مەملەكەتتىك ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا زاۋىتتا جۇرگىزىلگەن مودەرنيزاتسيالاۋ جۇمىسىنىڭ باستى ماقساتى – ءونىم كولەمىن, ساپاسىن ارتتىرۋ. جوبانىڭ باس مەردىگەرى – CPECC (China Petroleum Engineering & Construction Corporation) كومپانياسى. ءتورت جىل بۇرىن باستالعان قايتا جاڭعىرتۋ جوباسى ەكى كەزەڭ بويىنشا اتقارىلدى. ءبىرىنشى كەزەڭدە پايدالانۋعا بەرىلگەن يزومەرلەۋ قوندىرعىسى ەۋروپالىق ساپاعا جاۋاپ بەرەتىن ەكولوگيالىق ساناتتاعى ك4, ك5 جوعارى وكتاندى جانارماي وندىرۋدە. امەريكانىڭ جەتەكشى كومپانياسى قۇراستىرعان يزومەرلەۋ قوندىرعىسىنىڭ قۇنى – 1,8 ميلليارد تەڭگە. ەلىمىزدەگى بىرەگەي جوبالاردىڭ ءبىرى سانالاتىن يزومەرلەۋ اۆتوماتتى تەحنيكاسى ىسكە قوسىلعاننان كەيىن جوعارى وكتاندى جانارمايدى ءوندىرۋ جىلىنا 38%-عا جەتتى. بۇرىن بۇل كورسەتكىش 21-22% بولاتىن. ال وندىرىلگەن سۇيىق گازدىڭ كولەمى 3%-دان 6%-عا, ديزەل وتىنى 1,5 ەسەگە ارتسا, مۇناي قالدىعى – مازۋتتى وڭدەۋ كەرىسىنشە 20%-دان 10%-عا كەمىپ وتىر. سونداي-اق بۇعان دەيىن زاۋىتتىڭ شيكىزات ءوندىرۋ قۋاتى جىلىنا 5,25 ميلليون بولسا, مودەرنيزاتسيادان سوڭ 6 ميلليون تونناعا دەيىن جەتتى.
مينيسترلىك بەكىتكەن ىلەسپە گازدى پايداعا جاراتۋ باعدارلاماسى بىرقاتار ماڭىزدى ەكولوگيالىق ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋىنا ىقپال ەتتى. شىمكەنتتىك كومپانيا ەلىمىزدە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ باعدارلاما اياسىندا ىلەسپە گازدى ءتيىمدى پايدالانۋعا باعىتتالعان جوبالاردى ىسكە اسىرىپ كەلەدى. سولاردىڭ ءبىرى – جاڭعىرتۋ جۇمىستارى ناتيجەسىندە ىسكە قوسىلعان كۇكىرت وڭدەۋ قوندىرعىسى. وندا كۇكىرتتى گاز جاعىلىپ, ناتيجەسىندە پايداعا جارامدى كۇكىرت پايدا بولادى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, كومىرسۋتەكتى بۋلاردى رەكۋپەراتسيالايتىن بلوگى بار جاڭا قوندىرعى ەكولوگيالىق تالاپتاردى ەسكەرە جوبالانىپ, سالىنعان. قوندىرعى تەحنولوگياسى جولدىڭ ەكى بولەك نۇكتەلەرى بويىنشا مۇناي ونىمدەرىن ۆاگون-تسيستەرنالارعا ارقايسىسى تەلەسكوپيالىق جابدىقتار ارقىلى ساعاتىنا 730 تەكشە مەتر ونىمدىلىكپەن ساڭىلاۋسىز قۇيۋدى قامتاماسىز ەتەدى. مۇندا ەكى شويىن جول بار. جوبا بويىنشا ءار تەمىرجولعا 28 ۆاگوننان سىيادى. سوندا قوندىرعى ءبىر مەزەتتە 56 ۆاگوندى قابىلداي الادى. بۇل تەحنولوگيا كومىرسۋتەك بۋلارىنىڭ اتموسفەراعا تارالۋىن بولدىرمايدى. سونداي-اق جۇمىسشىلاردىڭ ۋاقىتىن ۇنەمدەپ, دەنساۋلىقتارىنا زيان كەلتىرمەيدى. ونىمدەردى تسيستەرناعا قۇيۋ پروتسەسى بۇعان دەيىن تەك جۇمىسشىلاردىڭ قولىمەن جاسالاتىن. ءارى الپىس توننالىق ءبىر ۆاگوندى تولتىرۋعا مۇنايشىلار ءبىر ساعاتتاي ۋاقىت جوعالتاتىن. ال قازىر بارلىعى اۆتوماتتاندىرىلعان جانە بارلىق پروتسەسس كومپيۋتەر ارقىلى باقىلانادى. قوندىرعىنىڭ ءبىر مەزگىلدە ەكى ءتۇرلى ءونىمدى قۇيا الاتىن مۇمكىندىگى بار. ءبىر تسيستەرنا شامامەن 10 مينۋتتا تولادى. جاڭا قوندىرعى كومپانياعا شىعىنسىز ءارى قارقىندى جۇمىس ىستەۋگە جول اشتى. سونداي-اق بۇل قۇيۋدى بەرىلگەن ماسساعا سايكەس ورىنداۋعا, مۇناي ءونىمىنىڭ تسيستەرنانىڭ ەرنەۋىنەن اسىپ كەتۋىنە جول بەرمەيدى. رەسپۋبليكادا العاش رەت جەمىستى ىسكە قوسىلعان گەرمانيالىق قوندىرعىنىڭ بەنزين قۇيۋ بويىنشا قۋاتى جىلىنا 2,5 ميلليون توننانى قۇرايدى جانە ونىڭ قۋاتى كەلەشەكتە اۆياكەروسين بويىنشا جىلىنا 0,5 ميلليون تونناعا, ديزەل وتىنى بويىنشا جىلىنا 2 ميلليون تونناعا ارتپاق.
اعىمداعى جىلدىڭ شىلدەسىندە زاۋىتتا جوعارى قۋاتى جىلىنا ەكى ميلليون توننا مازۋتتى تەرەڭ وڭدەيتىن كاتاليتيكالىق كرەكينگ قوندىرعىسى كەشەنى سالىنعان بولاتىن. كاتاليتيكالىق كرەكينگ شيكىزاتتى وڭدەۋ كولەمىن جىلىنا 6 ميلليون تونناعا دەيىن جەتكىزۋگە جانە شيكىزاتتى وڭدەۋ تەرەڭدىگىن 85%-عا دەيىن جەتكىزۋگە باعىتتالعان. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, قۋاتى جىلىنا 2 ميلليون توننا شيكىزات وڭدەيتىن RFCC كاتاليتيكالىق كرەكينگ قوندىرعىسى UOP كومپانياسىنىڭ (اقش) تەحنولوگياسى بويىنشا قۇراستىرىلعان. مۇندا Merox, Prime G+, Claus, PSA-2 قوندىرعىلارىنىڭ كومەگىمەن جوعارى وكتاندى بەنزين, ديزەل وتىنى, سۇيىتىلعان گاز جانە از مولشەردە قازاندىق وتىنى وندىرىلەدى. RFCC كاتاليتيكالىق كرەكينگ كەشەنىن ىسكە قوسۋ زاۋىتتا شيكىزاتتى وڭدەۋ تەرەڭدىگىن جوعارىلاتۋعا, ساپاسى بويىنشا ك-4 جانە ك-5 ەكولوگيالىق كلاستارىنا سايكەس كەلەتىن اۆتوموبيل وتىندارىن (بەنزين, ديزەل) شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. اتالعان كەشەندە 185 مامان جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ 100-دەن استامى جاسى وتىزعا دەيىنگى ماماندار ەكەن. ياعني مامانداردىڭ دەنى جاستار.
ءوندىرىس ورنىنىڭ العا قويعان جوسپارلارى دا از ەمەس. مىسالى, الداعى ۋاقىتتا RT ماركالى اۋە وتىنىن شىعارۋ كوزدەلگەن. بۇعان دەيىن كومپانيا TS ماركالى وتىنىن جىلىنا 265 تونناعا دەيىن ءوندىرىپ كەلدى. ەندى جىلىنا 400 تونناعا دەيىن جەتكىزبەك. جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىندا حالىقارالىق Jet-A1 ستاندارتتى اۋە وتىنى ءوندىرىسى رەتتەلدى, اقش-تا, ەۋروپادا جانە تمد-نىڭ بىرقاتار ەلدەرىندە ۇشاقتارعا قۇيۋ ءۇشىن پايدالانىلاتىن ستاندارت قازاقستان اۋماعىندا اعىمداعى جىلدىڭ مامىرىنان باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلدى. سونداي-اق جاڭعىرتۋدان كەيىن اۋماعى كەڭەيگەن كاسىپورىننىڭ جۇمىسى تولىعىمەن اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەگە كوشتى. دەسە دە بۇل مامانداردىڭ, جۇمىسشىلاردىڭ قىسقارۋىنا سەبەپ بولعان جوق. جاڭا قوندىرعىلار ىسكە قوسىلعاننان كەيىن 400-دەن استام جاڭا جۇمىسشى قابىلدانعان. ولاردىڭ بارلىعى مۇناي سالاسى بويىنشا ءبىلىمى بار جاستار. زاۋىت باسشىلىعىنىڭ ايتۋىنشا, اسىرەسە جەرگىلىكتى جەتەكشى وقۋ ورنى م.اۋەزوۆ اتىنداعى وقمۋ, پوليتەحنيكالىق كوللەدج, حالىقتار دوستىعى ۋنيۆەرسيتەتى سەكىلدى ءبىلىم وردالارىنىڭ جاس تۇلەكتەرى جۇمىسپەن قامتىلعان. بۇگىندە شيكىزاتتى «پەتروقازاقستان قۇمكول رەسورسيز» اق-تان الىپ وتىرعان «پەتروقازاقستان ويل پروداكتستاعى» جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنان كەيىن مۇناي وڭدەۋ كولەمى ۇلعايىپ, ەل نارىعىنداعى ۇلەسى 35%-عا دەيىن ارتىپ وتىر.
عالىمجان ەلشىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
تۇركىستان وبلىسى
