توتەنشە كوميتەت بۇكىل كسرو اۋماعىندا تەمىردەي ءتارتىپ ورناتىپ, قوعامدىق قوزعالىس اتاۋلىعا تىيىم سالاتىنىن مالىمدەدى. الاساپىران كۇندەردە زاڭسىز, كەزدەيسوق قۇرىلعان ۇكىمەتتىك قۇرىلىم – توتەنشە كوميتەتتىڭ بيلىگىن جەكەلەگەن رەسپۋبليكا باسشىلارى مويىندامايتىندىقتارىن اشىق ايتتى. سولاردىڭ ءبىرى قازاق كسر پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەدى.
ول وقىس وقيعانىڭ ەرتەڭىنە, ياعني 20 تامىز كۇنى رەسپۋبليكا حالقىنا ارناۋ ءسوز سويلەپ تجمق-نىڭ مەملەكەتتىك بيلىككە ءبىر بۇيىردەن جارماسقان اۋەلگى ارەكەتتەرىن قولدامايتىنىن, مۇنىڭ قولدانىستاعى كونستيتۋتسيا قاعيداتتارىنا قايشى ءارى قيعاش ەكەنىن مالىمدەدى. قالاي دەگەندە دە نەبارى ءۇش كۇنگە سوزىلعان توتەنشە كوميتەت كسرو-نىڭ داۋرەنى ءوتىپ, دەمى تاۋسىلا باستاعانىن اڭعارتىپ كەتكەن ەدى. وسى وقيعادان كەيىن تۇيىق سۋداي ءىرىپ-ءشىرىپ, ءوز ەتىن ءوزى ج ۇلىپ جەگەن الىپ يمپەريا – كەڭەس وداعى اۋماعىندا ازاتتىق ۇرانى انىق ايتىلا باستادى. ءتىپتى گورباچەۆ شۇعىل ماسكەۋگە ورالىپ, بيلىك تاعىنا قايتا جايعاسقانىمەن الدىن الا بەلگىلەنگەن وداقتىق كەلىسىمشارت جاسالىنباي قالدى. جىرتىققا جاماۋ سالىپ, قۇرىققا سىرىق جالعاۋعا ءتيىستى نوۆووگارەۆ كەلىسىمى دە جورگەگىندە تۇنشىقتى. ساياسي جۇيەنىڭ داعدارىسقا ۇشىراپ, ايىقپاس دەرتكە دۋشار بولعانىن دەر كەزىندە اڭعارعان قازاق كسر-ءنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ ەلدىڭ ەگەمەندىگى مەن شارۋاشىلىقتى ءوز بەتىنشە جۇرگىزۋ ەركىنە نەگىز قالايتىن جارلىقتارعا قول قويدى. ونىڭ قاتارىندا – «قازاق كسر-ءنىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىن قۇرۋ تۋرالى», «سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى» جانە «قازاق كسر-ءنىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق دەربەستىگىن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى» رەسمي قۇجاتتار بار ەدى. 1991 جىلى 23 تامىزدا رەسپۋبليكا باسشىسى ن.نازارباەۆ كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ساياسي بيۋرو مۇشەلىگىنەن ءوز ىقتيارىمەن باس تارتتى. سول جىلدىڭ 7 قىركۇيەگىندە الماتى قالاسىندا وتكەن پارتيانىڭ سەزىندە قازاقستان كومپارتياسىن تاراتۋ تۋرالى شەشىم شىقتى. بۇل عاسىرلار بويى ەركىندىگىن اڭساپ, دەربەستىگىنە تالپىنعان ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى تارازى باسىندا تۇرعان الماعايىپ شاق, شەشۋشى كەزەڭ ەدى. وسى تۇستا ورتالىق باسىلىم بەتتەرىندە «ەگەمەندىكتىڭ ەلىرمە شەرۋى باستالدى» دەگەن وداقتاس رەسپۋبليكالارداعى وزگەرىستەردى كەكەتىپ-مۇقاتاتىن ماتەريالدار شىعىپ جاتتى. ايتىپ-ايتپاي نە كەرەك, وداقتىڭ كۇيى كەتىپ, باعى تايا باستاعانى انىق ەدى. مۇنى ويى وزىق ورىس زيالىلارى دا ايتا باستادى.
ءسويتىپ 1991 جىلدىڭ 8 جەلتوقسانىندا رەسەي, ۋكراينا جانە بەلارۋس باسشىلارى مينسك تۇبىندەگى بەلوۆەج نۋىندا وڭاشا باس قوسىپ, 1922 جىلعى كسرو-نى قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمشارتتىڭ كۇشىن جويۋ جونىندەگى قۇجاتقا قول قويدى. ءسويتىپ ولار 70 جىلدان استام ۋاقىت بويى الەمدى قاساڭ يدەولوگيانىڭ قىسپاعىندا ۇستاعان كوممۋنيستىك-توتاليتارلىق رەجىم تۇياق سەرپەتىن ۇكىمدى شىعاردى. سول جىلى 13 جەلتوقساندا اشحابادتا باس قوسقان قازاقستان, وزبەكستان, قىرعىزستان, تۇرىكمەنستان جانە تاجىكستان باسشىلارى «بەلوۆەج (مينسك)» كەلىسىمىن قولدايتىندىقتارىن ءبىلدىردى. سودان ءبىر اپتا وتكەندە بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىنەن باسقا بۇرىنعى ودان قۇرامىنداعى 11 رەسپۋبليكا باسشىلارى الماتىدا باس قوسىپ تمد-نى قۇرۋ ءارى ونىڭ ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى حالىقارالىق قۇقىقتىق اكتىلەرگە قول قويدى. بۇل بۇعان دەيىنگى ساياسي يدەولوگيانىڭ بەت-پەردەسىن وزگەرتكەن شىن مانىندەگى تاريحي وقيعا بولدى. مىنە, وسىلايشا تەجەي تۇرۋعا كەلمەيتىن, كەرى بۇراۋعا كونبەيتىن تاريحتىڭ تەگەرشىگى شىركوبەلەك اينالىپ كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى وزگە رەسپۋبليكالار سياقتى قازاق ەلىنە دە ءىزىن سالدى. ەڭ اۋەلى قازاق كسر-ءنىڭ جوعارعى كەڭەسى 1991 جىلدىڭ 16 قازانىندا قابىلدانعان قاۋلى مەن ارناۋلى زاڭنىڭ نەگىزىندە 1991 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانى كۇنى بۇكىل حالىقتىق سايلاۋ وتكىزىلدى. سايلاۋدا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بولىپ, ءوز ۇلتىنىڭ اسىل قاسيەتتەرى مەن داناگوي بولمىسىن بويىنا دارىتقان ساقي تۇلعا, قارىمدى قايراتكەر نۇرسۇلتان نازارباەۆ پرەزيدەنت بولىپ سايلاندى. ەل قالاۋى, تاريح تاڭداۋى وسىنداي بولدى. مەملەكەت باسشىسى انت بەرىپ, ەل بيلىگى تىزگىنىن قولعا العان كۇنى, ياعني 1991 جىلدىڭ 10 جەلتوقسانىندا جوعارعى كەڭەس سەسسياسى اششى ىشەكتەي شۇباتىلعان رەسمي اتاۋىنان «كەڭەستىك» جانە «سوتسياليستىك» دەگەن سوزدەردى الىپ تاستاپ «قازاقستان رەسپۋبليكاسى» دەپ وزگەرتتى.
سودان سوڭ كوپ ۇزاماي ءبىر اپتانىڭ بەدەرىندە رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسىنىڭ جەتىنشى سەسسياسى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» زاڭىن قابىلدادى. ءدال وسى كۇنى قازاق ەلى ەشكىمگە كىرىپتار ەمەس, دەربەس دامۋ جولىن تاڭداعان, شەكاراسى بولىنبەيتىن, زايىرلى, ۋنيتارلىق مەملەكەت قۇرعانىن سالتاناتتى تۇردە ايداي الەمگە جاريا ەتتى. «ارينە, ءبارىن دە تاريحتىڭ سىي-سىباعاسى دەۋگە بولار, الايدا جان-جۇرەگىنىڭ اڭسارى بولعان ازاتتىقتى ەشكىم دە سىيعا تارتا المايدى. ازاتتىق دەگەنىمىز – الەمدىك تاريح تولقىنىندا ءوزىنىڭ سۋبەكتيۆتىك قۇقىعىن سەزىنەتىن, ياعني وعان جاۋاپ بەرە الاتىن حالىق بولمىسىنىڭ جالعىز عانا ۇلگىسى». ءبىز شىندىقپەن سۋارىلعان وسىناۋ سارا سوزدەردى مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ «تاريح تولقىنىندا» اتتى كىتابىنان كەلتىرىپ وتىرمىز. اشىعىن ايتقاندا تاۋەلسىزدىگىمىزدى كەزدەيسوقتىقتىڭ جەمىسىندەي, كوكتەن سالپ ەتە قالعان قۇتتاي كورەتىندەر دە جوق ەمەس. الايدا الەمدىك الەۋمەتتانۋشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا كەزدەيسوق وقيعالاردىڭ ءوزى عالامدىق دامۋ زاڭدىلىقتارى مەن قيسىنىنان سەرپىن الىپ جاتادى ەكەن.
ءتۇيىپ ايتقاندا, وسىدان 27 جىل بۇرىن قولىمىز جەتكەن ەلدىڭ ەگەمەندىگى مەن مەملەكەتىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى توبەدەن توپ ەتە قالعان سىي, وڭايدان تابىلعان ولجا ەمەس ەكەنى ايان. تاۋەلسىزدىك عاسىرلار سوقپاعىندا «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» حالقىمىزدىڭ كوكسەگەن, اڭساعان ارمانى ەدى. ەلىنىڭ بۇتىندىگى مەن جەرىنىڭ تۇتاستىعى ءۇشىن قۇربان بولعان اتا-بابالارىمىزدىڭ اققان قانى مەن توككەن تەرىنىڭ وتەۋى ەدى. بارشا وتانداستارىمىز تاۋەلسىزدىكتىڭ كيەسىن سىيلاپ, قاسيەتىن ۇعىنۋ جانە قادىرىن ءبىلۋ ارقىلى تاريح, ۇلت پەن ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنە السا, بۇدان ارتىق عانيبەت بولار ما ەكەن. ەلىمىز ەگەمەندىگىن الىپ دەربەس دامۋ جولىنا جاڭا تۇسكەن ۋاقىت ۇمىتىلا قويمايتىن شىعار. سول كەزدە قازاق ەلى ءوز پرەزيدەنتىمەن بىرگە كسرو-دان مۇراعا قالعان كول-كوسىر پروبلەمالاردى ەڭسەرۋگە بەل شەشە كىرىسكەن-ءدى.
تاۋبە, بۇگىنگى كۇنى مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ىرگەتاسى بەكي تۇسكەنى انىق. ونى نىعايتۋ جولىنداعى سان ءتۇرلى كەدەرگىلەر مەن الەۋمەتتىك اياداعى مۇقتاجدىقتار دا ەڭسەرىلىپ كەلەدى. رەسپۋبليكادا ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىق قامتاماسىز ەتىلىپ, «قازاقستان-2050» ۇزاق مەرزىمدى دامۋ ستراتەگياسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. مەملەكەتىمىزدى بارشا الەمدىك قوعامداستىق مويىنداپ, بىزبەن ساناساتىن بولدى. رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ تاۋەلسىزدىكتىڭ باستى تىرەگى – ساياسي تۇراقتىلىق پەن الەۋمەتتىك تاتۋلىق ەكەنىن ۇدايى ايتىپ كەلەدى. ونى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋعا كوڭىل بولسەك, تاۋەلسىزدىگىمىز سوعۇرلىم تۇعىرلى بولا تۇسەتىنى حاق.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان»
اقتوبە
