سوڭعى ون جىل توڭىرەگىندە ايماق كارتاسىنان 48 اۋىل جويىلىپ, ورنى ويسىراپ قالعان. بىلتىر ءتورت اۋىلدىڭ تۇرعىندارى باسقا جەرلەرگە كوشىرىلسە, بيىل بۇل كورسەتكىش ون ەسەگە كوبەيگەن. باسقارمانىڭ اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى جانار احميەۆانىڭ ايتۋىنشا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىسى تۋرالى» زاڭىنا سايكەس حالقىنىڭ سانى 50 ادامنان از شارۋا قونىستارى مەن وزگە دە قونىستار ەڭ جاقىن ماڭداعى ەلدى مەكەننىڭ قۇرامىنا ەنگىزىلەدى. ويتكەنى ولاردى قارجىلاندىرۋ ەكونوميكالىق جاعىنان ءتيىمسىز سانالعاندىقتان ەشقانداي قولداۋ كورسەتىلمەيدى.
وبلىستا وسىنداي 103 اۋىل بولسا, 17-ءسى شەكارا ماڭىندا ورنالاسقان. تۇرعىنداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى قاناعاتتانارلىق, الەۋمەتتىك نىساندار تولىق جۇمىس ىستەيتىن جەرلەرگە كوشىرىلۋى ەرىكتى تۇردە جۇزەگە اسىرىلادى. تۇرا بەرگىسى كەلەتىندەرگە شەكتەۋ قويىلمايدى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ مونيتورينگىن جۇرگىزىپ, كەلەشەگى كۇماندى-اۋ دەگەن اۋىلداردى تاعى ءبىر ناقتىلاپ شىققان. سوعان وراي ادامدار سانى 10-نان اسپايتىن 38 ەلدى مەكەندى جويۋ جونىندە شەشىم قابىلدانىپ, وڭتايلاندىرۋ شارالارى باستالىپ كەتكەن. بۇلاردا ينفراقۇرىلىمدار توقتاپ تۇر. 5 اۋىلعا اۋىز سۋ تاسىپ جەتكىزىلسە, 33 اۋىل ورتالىقتاندىرىلماعان سۋ جۇيەسىن تۇتىنادى.
جۋىردا قوعامدىق كەڭەس وتىرىسىندا تاعى 15 اۋىلدىڭ جايى قارالىپ, ۇسىنىس وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ قاراۋىنا جىبەرىلىپتى.
سولاردىڭ ءبىرى – ەسىل اۋدانىندا ورنالاسقان ءشوبى شۇيگىن, توپىراعى قۇنارلى كالينوۆكا. مۇندا 3 وتباسى عانا تىرشىلىك ەتەدى. كەزىندە 300 تۇرعىن بولدى, ساۋىن فەرماسى, مال بورداقىلاۋ الاڭى جۇمىس ىستەدى دەگەنگە سەنۋ قيىن. پاشكوۆتار وتباسى كىندىك قانى تامعان جەردەن كەتكىلەرى كەلمەيدى. وتاعاسى سەرگەي ايەلى گالينا ەكەۋى ءىرى قارا مالدارىن ءوسىرىپ, ەشكىمگە سالماق سالىپ وتىرعان جوق. ءبىرى جالعا بەرىلگەن كولدى باقىلاسا, ەكىنشىسى حات-حابار تاسۋمەن اينالىسادى. قاتتى قينايتىنى – جول قاتىناسى. نوسەرلى جاۋىن-شاشىنداردا «نيۆا» كولىگىنىڭ ءوزى باتپاقتاپ قالادى. قونىس اۋدارۋ جايلى اڭگىمە شىققالى كىندىك كەسكەن جەرگە ابدەن باۋىر باسىپ قالعان قيماستىق سەزىمنەن ارىلا الماي ءجۇر. الدەبىر الاڭداۋشىلىق, بەيمازا كۇي دە كوڭىلگە مازا بەرەر ەمەس. ۇشارىن جەل, قونارىن ساي بىلەتىن قاڭباقتىڭ ءحالىن كەشكەندەي سەزىنەدى وزدەرىن. كەلەشەكتى ويلاسا, الدى تۇمان, ارتى جار سىقىلدى. قايدا اتتىڭ باسىن تىرەمەك – ول جاعى بەلگىسىز. كورشى امانكەلدى اۋىلىنا كوشۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتىلعانىمەن, ونداعىلاردىڭ دا اۋزىنان اق ماي اعىپ, شىلقىپ وتىرماعانى بەلگىلى. كوشىرۋ جۇمىستارى قانداي قاراجات ەسەبىنەن اتقارىلادى, باسپانا, جۇمىسقا ورنالاسۋ جايى قالاي شەشىلەدى دەگەن ساۋالدارعا جەرگىلىكتى بيلىكتەگىلەردىڭ ەكىۇشتىلاۋ جاۋاپ بەرۋلەرىنە قاراعاندا شەتىن جايتتار از ەمەس ءتارىزدى. وسەدلوە ەلدى مەكەنىنىڭ كەبىن كيىپ قالامىز با دەگەن قاۋىپ تە جوق ەمەس. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن مادەنيەت اۋىلىنىڭ تۇرعىندارىن وسەدلوەگە كوشىرۋ جونىندەگى بۇيرىق سايتانداي ساپ ەتە قالعان. شاش ال دەسە, باس الاتىن كەي اتقامىنەرلەر تاراپىنان ايتقانعا كونبەسەڭدەر ەلەكتر قۋاتىنان اجىراتىپ تاستايمىز دەگەن سىقىلدى نەشەتۇرلى قىسىم كوبەيگەن. قىردا استىعىن ءوسىرىپ, ويدا مالىن باعىپ وتىرعان 9 ءۇيلى اۋىل قوقان-لوققىدان ىعا قويماعان. كۇشتەۋ-زورلاۋعا بوي بەرمەگەن كۇيى كۇرەجولدىڭ بويىنداعى ەجەلگى تۇراعىندا قالا بەرگەن. قازىر ءتۇتىنى ءتۇزۋ. قىمىز, بالىق وندىرۋمەن دە اينالىسادى. ال «ماقتاۋلى» وسەدلوەڭىز تاراپ تىنعان. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, وڭتايلاندىرۋ ساياساتىنا مەملەكەتتىك مۇددە تۇرعىسىنان بايىپپەن قاراماسا ساپادان گورى سانعا جۇگىرۋ سالدارىنان ءتورت اياعىنان نىق تۇرعان از ءۇيلى ەلدى مەكەندەر قوساق اراسىندا كەتىپ قالۋى عاجاپ ەمەس. وسى اۋدانعا قاراستى بىرلىك اۋىلى دا كەزىندە «قارا تىزىمگە» ىلىگىپ, تاراۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعاندا سىرتتان كەلگەن اعايىندار ورنالاستىرىلىپ, باستاۋىش مەكتەپ قايتا اشىلىپ, تىرشىلىك تامىرىنا قان جۇگىرگەن. سوندىقتان تۇپكىلىكتى شەشىم قابىلداماس بۇرىن ەل-جۇرتتىڭ وي-پىكىرلەرى جان-جاقتى سارالانىپ, قيىندىقتى ەڭسەرۋدىڭ ۇتىمدى جولدارى بىرلەسىپ قاراستىرىلعانى دۇرىس. ەكىنشىدەن, قۇلاققا تۇرپىدەي تيەتىن, جۇرەككە ينەدەي قادالاتىن «بولاشاعى جوق» ەلدى مەكەندەردىڭ نەگىزگى اۋىرتپالىعىن جەرگىلىكتى جەرلەرگە ارتا سالۋ تولعاقتى پروبلەمالاردىڭ ءجىبىن تولىق تارقاتا الماسى انىق. «اۋىلداردى تاراتۋ, كوشىرۋ, جۇمىسپەن قامتۋ مىندەتتەرى اۋداندىق اكىمدىكتەرگە جۇكتەلگەنىمەن, وعان قاۋقارى جەتە بەرمەيدى. سوندىقتان ۇكىمەت رەسپۋبليكالىق قازىنادان قارجى قاراستىرعان ءجون», دەيدى كوشۋگە بەيىل, بىراق مۇمكىندىگى جوق تۇرعىندار. شەكارالاس ايماقتاعى يانتسينو اۋىلىندا جالعىز عانا شوشايىپ قالعان وتباسى دا ءوز كۇشىمەن كوشۋگە دارمەنسىز بولىپ وتىر.
– جاڭالىق پەن ورتالىق اۋىلدارىن كوشىرۋ شىعىندارى رەسپۋبليكالىق قازىنا ەسەبىنەن وتەلگەن بولاتىن. قازىر جاڭا باعدارلاماعا سايكەس بۇل مىندەتتەر جەرگىلىكتى بيلىك ورىندارىنا جۇكتەلگەن. ەگەر ءسىز ايتقانداي كالينوۆكا تاراتىلعان جاعدايدا ءاربىر وتباسى مۇشەسىنە 25 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە وتەماقى تولەنەدى. ال جالعا بەرىلگەن باسپانانى كەيىن ساتىپ الۋىنا بولادى, – دەدى حابارلاسقانىمىزدا ەسىل اۋداندىق جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار ءبولىمى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى بەكزات ىنتىقبايقىزى. الايدا وڭتايلاندىرۋ بىرتىندەپ جۇرگىزىلەدى دەگەننىڭ وزىندە تۇرعىنداردى كوشىرۋگە قاجەتتى قارجىنى تابۋعا شاراسىز اۋداندار جوق ەمەس. جامبىل اۋدانى وستروۆكا اۋىلىنداعى 32 تۇرعىننىڭ ءبىرى بولات بايتەلەسوۆ قارتايعاندا قاڭعىپ قالامىن با دەپ قورقادى. شارۋا قوجالىعىندا ەڭبەك ەتەتىن ايەلى ەكەۋى ازىن-اۋلاق مال وسىرەدى. وتاعاسىنىڭ ەركىنە سالسا, اۋدان ورتالىعىنا كوشۋگە دايىن. الايدا وندا ۇيلەردىڭ باعاسى جالىنا قول اپارتپايدى. باسپانانى ساتىپ الماق تۇگىل جالداۋدىڭ ءوزى – ول ءۇشىن اۋىر سالماق. اكىمدىكتەگىلەر بولسا ناقتى ءىس-شارا جوسپارى قابىلدانباعاندىقتان بيۋدجەتتەن قاراجات قاراستىرىلماعانىن, «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە بولاشاعى جوق اۋىل تۇرعىندارىنا باسپانا اپەرۋ, ت.ب. الەۋمەتتىك قولداۋ جاسالىپ كەلسە, بۇدان بىلاي مۇنداي جەڭىلدىكتەر كورسەتىلمەيتىنىن العا تارتادى.
م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى التاي قوجاحمەتتىڭ ويىنشا الدىمەن قانداي اۋىلدار كەلەشەگى كۇڭگىرت ساناتىنا جاتقىزىلۋى كەرەك دەگەن ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ العان ءجون سياقتى. ونىڭ پىكىرى اۋىلدىڭ الەۋەتى تەك ءتۇتىن سانىمەن ولشەنبەۋى ءتيىس, اقىلعا قونبايتىن ۇسىنىستاردىڭ اقىرى ورنى تولماس زارداپتارعا سوقتىرۋى ىقتيمال دەگەنگە سايادى. «دامۋ دەڭگەيى ورتاشا اۋىلدارعا قاراعاندا 60 ءتۇتىنى عانا بار دايىندىقتىڭ ءومىر ساپاسى الدەقايدا كوش ىلگەرى. تۇرعىندار جۇمىسپەن تولىق قامتاماسىز ەتىلگەن. ورتاشا جالاقى 90 مىڭ تەڭگە توڭىرەگىندە. كەرىسىنشە, احۋالىن ءوزىم جاقسى بىلەتىن كەي ءىرى اۋىلداردا قوردالانعان پروبلەمالار شەشىلمەگەن كۇيىندە تۇر. شاما كەلسە, جەرگىلىكتى جەرلەردە كاسىپكەرلىكتى ورىستەتىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرىپ, جەر تەلىمدەرىن قالتالى ازاماتتاردىڭ يگەرۋىنە بەرىپ, شاشىراتپاۋدىڭ مۇمكىندىكتەرىن, سونداي-اق «وڭتۇستىكتەن – سولتۇستىككە», «سەرپىن» باعدارلامالارى شەڭبەرىندە كەلەتىن وتباسىلاردى, جاستاردى قونىستاندىرۋ ارقىلى ىشكى كوشى-قون ۇدەرىسىنە باسىمدىق بەرگەن ابزال. جولداۋدا وڭىرلەردەگى مەيلىنشە وتكىر پروبلەمالاردى شەشۋگە كۇش جۇمىلدىرۋ قاجەتتىگى اكىمدەرگە قاراتىلا ايتىلدى. ۇكىمەتكە بۇل مىندەتتى جۇيەلى قولعا الىپ, قارجىلاندىرۋ كوزدەرىن ىزدەپ تابۋ جۇكتەلدى. دەمەك, ەلباسى تاپسىرمالارى ەلدى مەكەندەردى ىرىلەندىرۋ ءىسىن ىنتالاندىرىپ, قاراجاتتى پايدالانۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرارى ءسوزسىز», دەيدى ەكونوميست-عالىم. شالعايداعى ايىرتاۋ اۋدانىندا تۇراتىن ەڭبەك ارداگەرى تايلاق جالمۇرزەنوۆ جوعارىعا قاراپ قول جايا بەرۋ دۇرىس ەمەس. اۋىلداردىڭ جۇدەۋ تىرلىگىن كوتەرۋ تۇرعىندار مەن شارۋاشىلىق جەتەكشىلەرىنە دە بايلانىستى دەگەن ويىن ناقتى مىسالدارمەن ساباقتايدى. «تۋعان جەرىم بىرلەستىككە كەلگەن سايىن كوڭىلىم كوتەرىلىپ, ەرەكشە شابىتقا بولەنەمىن. ۋاقىت اعىمى قانشا قۇبىلسا دا, قۇت-بەرەكە دارىعان داستۇرىنەن اينىعان ەمەس.تاۋەلسىزدىك جىلدارىنان بەرى 65 ءۇي تۇرعىزىلدى. جاستار سانى دا, بالا تۋ كورسەتكىشى دە ارتىپ كەلەدى», دەپ شاتتانادى اقىنجاندى اقساقال. ونىڭ بۇل ويىن قامىساقتى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى جاقسىلىق ءابدىر ۇلى دا قۋاتتايدى. وكرۋگ قۇرامىندا التى اۋىل بولسا, بىرلىگى بەكەم بىرلەستىك قاي جاعىنان بولسىن ۇلگى ەتۋگە تۇرارلىق. مۇندا تۇرمىسى ناشار, الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن وتباسى جوق. «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسى بويىنشا تۇلەكتەردىڭ ۇشقان ۇياعا ورالۋى قالىپتى جايت. كەزىندە جاتاقحانا ۇلگىسىندە اسىعىستاۋ سالىنعان مەكتەپتىڭ ءبىر بولمەسى اسحاناعا اينالدىرىلىپتى. اۋىلدىڭ بىلىكتى ازاماتى مۇحتار قايىرجانوۆتىڭ ءوز مەنشىگىنە راسىمدەپ العان ەسكى كلۋب ءۇيى اسار ادىسىمەن قالپىنا كەلتىرىلۋدە. كەلەسى جىلى پايدالانۋعا بەرىلىپ, وقۋشىلار سپورتتىڭ ۆولەيبول, باسكەتبول, كۇرەس, گيمناستيكا, اكروباتيكا سياقتى تۇرلەرىمەن الاڭسىز اينالىساتىن بولادى. «تۋعان جەر» باعدارلاماسى اياسىندا قولعا الىنعان باستاماعا جىراقتا جۇرگەن مەكتەپ تۇلەكتەرى قىزۋ ءۇن قوسىپ, قۇرىلىس ماتەريالدارى ءۇشىن ءبىرجارىم ميلليون تەڭگە جيناپ بەرىپتى. «وسەر ەلدىڭ بالاسى ءبىرىن-ءبىرى باتىر» دەيدىنىڭ ءبىر مىسالى بۇل! 40 شاڭىراق بيە بايلاپ, قىمىز, باسقا دا ۇلتتىق تاعامدار دايىندايدى. سولاردىڭ ءبىرى – العاشقى اسكەري دايىندىق ءپانىنىڭ مۇعالىمى باۋىرجان الەنوۆ. ونىڭ قوسالقى شارۋاشىلىعىندا ەلۋدەن استام جىلقى, ونعا جۋىق ءىرى قارا مالى بار. سايات وسپانوۆ جەڭىلدىكتى مەملەكەتتىك باعدارلاماعا قاتىسا وتىرىپ كاسىپكەرلىك ءىسىن دوڭگەلەتىپ اكەتكەن. نەسيەگە 14 سيىر ساتىپ السا, بۇگىندە ەكى ەسەگە دەيىن كوبەيگەن. مىنە, «قولى قيمىلداعاننىڭ اۋزى قيمىلدايدى» دەگەن وسى. ەل دەسە, ەمەشەگى ۇزىلەتىن مالساق جاندار «الما ءپىس, اۋىزعا ءتۇستىڭ» داۋرەنى وتكەنىن, بار قادىر-قاسيەت قاجىرلى ەڭبەكتە, ماڭدايتەردە جاتقانىن جاقسى تۇسىنگەندىكتەن تۋعان جەردىڭ گۇلدەنۋىنە قالتقىسىز ۇلەس قوسىپ كەلەدى. اۋىل ىرگەسىن سەتىنەتپەي وتىرعان, كەز كەلگەن كومەككە اركەز دايار تۇراتىن «جارقىن سك» جانە «اراي-1» سەرىكتەستىكتەرىنىڭ باسشىلارى الەكساندر پونومارەۆ پەن تالعات قۇرمانعوجينگە دەگەن بىرلەستىكتەردىڭ ىستىق ىقىلاسى ەرەكشە. دەسەك تە, بىرلەستىك اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى كوپ جىلداردان بەرى ساپالى اۋىز سۋ مەن جاڭا مەكتەپ عيماراتىنا مۇقتاج. جول جايى دا كوڭىل كونشىتپەيدى. ۋربانيزاتسيا ءۇردىسى سالدارىنان قوردالانعان الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى ءوز كۇشتەرىمەن شەشە المايتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. بۇدان بىلاي ءتۇيىندى كۇيىندە قالا بەرسە, «بولاشاعى جوق» دەگەن سىڭارجاق ىزعارلى ۇكىمدى ەستىپ قالۋىمىز ابدەن كادىك.
وشاقتىڭ ءۇش تاعانى سەكىلدى بيلىك, بيزنەس جانە تۇرعىندار جۇمىلا كىرىسىپ, بىرىگىپ ءىس-ارەكەت جاسايتىن بولسا, اۋىلداردىڭ ەڭسەسى تىكتەلەتىنىنە, تۇرمىسى تۇزەلەتىنە ەش ءشۇبا جوق. سوندا ەل يەسىز, جەر كيەسىز قالمايدى.
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
