ا.پ.چەحوۆ سياقتى ونىڭ دا ماماندىعى – دارىگەر. سوندىقتان دا بولار, ونىڭ اڭگىمەلەرىنىڭ نەگىزگى تاقىرىبى دارىگەرلەر ومىرىنەن الىنعان. ونىڭ باستى شىعارمالارى: «ماستەر مەن مارگاريتا», «اق گۆارديا», «تۋربيندەر كۇندەرى», «زويكانىڭ پاتەرى», «مولەر» («كابالا سۆياتوش»), ونداعان اڭگىمەلەر.
ء«ار ادام – ءوز تاعدىرىنىڭ قوجاسى» دەگەن قاعيدا بار. ءبىزدىڭ سانامىزدا بۇل قاعيدا وشپەستەي بوپ ورىن العان. بيىك فيلوسوفيالىق تۇرعىدان قاراعاندا, بۇل قاعيدا بۇلجىماس تۇجىرىمداي بوپ كورىنۋى مۇمكىن. ءيا, ادام تۋىلادى, ءومىر سۇرەدى, مىنەز-قۇلقى قالىپتاسادى, ءبىلىم-پاراساتىنىڭ دەڭگەيى وسەدى, سول مىنەز بەن اقىل-پاراساتىنىڭ دارەجەسىنىڭ ىقپالىمەن ومىردە تالاي-تالاي وتكەلدەردەن وتەدى, ادامدارمەن ارالاسادى, قيىندىقتارمەن ءوز بىلگەنىنشە كۇرەسىپ باعادى. بۇل – ءوز ءومىرىنىڭ قوجاسى دەگەن تۇجىرىمعا اپارار جول. ال ومىردە ادام ءوز ەركىنەن تىس وقيعالارعا تاپ بولادى. ايتالىق, سوعىس, رەپرەسسيا, تابيعات اپاتى…
2016 جىلدىڭ 15-مامىرىندا م.بۋلگاكوۆتىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولعانىنا وراي رەسەي گازەتتەرى كولەمدى-كولەمدى ماقالالار جاريالاپ, ونىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا بايلانىستى جاڭا دەرەكتەر ۇسىندى. وسى داتاعا بايلانىستى «كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتى ەكى بەتتىك ماقالا جاريالادى. ماقالانىڭ باس جاعىنا ۇلكەن ارىپتەرمەن: «15 مايا 2016 گودا يسپولنيلوس 125 لەت سو دنيا روجدەنيا ساموگو ليۋبيموگو ۆلاستيۋ انتيسوۆەتسكوگو پيساتەليا م.ا.بۋلگاكوۆا» دەپ بۇعان دەيىن ايتىلماي كەلگەن شىندىقتىڭ بەتىن اشىپتى.
انتيسوۆەتتىك جازۋشى! كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەزىندە بولسا جازۋشىعا بەرىلگەن مۇنداي باعا ءولىم جازاسىنا شىعارىلعان ۇكىممەن بىردەي بولار ەدى.
ميحايل افاناسەۆيچ بۋلگاكوۆ شىعارماشىلىعىنا ارنايى توقتالىپ وتىرعانىمىزدىڭ وزىندىك سەبەبى بار. ونىڭ بۇكىل شىعارماشىلىق ءومىرى قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان ديكتاتور ءستاليننىڭ بيلىك قۇرعان كەزىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. ءبىر ادىم وڭعا, ءبىر ادىم سولعا باسساڭ دا, ءتىپتى ءتۇزۋ ءجۇرىپ, ءتۇزۋ تۇرساڭ دا, الدەقالاي بىرەۋلەردىڭ جابا سالعان جالاسى ءۇشىن باستان ايىرىلاتىن زامان ەدى. ونى تەكسەرىپ, اق-قاراسىن اجىراتىپ جاتپاي-اق ۇزاق جىلدارعا لاگەرگە ايدالىپ نەمەسە ءولىم جازاسىنا كەسە سالۋ وپ-وڭاي بولاتىن. بۇكىل سوۆەت حالقى ۇرەي مەن قورقىنىش قۇرساۋىندا ءومىر ءسۇردى. قازاق حالقىنىڭ بەتكە ۇستار ازاماتتارىنىڭ تۇگەلدەي دەرلىك «جاپونيانىڭ شپيونى», «ۇلتشىل», «پانتيۋركيست», «تروتسكيشىل-وپپورتۋنيست» دەگەن جالعان جالامەن ستاليندىك رەپرەسسيانىڭ قۇربانى بولعان كەزەڭى دە ءدال وسى كەز بولاتىن. ورىس اقىن-جازۋشىلارى مەن ويشىلدارىنىڭ, ساياسي قايراتكەرلەر مەن رەجيسسەرلەردىڭ «حالىق جاۋلارى» دەگەن ايىپپەن ايىپتالىپ, ايدالىپ, كەيبىرەۋلەرى جۇمباق جاعدايدا انا دۇنيەگە اتتانىپ جاتتى. كەڭەس وكىمەتىنە قارسى شىعارما جازۋ بىلاي تۇرسىن, ءتىپتى, ءبىر اۋىز اعات ايتىلعان ءسوز ءۇشىن ونىڭ اۆتورىن ءولىم كۇتىپ تۇردى. ال ميحايل بۋلگاكوۆتىڭ شىعارمالارى, اسىرەسە «اق گۆارديا», «قاشقىندار» («بەگ») روماندارى مەن «تۋربيندەر كۇندەرى» دراماسىنىڭ استارىندا كەڭەس وكىمەتىنە, بولشەۆيكتەر يدەياسىنا دەگەن قارسىلىقتى, ورىسشا ايتقاندا, «كويلەكتىڭ ىشىنەن تۇيىلگەن جۇدىرىقتى» كورۋ قيىن ەمەس ەدى. سويتە تۇرا, ونىڭ ستاليندىك رەپرەسسيادان امان قالۋى, امان قالۋ بىلاي تۇرسىن, «بيلىكتىڭ سۇيىكتى جازۋشىسىنا» اينالۋىنىڭ سىرى نەدە؟ بۋلگاكوۆ تالانتىن كورە الماۋشىلار «جوعارى» جاققا ونى «اق گۆاردياشىل», «كەڭەس وكىمەتىنە قارسى», «امەريكامەن تىعىز بايلانىستا» «امەريكانىڭ نيۋ-حەۆەن قالاسىندا پەساسى قويىلىپ, رومانى باسىلىپ جاتىر» دەپ الدەنەشە دۇركىن ارىز جازعاندارىنا قاراماستان, ستاليندىك بيلىك ونداي ارىزداردىڭ ءبىر دە بىرىنە كوڭىل اۋدارمادى. نەگە؟
م.بۋلگاكوۆتىڭ «تۋربيندەر كۇندەرى» دەپ اتالاتىن جەڭىلىس تاپقان اق گۆاردياشىلاردىڭ ءومىرىن كورسەتۋگە ارنالعان كەڭ تىنىستى دراماسى ماسكەۋدىڭ اكادەميالىق دراما تەاترىندا ۇلكەن تابىسپەن ءجۇرىپ جاتقان كەزى بولاتىن. بيلەتكە كەزەككە تۇرعانداردىڭ ۇشى-قيىرى كورىنبەيتىن. بۋلگاكوۆ شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋشىلەردىڭ, اسىرەسە جازۋشىنىڭ سوڭعى جۇبايى ەلەنا سەرگەەۆنانىڭ جازۋى بويىنشا بۇل سپەكتاكلدى ستالين 14 رەت كورىپتى. دەمەك, سپەكتاكل وعان قاتتى ۇناعان, ۇناماسا ءبىر سپەكتاكلدى 14 رەت بارىپ كورمەس ەدى عوي. بۇل پەسا وعان نەسىمەن ۇنادى؟ قىرۋار شارۋاسىن جيىپ قويىپ, ول ءبىر تەاتردىڭ ءبىر سپەكتاكلىنە نەلىكتەن قاتتى كوڭىل ءبولدى؟ بۋلگاكوۆقا قارسى توپتىڭ جويقىن قارسىلىعىنىڭ ناتيجەسىندە سپەكتاكل محات-تىڭ رەپەرتۋارىنان الىنىپ, «يزۆەستيا» گازەتىندە جاريالانعان ءبىر ماقالادا: «بۋلگاكوۆ پەسالارى كەلەسى جىلدان باستاپ بارلىق تەاترلاردىڭ ساحنالارىنان الاستالىپ, تەاتر رەپەرتۋارلارىنىڭ ساۋىعۋ كەزەڭى باستالدى» دەگەن ءسۇيىنشى سۇراعانداي پىكىر جارىق كوردى. اراعا بىرنەشە جىلدار سالىپ, ستالين محات-تىڭ كەزەكتى ءبىر سپەكتاكلىن كورۋگە بارعاندا تەاتردىڭ ءبىر جىلدىق رەپەرتۋارىنان بۋلگاكوۆتىڭ پەساسىن تابا الماي, ول تەاتر باسشىلارىنان: «مۇندا بۋلگاكوۆتىڭ پەساسى نەگە جوق؟» دەپ تاڭعالادى. تابان استىندا ءجوندى جاۋاپ تابا الماعان تەاتر باسشىلارى ساسقالاقتاپ: «جولداس ستالين, تەاتر اكىمشىلىگى جازۋدى ۇمىتىپ كەتىپتى, كەلەسى اپتادا قويىلادى» دەپتى ءستاليننىڭ ول سپەكتاكلدى 14 رەت كورگەنىن بىلەتىن باسشىلار. «سولاي بولسىن» دەپتى حالىقتار كوسەمى ءبىر اۋىز سوزبەن بارلىق ماسەلەنى شەشىپ.
ءستاليننىڭ الدىندا «كەلەسى اپتادا قويىلادى» دەپ تابان استىندا ۋادە بەرىپ قويعان تەاتر باسشىلارى كۇنى-ءتۇنى رەپەتيتسيا جاساپ, ءبىر اپتانىڭ ىشىندە «تۋربيندەر كۇندەرىن» قايتا قالپىنا كەلتىرەدى.
سول كەزدەگى سوۆەت جازۋشىلارىنىڭ, اسىرەسە جازۋشى-دراماتۋرگ م.بۋلگاكوۆتىڭ ساياسي-مورالدىق كوزقاراستارىندا تەرىس باعىتتاعى ەلەمەنتتەر پايدا بولا باستاعانى جايلى گازەت-جۋرنال بەتتەرىندە ءارتۇرلى پىكىرلەر ءجيى-ءجيى ايتىلا بەرگەن سوڭ, ستالين ءوز كابينەتىنە ءبىر توپ جازۋشىلارمەن اڭگىمە وتكىزەدى. اڭگىمە بارىسىندا بۋلگاكوۆ شىعارماشىلىعى جايلى ءسوز بولىپ, كەيبىر انتيبۋلگاكوۆشىلار ونىڭ اتىنا قاتتى-قاتتى سىن ايتادى. ء«بىز قىزىل گۆارديا تۋرالى جازامىز, ول اق گۆارديانى جازادى. ءبىز قىزىل ارميانىڭ جەڭىستەرى تۋرالى جازامىز, ول قاشقىندار تۋرالى جازادى. مۇنداي شىعارماشىلىق تەندەنتسيانى قالاي باعالاۋىمىز كەرەك؟» دەگەن ماسەلە قوزعالادى. ونى پارتيا قاتارىنان جانە جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەلىگىنەن شىعارۋ كەرەك. ويتكەنى ول مورالدىق جاعىنان دا سوۆەت جازۋشىسى دەگەن اتاققا مۇلدەم لايىق ەمەس, ول ەكى بالاسىمەن ايەلىن تاستاپ, ماسكەۋ گارنيزونىنىڭ باستىعى, پولكوۆنيك شيلوۆسكي جولداستىڭ سۇتتەي ۇيىپ وتىرعان وتباسىن بۇزىپ, ونىڭ ايەلىنە ۇيلەنىپ الدى. ونىڭ ۇستىنە, بۋلگاكوۆ جولداستىڭ ىشكىلىككە قۇمارلىعى دا بارىمىزگە ايان. سوندىقتان وعان ساياسي بيۋرونىڭ شارا قولدانۋى ورىندى شەشىم بوپ تابىلار ەدى. ونىڭ شىعارماشىلىق باعىتىندا يدەيالىق اۋىتقۋشىلىق بار ەكەنى جايلى كوپتەگەن ماقالالار جارىق كوردى. ورتالىق كوميتەت سوندا دا ول ماقالالارعا ءمان بەرمەي كەلەدى. شاپسا – بالتا وتپەيتىن, قاقسا شەگە كىرمەيتىن ول قانداي اعاشتان جارالعان؟». ءبىر اۋىز ارتىق ءسوز ايتقانى ءۇشىن باسىنان ايىرىلىپ جاتقان مىنانداي قانقۇيلى زاماندا «اق گۆارديا» رومانىن جازعانى ءۇشىن, ونىڭ تەز ارادا امەريكادا باسىلىپ شىققانى ءۇشىن عانا بۋلگاكوۆقا ءولىم جازاسى داپ-دايىن تۇرعان جوق پا؟ ولاي بولمادى, كەرىسىنشە, بۋلگاكوۆتى ستالين «ەڭ سۇيىكتى جازۋشىم» دەپ اتادى. ءستاليننىڭ ءسوزى بۋلگاكوۆتىڭ جاۋلارىنىڭ اۋزىنا قۇم قۇيدى. جازۋشىلارمەن وتكەن كەزەكتى ءبىر كەزدەسۋىندە ستالين بىلاي دەدى: «راس, سىزدەر قىزىل ارميانى, ونىڭ ەرلىگىن جازاسىزدار, مەن ونى ەرەكشە باعالايمىن. سىزدەردىڭ جازعاندارىڭىزعا قاراعاندا قىزىل ارميا وپ-وڭاي جەڭىسكە جەتە بەرەتىن سياقتى. ونى بارلىق جەردە قاراپايىم حالىق قۇشاق جايا قارسى الا بەرەدى. شىندىعىندا سولاي ما ەدى؟ ونداي جاعدايدا بىزگە ارميانىڭ كەرەگى قانشا؟ بارلىق جەردە كەڭەس وكىمەتى وزىنەن-ءوزى ورناپ جاتىر ەكەن عوي. وندا ءبىز كىممەن كۇرەستىك, كىمنىڭ قانىن توكتىك؟ بۇل شىندىقتى بۇركەمەلەۋ. ال بۋلگاكوۆ بولسا, اششى شىندىقتى جازدى. باسقالار سەكىلدى ول اعىستىڭ ىعىمەن كەتكەن جوق, اعىسقا قارسى ءجۇزدى, ون يدەت پروتيۆ شەرستي», – دەپ تاعى دا بۋلگاكوۆ توڭىرەگىندە پايدا بولا باستاعان داۋ-دامايعا ءبىرجولاتا نۇكتە قويدى. سوعان قاراعاندا, ونىڭ ىشكى دۇنيەسىندە ءومىردىڭ شىندىعىن مويىندايتىن, اق-قاراسىن اجىراتا بىلەتىن ەكىنشى ستالين ءومىر سۇرگەن سەكىلدى. جاس مەملەكەتتىڭ ىشكى-سىرتقى جاۋلارىمەن ارپالىسىپ, تاۋلىگىنە 4-5 ساعات قانا ۇيىقتايتىن ستالين كوركەم شىعارمالاردىڭ كوپشىلىگىن ءوزى وقىپ, باعا بەرىپ وتىردى. ەردماننىڭ «پورترەت» دەپ اتالاتىن دراماسىن وقىپ شىعىپ, ءار جەرىنە بەلگى سوعىپ, اۆتورعا قايتارىپ بەرەدى, ال ول بولسا قايتا جوندەپ, ستالينگە ەكىنشى رەت ۇسىنادى. ستالين جوندەلگەن نۇسقانى وقىپ شىعىپ, «توۆ.ستانيسلاۆسكومۋ» دەگەن بۇرىشتامامەن محات-قا جىبەرەدى. «چاپاەۆ» ءفيلمىن 34 رەت كورەدى, بۋلگاكوۆتىڭ «تۋربيندەر كۇندەرىن» 14 رەت تاماشالايدى, ۇلكەن تەاتردىڭ كەزەكتى ءبىر جاڭا قويىلىمىن كورىپ بولعان سوڭ تۋرا زالدا وتىرىپ قويىلىمدى تالقىلاۋدى ۇيىمداستىرادى. سپەكتاكلدىڭ كوركەمدىك دەڭگەيىنىڭ وتە تومەن ەكەنىنە توقتالادى. «جولداس ستالين, سوۆەت مۋزىكاسىنىڭ قالاي دامىعانىن كورىڭىز» دەپ ۇلكەن تەاترعا زور ماقتانىشپەن الىپ بارعان جدانوۆتى ماشيناسىنا مىنگىزبەي جاياۋ تاستاپ كەتەدى. اشۋعا مىنگەن ستالين: «راسسۆەت سوۆەتسكوي مۋزىكي! پەشكوم پويدەش», – دەپ ماشيناسىنىڭ ەسىگىن تارس جاۋىپ الادى دا, ءجۇرىپ كەتەدى. ءستاليننىڭ بۇدان باسقا دا كوركەم شىعارمالاردى وقىپ, تالاي-تالاي پرەمەرالارعا قاتىسىپ, پىكىر ايتقان كەزدەرى سول كەزدەگى ونەر, ادەبيەت قايراتكەرلەرىنىڭ ەستەلىگىندە كوپتەپ كەزدەسەدى. كراسنويارسك ايماعىنداعى تۋرۋحان دالاسىندا ايداۋدا جۇرگەن كەزىندە ءستاليننىڭ ولەڭ جازعانى, ونى ءومىر بويى ەشكىمگە كورسەتپەگەنى جايلى بولجام-ەستەلىكتەردىڭ شىن بولعانىن كوركەم ادەبيەت پەن تەاتر سپەكتاكلدەرىنە بەرگەن باعاسىنان پايىمداۋعا بولادى. بۋلگاكوۆتىڭ ءومىر شىندىعىن شەبەرلىكپەن سۋرەتتەي بىلەتىن تالانتىن, بالكىم, «دانىشپان جاۋىز» (زلوي گەني) ىشتەي مويىنداعان بولسا كەرەك. ايتپەسە, بۋلگاكوۆ شىعارماشىلىعىنا «ول – اعىسقا قارسى جۇزەتىن جازۋشى» دەپ ادەبيەتشىلەردىڭ ءوزى ايتا قويماعان انىقتاما بەرە الار ما ەدى؟ بۋلگاكوۆتىڭ ستالينگە جازعان حاتىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى. ەگەر ءدال وسىنداي مازمۇنداعى حاتتى بۋلگاكوۆتان باسقا جازۋشى جازسا, ستالين ونىڭ ۇيىنە تەلەفون سوعىپ, ءمان-جايدى سۇراماق تۇگىلى, كوپتىڭ ءبىرى ەتىپ, رەپرەسسيا قۇرباندىعىنا اينالدىرا سالۋى ابدەن مۇمكىن ەدى. حاتتىڭ ءماتىنى مىناۋ: «مەن, ميحايل بۋلگاكوۆ, ەشقاشان ساياساتپەن اينالىسقان ادام ەمەسپىن, بار-جوعى قاتارداعى جازۋشى عانامىن. پارتيا قاتارىندا بولماسام دا بۇكىل سانالى ءومىرىمدى سوۆەت ادەبيەتىنە, سوۆەت ساحناسىنا ارناپ كەلەمىن. بىراق سوڭعى جىلدارى بارلىق پەسالارىم ساحنادان الىنىپ تاستالىپ, كىتاپتارىم باسپادان الاستاتىلىپ وتىر. «شىركىن, وسى ادامداردان شەگە جاسار ما ەدى!» دەپ ارماندايتىن ادام مەن ەمەس ەكەنمىن, شەگە جاساۋعا بولمايتىن ەت پەن سۇيەكتەن, توزعان جۇيكەدەن, قان قىسىمى جوعارى اۋرۋشاڭ اداممىن. بارلىق كۇش-جىگەرىم شىعارما جازۋعا ەمەس, كورىنبەيتىن قاستارىممەن كۇرسەۋگە, قىزعانىشتىڭ قىزىل يتىمەن ىرىلداسۋعا, ودان قالعان قايراتىمدى ادامدىق, جازۋشىلىق, نامىسىڭدى قورلايتىن كۇن كورۋ قامىمەن ءار باسشىعا جالتاقتاپ, الاقان جايىپ ءومىر سۇرۋگە ءماجبۇرمىن. ەگەر بۇل ەلگە اقىل مەن دارىن قاجەت بولماسا, ولاردىڭ الدىندا ەكى-اق تاڭداۋ قالادى: ىشقۇسا بوپ ءولۋ نە شەتەلگە كەتۋ. كەڭەس وكىمەتىنىڭ گۋمانيستىك ساياساتىنا سەنە وتىرىپ ءارى مەنىڭ اشىپ ايتقان ارىزىمدى دۇرىس تۇسىنەدى دەگەن ۇمىتپەن مىناداي ءوتىنىش بىلدىرگىم كەلەدى. ماعان جانە زايىبىم ليۋبوۆ ەۆگەنەۆنا بۋلگاكوۆاعا كەڭەس وداعىنان تىسقارى جەرگە كەتۋىمىزگە رۇقسات بەرۋلەرىڭىزدى سۇرايمىن...».
بۇل حاتتىڭ ءماتىنىن بۋلگاكوۆتىڭ ديكتوۆكاسىمەن ەلەنا سەرگەەۆنا ماشينكاعا باسقان. ونىڭ ءالى بۋلگاكوۆپەن نەكەگە وتىرماعان كەزى. ال, ەلەنا شيلوۆسكايا حاتتىڭ سوڭعى جاعىن وزگەرتىپ, بىلاي دەپ جازادى «...ماعان جانە زايىبىم ەلەنا سەرگەەۆنا بۋلگاكوۆامەن كەڭەس وداعىنان تىسقارى جەرگە كەتۋىمىزگە رۇقسات بەرۋىڭىزدى سۇرايمىن...». «سەنىڭ ەسىڭ دۇرىس ەمەس, ليۋسي! بۇل حاتتى ءستاليننىڭ ءوزى وقۋى مۇمكىن. ال سەن ەكەۋمىز ءالى نەكەگە وتىرعان جوقپىز», «نەكە دەگەنىڭ بار بولعانى جۇزىك سالىنعان سۋدى ءىشۋ مە؟ مەن ونداي سۋدى بۇدان بۇرىن ەكى رەت ىشكەنمىن». – ول جۇزىكتى كەسەدەگى سۋعا سالىپ, بۋلگاكوۆقا ۇسىنادى. – «بۇل سۋعا دەم سالىنباعان. بۇل – ءراسىمدى قورلاۋ عوي». «قۇدايسىز ەلدە اركىم وزىنشە قۇداي. اكە مەن بالانىڭ جانە قاسيەتتى رۋحتىڭ اتىنان ءىش, بۋلگاكوۆ!». بۋلگاكوۆ سۋدى ءىشىپ سالادى.
– مىنە, ەكەۋمىز نەكەلەستىك! – دەيدى ەلەنا قالعان سۋدى ءىشىپ بولىپ.
ستالين حاتتى وقىپ بولىپ, بۋلگاكوۆتىڭ ۇيىنە ءوزى تەلەفون سوعادى. كەزدەسۋگە شاقىرادى. كەزدەسۋگە ول ەسكى باتەڭكەسىمەن كەلگەن ەكەن. ونى كورگەن ستالين ساياسي بيۋرونىڭ مۇشەلەرىنىڭ كوزىنشە: ء«–ا-ءا, مەنىڭ سۇيىكتى جازۋشىمنىڭ ەتىگى جوق ەكەن عوي» دەپ كاگانوۆيچتىڭ ەتىگىن شەشتىرىپ, بۋلگاكوۆقا كيگىزەدى.
– ەۆرەيدىڭ ەتىگىن ورىس جازۋشىسى كيىپ جۇرسە كۇنا بولا قويماس, – دەپ ستالين راحاتتانا كۇلگەن كورىنەدى.
بۇل وقيعادان ءستاليننىڭ بۋلگاكوۆقا دەگەن ەرەكشە ىقىلاسىن كورۋگە بولادى. ءستاليننىڭ وعان دەگەن ەرەكشە ءىلتيپاتى قالعانداردىڭ نامىسىنا ءتيىپ, جازۋشىعا دەگەن قىزعانىش وتىن ۇرلەي تۇسەدى. ءتىپتى بۋلگاكوۆتىڭ جۋحوۆيتسكيگە ايتقان ءسوزى ءستاليننىڭ قۇلاعىنا جەتسە دە «زلوي گەني» وعان ءمان دە بەرمەيدى. «روسسياعا قازىر ۇلكەن ادەبيەتتىڭ قاجەتى جوق. روسسياعا ءتىپتى, ەشتەڭە دە قاجەت ەمەس. بۇل ەلدە اقىلدى, ىسكەر, ادال بولعان سايىن ونىڭ قۇنى دا تومەندەي بەرەدى. روسسياعا قازىر باسىن تىك كوتەرىپ جۇرەتىن ادام ەمەس, ەڭكەيىپ جۇرەتىن, قالاي بۇرىل دەسە سولاي بۇرىلاتىن, باسپەن ەمەس, قارىنمەن ويلايتىن ادامدار كەرەك» دەپ اشىنا ايتقان ۋىتتى سوزىنە ءستاليننىڭ ءمان بەرمەگەنى جۇمباق قۇبىلىس دەۋگە بولادى. «كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ 2018 جىلعى 26 ءساۋىر ايىنداعى نومىرىندە مىناداي تاڭعالارلىق مالىمەت جاريالاندى. ءستاليننىڭ كەزىندە ءار 100 مىڭعا 583 ادام, ال ەلتسيننىڭ كەزىندە سول 100 مىڭعا قاماۋدا وتىرعاندار 647 ادامنان اسىپتى. اسىرا سىلتەۋ بولعانىن ءستاليننىڭ ءوزى دە مويىنداعان.
«كوم.پراۆدا» گازەتىندە قۇپيا ارحيۆتەن تاعى ءبىر سەنساتسيالىق ماعلۇمات جاريالاندى. 1946 جىلى ستالين جوعارعى كەڭەس پرەزيديۋمىنىڭ وتىرىسىندا بىلاي دەپتى: «گەنەراليسمۋسس» اتاعى سىزگە لايىق دەپ جان-جعىمنان انتالاپ قويمادىڭىزدار. ال مەن اقىماق, سەندەردىڭ ايتقاندارىڭا كونە سالىپپىن! مەملەكەت باسشىسىنا اتاقتىڭ كەرەگى جوق!».
ستالين بۋلگاكوۆتىڭ شەتەلگە كەتپەك بولعان نيەتىنەن اينىتىپ, وعان بارلىق جاعدايىن جاساپ بەرەدى.
بۋلگاكوۆ شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋشىلەردىڭ كەيبىر ەستەلىكتەرىنە قاراعاندا, ءستاليننىڭ جازۋشىعا دەگەن ەرەكشە ءىلتيپاتى ونىڭ ۇلى كوسەمنىڭ جاستىق شاعى تۋرالى پەسا جازباق بوپ جۇرگەنىن ەستىگەندىكتەن بولار دەگەن دە بولجام ايتىلادى. بۇل بولجامعا قۇلاي سەنۋدىڭ رەتى جوق. ستالين ونداي ماقتاۋعا, ءوزى تۋرالى شىعارماعا ءزارۋ ەمەس ەدى.
قايتكەن كۇندە دە, وسى وقيعالاردان سوڭ بۋلگاكوۆقا قارسى استىرتىن ارەكەت كۇشەيە تۇسەدى.
ميحايل بۋلگاكوۆتىڭ ءومىرى قايشىلىققا تولى بولدى. كەيبىر ەستەلىكتەردە ونىڭ باس اۋرۋى دا جازۋشىنىڭ قالىپتى ءومىر سۇرۋىنە كوپ كەسىرىن تيگىزدى. جازۋشىنىڭ ۋكراينادا زەمستۆولىق فەلدشەر بوپ جۇرگەن كەزدە ءمورفيدى ءجيى پايدالانعانىن, ەسەيە كەلە, سول كەسىرلى پرەپاراتقا تاۋەلدى بولعانىن دا تام-تۇمداپ ايتىپ وتەدى. مۇنداي پىكىردىڭ تاراۋىنا جازۋشىنىڭ «مورفي» دەگەن العاشقى اڭگىمەسى سەبەپ بولسا كەرەك.
(جالعاسى بار)
دۋلات يسابەكوۆ,
جازۋشى
