اسقار التاي مەن زاڭعار الاتاۋدى جالعاستىرىپ جاتقان بابامىزدىڭ بارقىتبەلى - تاڭعاجايىپ تارباعاتاي. التايدىڭ شالعىندى, ورماندى سايالى بەلدەرى سولتۇستىگىن الىپ جاتسا, وڭتۇستىگى الاتاۋدىڭ ميۋالى باقتارىنداي الماسى توگىلىپ, جەمىس-جيدەكتەرى ءۇزىلىپ جاتاتىن ءونىمدى ولكە. زايسان كولى قازان شۇڭقىرىنان اسا الماي سابىندى تولقىندارىن ساپىرىپ, تارباعاتايدىڭ قارلى شىڭدارىنا سالەم جولداپ جاتقانداي. وسىنداي ولكەدە وسكەن ورەندەردىڭ شىعايىن دەسە بەلى بار, تۇسەيىن دەسە كولى بار ەكەندىگى -اۋداننىڭ ءار ازاماتىنىڭ ماقتانى. پانالى تاۋدىڭ قورعاندى قويناۋى نەشە جۇرتقا مەكەن بولدى. جارتاستارىنداعى تاڭبالى تاستار مەن القابىنداعى قورعاندار مەن وبالار قۇپيالى سىرىن بۇگىپ, شەرلى شەجىرەسىن جاسىرىپ, تەرەڭ تاريحىن ساقتاپ جاتىر ەمەس پە؟!
ەلباسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا ەرەكشە اتاپ وتىلگەن « ۇلى دالاداعى ەجەلگى مەتاللۋرگيا», «اڭ ءستيلى», «التىن ادام» سەكىلدى ۇلى دالانىڭ ءۇش قىرى ءبىزدىڭ تاريحى تەرەڭنەن تامىر الاتىن تارباعاتاي اۋدانىنا تىكەلەي قاتىستى دەۋگە بولادى. بۇلايشا ماقتانىشپەن ايتۋىمىزعا سەبەپ - بيىل جازدا قازبا جۇمىستارى كەزىندە اۋدانىمىزدىڭ ەلەكە سازى جايلاۋىنان تابىلعان «التىن ادام». ارحەولوگتار قۇندى جادىگەرگە «1969 جىلى ارحەولوگ كەمەل اقىشەۆ تاپقان الماتى وبلىسىنداعى ەسىكتەگى «التىن ادامنان» كەيىنگى تونالماي, ءبۇتىن كۇيىندە ساقتالعان ەكىنشى «التىن ادام». ەر كىسى, ونىڭ جاس مولشەرى - 17-18-دەردە, ءومىر سۇرگەن كەزەڭى - ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى 7-8 عاسىر. قۇندى جادىگەر بۇعان دەيىن اشىلماي كەلگەن كوپ جۇمباقتاردى اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بىرىنشىدەن, سول زاماندا ماتەريالدى وڭدەۋ تەحنولوگياسى وتە جوعارى بولعان. التىنداردان كوزگە ارەڭ كورىنەتىن بۇيىمدار جاساۋ وڭاي شارۋا ەمەس. مۇنىڭ ارتىندا ۇلكەن ءوندىرىس جاتىر. ەكىنشىدەن, 7-8 مىڭ جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەن حالىقتاردىڭ تۇرمىسى, ءدىني نانىمى, جەرلەۋ ءراسىمى, نەمەن قورەكتەندى, اۋا-رايى قالاي بولعانى تۋرالى قۇندى ماعلۇماتتارعا قول جەتكىزەمىز» دەپ جوعارى باعا بەرگەن بولاتىن. ءبىر عاجابى, پرەزيدەنت ءوز ماقالاسىندا جازعانداي تارباعاتايدان تابىلعان «التىن ادامنىڭ» ونە بويى, باس كيىمى, ونداعى قۇلاقشىن, ۇستىندەگى كيىمنىڭ وڭىرلەرى, وڭ جاق بەلىندەگى قانجارىنىڭ قابى, سول جاق بەلىندەگى قورامساعى تۇگەلدەي بۇعى, بارىس, قابىلان, ياعني اڭ ستيلىندەگى التىن اشەكەيلەرمەن بەزەندىرىلگەن. «بويىڭدى ماقتانىش سەزىمى كەرنەيدى. ءبىزدىڭ بابالارىمىز قانداي بولعان؟ ولار ۇشى-قيىرسىز كەڭ دالادا كوشىپ قانا جۇرمەگەن, ۇلكەن ءبىلىم, پاراسات يەسى بولعان. مال باعۋعا ەمەس, ەڭ اۋەلى بىلىمگە, عىلىمعا ەرەكشە ءمان بەرگەن. جوعارى تەحنولوگيانى مەڭگەرگەن. تونالماي, ءبۇتىن كۇيىندە بىزگە جەتكەن «التىن ادام» سونىڭ ايقىن ايعاعى. تاريحتىڭ جاڭا پاراعى اشىلدى دەۋگە بولادى», - دەپ تەبىرەنە سويلەگەن ەدى وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆ وسكەمەندەگى تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە وتكەن «التىن ادامنىڭ» تانىستىرىلىمىندا. مەملەكەت باسشىسى ايتقان « ۇلى دالاداعى ەجەلگى مەتاللۋرگياعا» بۇدان ارتىق قانداي دالەل كەرەك؟! قازىر ايماق باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن «التىن ادام» تابىلعان ەلەكە سازى جايلاۋىنا تاۋلىك بويى كۇزەت قويىلدى. جالپى, بۇل جەردە 7 قورىم, 300-دەن اسا وبالاردىڭ بار ەكەندىگىن, ولاردىڭ ەرتە ساق جانە ساق, ءۇيسىن جانە كونە تۇركى كەزەڭدەرىنە جاتاتىندىعىن 2011 جىلى وسىندا ارحەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن تارباعاتايلىق ارحەولوگ ەردەن ورالباي انىقتاپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزگەن بولاتىن. بۇل القاپتا ءبىر جارىم مىڭ جىلدىق مەرزىمدى قامتيتىن ءار ءداۋىردىڭ ەليتالىق, اقسۇيەكتىك ەسكەرتكىشتەرى توپتاسقانىن, سوندىقتان ەلەكە سازى جايلاۋىن بەرەل مەن شىلىكتى جازىعى ىسپەتتى «پاتشالار القابى» دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار ەكەندىگىن ايتقان ەدى. شىعىس قازاقستاندا ارحەولوگيانى دامىتۋدىڭ وڭىرلىك باعدارلاماسى اياسىندا كەلەسى جىلى دا ەلەكە سازىندا قازبا جۇمىستارى جالعاسادى. ارحەولوگتار وسى جەردەن ءالى دە عاجاپ, قۇندى جادىگەرلەر شىعادى دەپ بولجاپ وتىر. سوندىقتان بۇل مەكەن الداعى ۋاقىتتا تۋريستەر كوپتەپ كەلەتىن تاريحي ورىنعا اينالۋى بەك مۇمكىن.
ەلباسى ءوز ماقالاسىندا اتاقتى تاريحي تۇلعالارىمىزدى ناسيحاتتاۋ كەرەكتىگىنە دە ايرىقشا توقتالىپ, « ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرى» اتتى وقۋ-اعارتۋ ەنتسيكلوپەديالىق ساياباعىن اشۋدى جانە « ۇلى دالا تۇلعالارى» اتتى عىلىمي-كوپشىلىك سەريالاردى شىعارۋدى تاپسىرعان-دى. ەلىنە پانا بولعان اتاقتى تاريحي تۇلعالار ءبىزدىڭ تارباعاتاي اۋدانىندا دا از ەمەس. سونىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – اۋليە ىرعىزباي دوسحانا ۇلى. ەل اۋزىندا «ىرعىزباي اۋليە» اتانعان بابامىز 1787 جىلى دۇنيەگە كەلىپ, 1850 جىلى 63 جاسىندا قايتىس بولعان ەكەن. قايتىس بولارىنىڭ الدىندا «مەنى وسى قۇبا بەلگە جەرلەڭدەر, زيراتىمدى كوتەرمەڭدەر, ۇرپاقتارىم كوتەرەدى» دەپ وسيەت قالدىرىپتى. ۇلى ابايدىڭ اكەسى قۇنانبايدى اۋىر دەرتتەن جازىپ العان اتاقتى ءتاۋىپ تۋرالى حالىق جادىندا جاتتالعان جاقسى لەبىز, تىلسىمعا تولى اڭگىمە مول.
ىرعىزباي – ءوزى مولدا, ءوزى ءتاۋىپ ءھام اۋليە كىسى بولعان. دالا زەرتحاناسىندا دارىلەرىن سايلاپ, الدىن-الا وزىنە كەلە جاتقان ادامدى, جانىنا باتقان اۋرۋى مەن ونىڭ ەمىن ءبىلىپ وتىرعان. تارباعاتاي تاۋلارىندا وسەتىن التىنتامىر, ەرمەن, جالبىز, ءبىرسالار ىسپەتتى ەلۋ ءتۇرلى شوپتەن دارىلەر جاساعان. قىتاي ەمشىلەرىمەن بايلانىستا بولىپ, تاجىريبە الماسقان. ءبىر ەرەكشەلىگى, ەم-دومىنا اقى الماعان. اۋرۋحانا جوق, ەشكىم وتا جاسامايتىن زاماندا ادامدارعا كوپ شيپاسى تيگەن. ءوزى وسيەت ەتىپ قالدىرعانىنداي, اۋليە 1920 جىلدارى شىنىباي ەسىمدى اقساقالدىڭ تۇسىنە كىرەدى. «ەي, شىنىباي, مەنىڭ باسىمدا قوزى-لاق ويناپ ءجۇر, زيراتىمدى كوتەر, ساعان اللا تاعالا بەرەدى» دەيدى. شىنىبايدىڭ سول كەزدە مالىن بارىمتالاپ كەتىپ, قينالىپ جۇرگەن كەزى ەكەن. ول قارا سيىرىنىڭ كۇشىمەن سۇيرەتكىمەن تاس تاسىپ, اۋليەنىڭ جاتقان جەرىنىڭ العاشقى ساندىقشاسىن قويىپتى. شىنىبايدان كەيىن 1956 جىلى كىندىكتى اۋىلىنىڭ اقساقالدارى مەن ۇرپاقتارى اۋليەنىڭ مازارىن كوتەرسە, ون جىل وتكەن سوڭ مازاردىڭ جانىندا زيارات ەتۋگە كەلۋشىلەر قوناتىن تاس ءۇي سالىنىپتى. سوڭعى جىلدارى ىرعىزباي اتا كەسەنەسى بادەلحان كامالحان ۇلى ەسىمدى تارباعاتايلىق مەتسەنات ازاماتتىڭ اۋلەتىنىڭ كومەگىمەن باياناۋىلدىڭ قىزىل گرانيتىنەن قايتا ءورىلىپ, كەشەن اۋماعىندا جالعىز مازار عانا ەمەس, كىتاپحانا, مۇراجاي, قوناق ءۇي ورىن تەپتى. جىل سايىن اقسۋات اۋىلىندا ءار ەلدىڭ پالۋاندارىنىڭ قاتىسۋىمەن قازاق كۇرەسىنەن ى.دوسحانا ۇلى اتىنداعى حالىقارالىق تۋرنير وتكىزۋ داستۇرگە اينالدى. جالپى, ادامدار اۋليەنىڭ باسىنا 1903 جىلدان باستاپ كەلە باستاعان ەكەن. ءبىر قۋانارلىعى, اۋليە كەسەنەسى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا شىعىس ءوڭىرىنىڭ كيەلى جەرلەر كارتاسىنا ەنىپ, مەملەكەت قاراماعىنا الىنىپ, اباتتاندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. وبلىس اكىمىنىڭ كومەگىمەن 35 شاقىرىم جەرگە ەلەكتر جارىعى تارتىلدى. مۇنىڭ ءبىر يگىلىكتى تۇسى, شالعايداعى بىرنەشە شارۋا قوجالىقتارىنىڭ دا جارىققا قول جەتكىزۋىنە سەپتىگىن تيگىزبەك. بۇل مەكەن قازىر تۋريستىك ورىنعا اينالعان. كەسەنەگە ءتاۋ ەتىپ كەلەتىن جۇرت قاتارى از ەمەس. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان اۋدانىمىزداعى ەلەكە سازى, ىرعىزباي دوسحانا ۇلى كەسەنەسى, بورىتاستاعان سەكىلدى كيەلى ورىنداردى ۇنەمى نازاردا ۇستاپ, جۇرتشىلىققا ناسيحاتتاۋ, تۋريستەردى تارتۋ جۇمىستارىن جۇيەلى تۇردە جۇرگىزەتىن بولامىز.
دىلدابەك ورازباەۆ,
تارباعاتاي اۋدانىنىڭ اكىمى
شىعىس قازاقستان وبلىسى
