭ ءبىرى – تۋبەركۋلەزبەن سىرقاتتانۋشىلىق بولسا, ەكىنشىسى – بيزنەسكە تۋبەركۋلەزدىڭ ورتا مەرزىمدىك اسەرى. وسى ينديكاتورلار بويىنشا كورسەتكىشتەردى دۇرىستاۋداعى ەڭ باستى ماقسات – تۋبەركۋلەز ەپيدەمياسىن جويۋ. ناقتى ستراتەگياعا سۇيەنگەن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قاراستىرىلعان جۇمىستار ناتيجەسىندە اۋرۋدىڭ ەڭ اۋىر ءتۇرىن ەمدەۋ مەرزىمىن ەكى ەسەگە, ياعني 24-33 ايدان 9-12 ايعا دەيىن قىسقارتىپ وتىر دەپ ايتا الامىز.
Project HOPE جوباسىنىڭ قازاقستانداعى وكىلى باحتيار بابامۋرادوۆ كەزدەسۋدە جوعارى دەڭگەيدەگى 4-ءشى كەزدەسۋدىڭ تۋبەركۋلەز اۋرۋىنىڭ ورتالىق ازيا وڭىرىندە تارالۋىنا قارسى باعىتتالعان بىردەن-ءبىر شارا ەكەنىن ايتىپ, ددسۇ دەرەگىنشە, جالپى تۋبەركۋلەز دەرتىنىڭ الەمدە ولىمگە سەبەپشى نەگىزگى 10 فاكتوردىڭ قاتارىنا جاتاتىنىن قاپەرگە سالدى. وتكەن جىلى اتالعان اۋرۋعا 10 ملن ادام شالدىعىپ, ونىڭ 1 ملن 600 مىڭى دۇنيە سالىپتى. سىرقاتتانعان
1 ملن بالانىڭ 230 مىڭى شەتىنەپ كەتىپتى. الايدا جالپى جاھان بويىنشا تۋبەركۋلەز دەرتىنە شالدىعۋ كورسەتكىشى جىلىنا شامامەن 2%-عا تومەندەۋمەن كەلەدى. 2020 جىلى وسى كورسەتكىشتى جىلىنا 4-5%-عا جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. ال جيتس جۇقتىرعان ادامداردىڭ قۇرت اۋرۋىنان ءولىپ كەتۋ قاۋپى جوعارى. 2000-2017 جىلدار ارالىعىندا دەرتتى ۋاقتىلى انىقتاپ, ءتيىستى ەم-شارالاردى جۇرگىزۋ ارقىلى 54 ملن ادام ءولىم اۋزىنان امان قالدى دەگەن دەرەك بار.
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
