پانكراتوۆا
قازاق تاريحشىلارىنىڭ ۇستازى جانە قامقورشىسى
كەيدە كەشەگى كەڭەستىك داۋىردەگى ومىرىمىزگە قاتقىلداۋ قارايتىنىمىز بار. كۇنگەيىنەن گورى كولەڭكە جاعى كوپتەۋ بولعانداي كورەمىز. سويتسە دە, شىندىققا جۇگىنسەك, قول جەتكەن جەتىستىكتەرىمىز دە ايتارلىقتاي بولدى. حالقىمىزدىڭ ءبىلىم دارەجەسى ۇلكەن بيىككە كوتەرىلدى, عىلىم دامىدى, مادەني ءومىرىمىزدەگى تابىستارىمىز دا جۇرتقا بەلگىلى. ولاردى ەلەمەسەك, حالقىمىزدى باسىنا تۇسكەن قيىندىقتىڭ كولەڭكەسىندە قالدىرساق, ول شىندىققا قيانات بولار ەدى.
قازاق تاريحشىلارىنىڭ ۇستازى جانە قامقورشىسى
كەيدە كەشەگى كەڭەستىك داۋىردەگى ومىرىمىزگە قاتقىلداۋ قارايتىنىمىز بار. كۇنگەيىنەن گورى كولەڭكە جاعى كوپتەۋ بولعانداي كورەمىز. سويتسە دە, شىندىققا جۇگىنسەك, قول جەتكەن جەتىستىكتەرىمىز دە ايتارلىقتاي بولدى. حالقىمىزدىڭ ءبىلىم دارەجەسى ۇلكەن بيىككە كوتەرىلدى, عىلىم دامىدى, مادەني ءومىرىمىزدەگى تابىستارىمىز دا جۇرتقا بەلگىلى. ولاردى ەلەمەسەك, حالقىمىزدى باسىنا تۇسكەن قيىندىقتىڭ كولەڭكەسىندە قالدىرساق, ول شىندىققا قيانات بولار ەدى.
مەن مۇنى ءوزىم تاريحشى بولعاندىقتان دا تاريح عىلىمىنا قاتىستىرا ايتار ەدىم. سول كەڭەستىك داۋىردە تاريح عىلىمىنا ۇلكەن قيانات جاسالدى, تاريحىمىز بۇرمالاندى. سوعان قاراماي, رەسپۋبليكامىزدا بۇل عىلىم دامىدى, قالىپتاستى, ونىڭ كادرلارى ءوسىپ, جەتىلدى. وسى رەتتە بىزدەر, قازاق تاريحشىلارى, ۇلكەن عالىم جانە ساياسي قايراتكەر كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى اننا ميحايلوۆنا پانكراتوۆاعا ايرىقشا قۇرمەت كورسەتەمىز, ونىڭ ارۋاعى الدىندا وزدەرىمىزدى بورىشتى سانايمىز. وسىناۋ عاجايىپ ادام ءبىزدىڭ اعا بۋىن تاريحشىلارىمىزعا ۇستاز بولىپ قانا قويعان جوق, كوپ قامقورلىق تا جاساعان. بيىل ونىڭ تۋعانىنا 115 جىل تولدى, سوعان وراي الماتىدا عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. مۇنى ۇلكەن ۇستازعا دەگەن قۇرمەتتىڭ كورىنىسى دەسەك ءلازىم.
اننا ميحايلوۆنا پانكراتوۆا ءوزىنىڭ ۇستازى, قىزىل پروفەسسۋرا ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى م.ن.پوكروۆسكيمەن بىرگە دۇنيەگە جاڭا كەلگەن كسرو دەيتىن ەلدە, سونداي-اق قازاقستاندا تاريح عىلىمىنىڭ دامۋىنا ايرىقشا ۇلەس قوستى. ولار كەڭەستىك تاريحشىلاردىڭ العاشقى لەگىنىڭ باسىندا بولىپ, ەندى قالىپتاسا باستاعان وداقتىق رەسپۋبليكالاردا تاريحشى كادرلاردى دايارلاۋعا اتسالىستى. ايتا كەتەتىن ءبىر جاي: كەڭەستىك تاريحشىلاردىڭ العاشقى لەگى كاسىپتىك دايارلىقتان وتپەگەن, نەگىزىنەن پارتيا-كەڭەس قىزمەتكەرلەرىنەن شىققاندار ەدى. ولاردىڭ ءوزى رەپرەسسياعا ۇشىراپ, تىپ-تيپىل ەتىلدى. قازاقستاندا ولاردىڭ قاتارىندا س.اسفەندياروۆ, ت.رىسقۇلوۆ, ع.توعجانوۆ, پ.گالۋزو جانە باسقالار بولدى. 30-جىلداردىڭ اياعىندا ولاردىڭ ورنى بوس قالدى.
ءسويتىپ, وسىنداي تاريحشى عالىمداردىڭ ءۇلكەن زارۋلىگى تۋعان شاقتا قازاقستانعا ا.م.پانكراتوۆا, م.پ.ۆياتكين, ن.م.درۋجينين جانە باسقا كەڭەس تاريحشىلارىنىڭ ۇلكەن كومەگى ءتيدى. سولاردىڭ قامقورلىعى ارقاسىندا تاريح عىلىمىنا قازاق جاستارى كەلدى. ولار ماسكەۋدە, ۆورونەجدە, تاشكەنتتە, الماتىدا وقىپ, ەلدىڭ عىلىمي ورتالىقتارىندا شىڭدالدى. بۇلار قازاقستان تاريحشىلارىنىڭ ەكىنشى ۇرپاعىن قۇرادى. ولاردىڭ قاتارىندا ا.نۇسىپبەكوۆ, ب.ءسۇلەيمەنوۆ, ە.بەكماحانوۆ, گ.داحشلەيگەر, تاعى باسقالار بولدى. ءوز كەزەگىندە ولار تاريحشىلاردىڭ ءۇشىنشى بۋىنىن قر عا اكادەميكتەرى ر.ءسۇلەيمەنوۆ, م.قوزىباەۆ, ك.نۇرپەيىسوۆتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى ت.بالاقاەۆ, س.نۇرمۇحامەدوۆ, ح.ارعىنباەۆ, م.مۇقانوۆ سياقتى مامانداردى تاربيەلەپ شىعاردى دەپ ايتا الامىز. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن تاريحىمىزدى تۇگەندەۋگە بەلسەنە اتسالىسىپ جۇرگەن قازىرگى تاريحشىلارىمىز تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورلارى م.ابۋسەيىتوۆا, ح.ءابجانوۆ, ق.قاراجانوۆ, م.قويگەلديەۆ, ت.وماربەكوۆ, ق.اتاباەۆ, ا.التاەۆ, ب.اياعان, س.ءماجيتوۆ, ا.قاپاەۆا, ا.قۇدايبەرگەنوۆا جانە باسقالار ءوز ەڭبەكتەرىن اعا ۇرپاقتىڭ ماعىنالى جولىنىڭ جالعاسى سانايدى. ساباقتاستىق وسىلاي جالعاسا بەرمەك. قاشاندا ونىڭ باستاۋى ۇمىتىلمايدى.
اننا ميحايلوۆنا پانكراتوۆا كەڭەستىك تاريح عىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى. ول ءوز زامانىنىڭ ادامى ەدى, تاريحشى-ماركسيست ۇستانىمىنان اينىعان ەمەس. تاريح الدىندا بارىنشا ادال قىزمەت ەتتى. 1917 جىلعى اقپان جانە قازان رەۆوليۋتسيالارىنا بەلسەنە قاتىستى. 1919 جىلدان سوكپ مۇشەسى. پارتيالىق جۇمىستان قىزىل پروفەسسۋرا ينستيتۋتىنا جىبەرىلدى. وقۋدى بىتىرگەن سوڭ, ەلدىڭ نەگىزگى قالالارىندا وقىتۋشىلىق جانە عىلىمي جۇمىستاردى قاتار الىپ ءجۇردى. 1939 جىلدان كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ تاريح ينستيتۋتىنا اۋىسىپ, سول جىلى عا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, ال 1953 جىلدان اكادەميگى بولدى. سوكپ ورتالىق كوميتەتىنە مۇشە, جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى.
بۇعان ءمان بەرىپ وتىرعانىمىز, ا.م. پانكراتوۆا كوممۋنيستىك يدەيانى جۇرەگىمەن قابىلداعان ادام, تەرەڭ ينتەرناتسيوناليستىك باعىتتى ۇستاندى. اسىرەسە, پرولەتارلىق ينتەرناتسيوناليزمگە ايرىقشا ءمان بەرىپ, ءوزىنىڭ عىلىمي جۇمىستارىنىڭ نەگىزگى ارقاۋلارىنىڭ بىرىنە اينالدىردى. ونىڭ حالىقارالىق بەدەلى جوعارى ەدى. ءبىرشاما شەتەلدىك كونگرەستەرگە, كونفەرەنتسيالارعا قاتىسىپ, باياندامالار جاسادى, ءبىراز شەتەل عىلىم اكادەميالارىنىڭ قۇرمەتتى اكادەميگى بولىپ تا سايلاندى.
ارينە, ءبىز ءۇشىن اننا ميحايلوۆنانىڭ رەسپۋبليكامىزعا قاتىستى ەڭبەگى مەن قىزمەتى ماڭىزدى. ول قازاقستاننىڭ تاريح عىلىمىنىڭ قالىپتاسۋىنا بەلسەنە ارالاستى. ەڭ الدىمەن, ەلىمىز ءۇشىن جوعارى بىلىكتى تاريحشىلار دايىنداۋعا, ەكىنشىدەن, قازاقستان تاريحىنىڭ اۋقىمدى دا وزەكتى پروبلەمالارىن زەرتتەۋگە ايرىقشا ۇلەس قوستى. سونىڭ نەگىزىندە «قازاق سسر تاريحى ەرتە زاماننان وسى كۇنگە دەيىن» دەپ اتالاتىن ەكى قورىتىندىلاۋشى ەڭبەك جاسالدى. ولار 1943 جىلى ا.م.پانكراتوۆا مەن م.ءابدىحالىقوۆتىڭ جانە 1949 جىلى ا.م.پانكراتوۆا مەن ءى.وماروۆتىڭ (ەكى تومدىق) رەداكتسيالاۋىمەن جارىق كوردى.
ال بىلىكتى تاريحشى كادرلاردى دايارلاۋعا كەلسەك, سوناۋ 30-جىلداردىڭ باسىندا-اق ول سانجار اسفەندياروۆقا كوپ كەڭەستەر بەرسە, ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا, ودان كەيىن دە ە.بەكماحانوۆقا, س.پوكروۆسكيگە, ءا.تۇرسىنباەۆقا جەتەكشىلىك ەتىپ, كومەكتەسىپ وتىردى. قازسسر عا ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىمەن, اسىرەسە, ونىڭ باسشىلىعىمەن – ءبىزدىڭ ۇستازدارىمىز ا.ءنۇسىپبەكوۆ جانە گ.داحشلەيگەرمەن تىعىز بايلانىستا بولدى. داحشلەيگەر ونى «قازاقستان تاريحشىلارىنىڭ ۇلكەن دوسى» دەۋى تەگىن ەمەس. ال بەلگىلى قازاق تاريحشىسى ە.بەكماحانوۆقا جاساعان جاقسىلىعىن حالىق بىلەدى, ەرەكەڭ اننا ميحايلوۆنانى ءوزىنىڭ ەكىنشى اناسى ساناعان.
جوعارىدا اتالعان ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەجەلگى داۋىردەن بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى تاريحىنا بايلانىستى قورىتىندىلاۋشى ەڭبەكتىڭ, اسىرەسە, 1943 جىلى جاريالانعان باسىلىمىنىڭ قازاقستاننىڭ تاريح عىلىمىن دامىتۋداعى ورنى ەرەكشە. وسىناۋ ىرگەلى دە قورىتىندىلاۋشى كىتاپتىڭ ماڭىزدىلىعى – ول قازاقستان تاريحى جونىندەگى العاشقى عىلىمي-زەرتتەۋلەر بولدى. جانە وتاندىق تاريحىمىزدىڭ ەڭ ءبىر كوكەيكەستى پروبلەمالارىن تەرەڭ زەرتتەۋگە جول اشتى. ويتكەنى, 1943 جىلعى باسىلىمنىڭ كىرىسپەسىندە كورسەتىلگەن قازاقستان تاريحىن كەزەڭدەرگە ءبولۋ, دەرەكتەمەلەردى سيپاتتاۋ جانە قازاق حالقىنىڭ ومىرىندەگى ەڭ ءىرى وقيعالاردىڭ زەرتتەلۋ دەڭگەيىن ايقىنداۋ ەلىمىز تاريح عىلىمىنىڭ ودان ءارى دامۋىندا ايرىقشا ءرول اتقاردى. سول العاشقى تومداعى ەڭ اۋقىمدى ءداۋىرلىك ءۇش كەزەڭ بويىنشا ءۇش بولىمنەن تۇراتىن («تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندەگى قازاقستان حالىقتارى», «قازاقستان – وتارلاۋ» جانە «قازاقستان – سوتسياليستىك») قۇرىلىم كەيىننەن ەكى تومدىققا جانە كەڭەستىك كەزەڭدەگى بەس تومدىققا, سونداي-اق, ەگەمەندىك كەزەڭدەگى بەس تومدىققا نەگىز بولدى. ءبىزدىڭشە, 1943 جىلعى جانە 1949 جىلعى «قازاقستان تاريحىنىڭ» ەكى باسىلىمى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى قولعا العان قازاقستاننىڭ ەجەلگى داۋىردەن بۇگىنگە دەيىنگى تاريحىنىڭ ون تومدىعىن (20 كىتاپ) دايىنداۋ كەزىندە دە ەسكەرىلەدى دەپ ويلايمىز.
بۇل ەڭبەكتەردىڭ داۋسىز قۇندىلىعى شىنشىلدىعى, جان-جاقتىلىعى, اتاپ ايتار ەدىم, وزەكتى ماسەلەلەردى تاپتىق تۇرعىدا كورسەتۋمەن ۇشتاستىرىلعان تەرەڭ ينتەرناتسيوناليزم. وزەكتى ءماسەلەلەر دەگەندە, سوناۋ فەودالدىققا دەيىنگى مەملەكەتتەن قازاق حاندىعى قۇرىلعانعا دەيىنگى قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ پايدا بولۋى مەن دامۋى, قازاق حالقىنىڭ پايدا بولۋى, قازاق حالقىنىڭ جوڭعار باسقىنشىلىعىنا عانا ەمەس, پاتشالى رەسەي بوداندىعىنا دا قارسى كۇرەسى, سونداي-اق, قازاقتاردىڭ ءتساريزمنىڭ وتارلاۋ ساياساتىنا قارسى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى, ابىلقايىردىڭ ءولتىرىلۋى, سىرىم داتوۆتىڭ, قاراتايدىڭ, يساتاي تايمانوۆتىڭ, كەنەسارى قاسىموۆتىڭ, جانقوجا نۇرمۇحامەدوۆتىڭ, ەسەت كوتىباروۆتىڭ جانە باسقالاردىڭ كوتەرىلىستەرى جان-جاقتى كورسەتىلەدى, ءوز باعالارىن الادى.
العاش رەت بۇل ەڭبەكتەردە ەجەلگى داۋىردەن 1940 جىلعا دەيىنگى قازاق مادەنيەتى تۋرالى زەرتتەۋ قورىتىندىلانعان. وسى جونىندەگى ءبولىمدەردى م.اۋەزوۆ, س.مۇقانوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ, ءا.مارعۇلان, ب.كەنجەباەۆ, ە.ىسمايىلوۆ سياقتى قازاقستاننىڭ كورنەكتى قايراتكەرلەرى جازدى.
اتاپ وتەرلىك ءبىر جاي, قازاقستاننىڭ رەسەيگە قوسىلۋ ماسەلەسى جانە قازاقتاردىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستارى العاشقى باسىلىمدا (1943 جىلعى) ماركستىك-لەنيندىك تاپتىق تۇرعىدا باعالانىپ, رەسەيدى ءوزىنىڭ پولشا, فينليانديا, بالتىق جاعالاۋى, ۋكراينا, بەلورۋسسيا, كاۆكاز, ورتا ازيا, قازاقستان, ءسىبىر, التاي سياقتى شەت ايماقتارىندا ورىستاندىرۋ ساياساتىن جۇرگىزگەن «حالىقتار تۇرمەسى», «ەۋروپانىڭ جاندارمى», اسكەري-فەودالدىق يمپەرياليستىك ەل جانە وتارشىل دەرجاۆا رەتىندە سيپاتتادى. سودان دا ەڭبەكتە قازاقتاردىڭ رەسەيدىڭ وتارشىلدىق قاناۋىنا قارسى, سونداي-اق حيۋا, بۇحارا, قوقان شاپقىنشىلىعىنا قارسى كۇرەسىنە ايرىقشا ءمان بەرىلدى.
ا.م.پانكراتوۆا قازاقستان تاريحى تۋرالى وسىناۋ ەكى جۇيەلى ەڭبەكتىڭ جاۋاپتى رەداكتورلارىنىڭ ءبىر بولىپ قانا قويماي, ونى تىكەلەي جازۋعا دا بەلسەنە قاتىستى. اتاپ ايتقاندا, ءبىرىنشى باسىلىمداعى (1943 جىلعى) ءبىرىنشى ورىس رەۆوليۋتسياسى, ستولىپين رەاكتسياسى جانە جاڭا رەۆوليۋتسيالىق ورلەۋ كەزەڭىندەگى قازاقستان تۋرالى حح تاراۋدىڭ جانە ەكىنشى باسىلىمداعى (1949 جىلعى) وسى تاقىرىپتى قامتىعان ءحۇىىى تاراۋدىڭ اۆتورى بولدى.
بىراق وكىنىشكە قاراي, سول كەزەڭدە قالىپتاسقان كۇردەلى دە قايشىلىقتى جاعدايعا بايلانىستى بۇل ەلىمىزدىڭ شىنايى تاريحى تۋرالى قۇندى ەڭبەكتەردىڭ ءبىرىنشى دە جانە ەكىنشى دە (تۇزەتىلگەن جانە تولىقتىرىلعان) باسىلىمدارى (1943 جانە 1949 جىلدارداعى) يدەولوگيالىق رەپرەسسياعا ۇشىرادى, اينالىمنان الىنىپ تاستالدى, كىتاپحانالاردىڭ قۇپيا نەمەسە سيرەك قورلارىندا عانا قالدى, ال اۆتورلارى مەن جاۋاپتى رەداكتورلارى جازالاندى, ءتىپتى, قىلمىستىق قۋدالانۋعا ءتۇستى.
اياعى قاسىرەتكە سوقتىرعان وسىناۋ جاعدايدىڭ سىرى نەدە؟ بۇعان تولىققاندى جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن ءسوز بولىپ وتىرعان ەڭبەكتىڭ قالاي جازىلعانىنا, سول تۇستاعى يدەولوگيالىق ساياساتقا ءبىرشاما شولۋ جاساۋعا تۋرا كەلەدى. اتالعان ەڭبەك الماتى قالاسىندا دايىندالدى. كسرو عا تاريح ينستيتۋتىنىڭ ءبىر توپ عىلىمي قىزمەتكەرلەرى ينستيتۋت ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ا.م. پانكراتوۆانىڭ باسشىلىعىمەن, كسرو عا قازاق فيليالىنىڭ تاريح, ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتى جانە ماركس, ەنگەلس, لەنين ينستيتۋتىنىڭ قازاق فيليالى قىزمەتكەرلەرى دايىنداعان ەدى. ونىڭ قالاي ءجۇزەگە اسقانىن سول ەڭبەكتى ازىرلەۋگە تىكەلەي قاتىسقان ادامداردىڭ ەستەلىكتەرىنە قاراپ, تولىق قالپىنا كەلتىرۋگە بولاتىنداي. بۇل جەردە, ءاسىرەسە, اكادەميك د.درۋجينين ەستەلىگىنىڭ ورنى ەرەكشە. تاريح ينستيتۋتىنىڭ ۇلكەن ءبىر توپ قىزمەتكەرلەرى 1941 جىلدىڭ قازانىندا الماتىعا كەلەدى. مۇندا ەۆاكۋاتسيامەن كەلگەندەر كوپ بولعاندىقتان, ولاردى جامبىل قالاسىنا جىبەرمەكشى ەكەن, سوندا ا.م.پانكراتوۆا قازاقستان باسشىلارى الدىنا مۇندا كەلگەندەردىڭ كۇشىمەن قازاق سسر تاريحى تۋرالى عىلىمي وقۋلىق ءازىرلەۋ جونىندە ماسەلە قويادى. بۇعان دەيىن ونداي عىلىمي ەڭبەك ازىرلەۋگە عىلىمي كۇشتىڭ جەتىمسىزدىگىنەن مۇمكىن بولماپتى. ءسويتىپ, ا.م. پانكراتوۆانىڭ ۇسىنىسى قابىلدانىپ, سىرتتان كەلگەن عالىمدار, سونداي-اق جاس قازاق تاريحشىلارى ەسەبىنەن اۆتورلار قۇرامى بەلگىلەنىپ, جۇمىسقا كىرىسەدى.
بارلىق ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى, باسىلىمنىڭ جۇمىس جوسپارىن جاساۋ, اۆتورلارعا تاراۋلاردى ءبولىپ بەرۋ, نەگىزگى ۇستانىمدارىن تۇجىرىمداۋ تىكەلەي ا.م.پانكراتوۆانىڭ باسشىلىعىمەن جۇرگىزىلەدى. راس, كوپ ۇزاماي ونى قايتا ماسكەۋگە شاقىرىپ الىپ كەتەدى دە, بۇل ەڭبەكتى دايىنداۋشىلار توبىنا باسشىلىق جاساۋ ا.كۋچكينگە تاپسىرىلادى. ەڭبەك ءبىر جىلدا دايىندالادى. ونى اياقتاعان سوڭ دا اۆتورلىق ۇجىم اراسىندا ايتارلىقتاي ايتىس-تارتىس بولادى. سونىڭ ءبارىن شەشۋگە تاعى دا اننا ميحايلوۆنانىڭ ءوزى ارالاسادى. ماسكەۋدەن ارنايى كەلىپ, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى م.ابدىحالىقوۆ ەكەۋى كىتاپتى ءتۇپكىلىكتى رەداكتسيالاپ شىعادى.
قازاقستان باسشىلارى ا.م.پانكراتوۆانىڭ وسىناۋ ەڭبەگىن جوعارى باعالادى. وعان «قازاق سسر عىلىمىنىڭ ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەرى» اتاعى بەرىلدى. ارنايى بانكەتتە ۇلكەن عىلىمعا دا, جالپى ەڭبەكتى دايىنداۋعا قاتىسقان بارلىق عالىمدارعا دا ماراپات سوزدەر كوپ ايتىلادى. ال عىلىمي ورتادا «قازاق سسر تاريحى» كسرو قۇرامىنا كىرەتىن رەسپۋبليكالاردىڭ ىشىندەگى بىرەۋىنىڭ ءتۇبەگەيلى ءارى عىلىمي نەگىزدەلگەن تاريحىن جازۋداعى كەڭەس عالىمدارىنىڭ سۇبەلى ەڭبەگى رەتىندە قابىلدانادى. سويتسە دە, ونىڭ بۇدان كەيىنگى جولى اسا اۋىر بولدى.
وعان باستى سەبەپ, سول ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا كسرو تاريحىنا بايلانىستى كوزقاراستىڭ تۇبەگەيلى وزگەرۋى, ورىستىق-تسەنتريستىك باعىتتىڭ بەلەڭ الۋى ەدى. بۇل ءوزى 30-جىلداردا-اق باستالعان-تىن. سوندا كەڭەستىك يدەولوگتار ورىستىق-تسەنتريستىك پوزيتسياعا ويىسىپ, ورىس پاتشالارى مەن اسكەرباسىلارىنىڭ بەينەسىن ۇگىت-ناسيحات جۇمىسىنا پايدالانۋدى كۇشەيتتى. 1937 جىلى ءى پەتردى, الەكساندر نەۆسكيدى ماداقتاۋدى باستادى. 1938 جىلدان ۇلتتىق مەكتەپتەردە ورىس ءتىلىن وقىتۋ مىندەتكە اينالدى. 1941 جىلعى قازاندا ي.ستالين حالىق پەن قىزىل ارمياعا قاراتىپ, وتكەندەگى ۇلىلاردىڭ رۋحى قولداسىن دەگەندە, تەك ورىستاردىڭ قايراتكەرلەرىن اۋىزعا الدى. سۋۆوروۆ, نەۆسكي جانە كۋتۋزوۆتىڭ قۇرمەتىنە وردەندەر بەلگىلەندى. وسىلايشا سوعىس جىلدارىندا, ودان كەيىن دە ورىستىق-تسەنتريستىك بولشەۆيزم كومپارتيا يدەولوگيالىق جۇمىسىنىڭ وزەگىنە اينالدى, ال ورىس حالقى باسقا حالىقتاردىڭ ورتاسىندا ۇلى حالىققا اينالدى. مۇنىڭ ءوزى رەسەي يمپەرياسى مەن كەڭەس وداعىنىڭ ايىرماشىلىعىن ءوشىردى دەسە دە بولعانداي ەدى.
ورىس تاريحىنداعى رەاكتسياشىل تۇلعالار ءدارىپتەلىپ, وتارشىل ساياساتتى ۇستانعاندار اقتالىپ جاتتى. وسىناۋ ورىستىق-تسەنتريستىك باعىتتى سول كەزدەگى بەلگىلى دە بەدەلدى تاريحشى عالىمدار ا.ەفيموۆ. ا.ياكوۆلەۆ, س.بۋشۋەۆ ۇستانىپ, بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزدى. 1944 جىلى-اق ا.ياكوۆلەۆ جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەرگە ارنالعان كسرو تاريحى بويىنشا وقۋلىقتاردى ورىستىڭ ۇلىدەرجاۆالىق شوۆينيزم رۋحىندا جازىلۋىن تالاپ ەتتى. ول بىلاي دەدى: «مەنىڭشە, ءبىرىنشى كەزەككە ورىس ۇلتشىلدىعىن قويۋ كەرەك… قىرعىزداردىڭ (قازاقتاردىڭ رەد.) كەزىندە ورىستاردى باۋىزداپ قىرعانىنا نەمەسە ءشامىلدىڭ نيكولاي بىرىنشىگە قارسى تۇرا العانىنا قۋانۋدىڭ رەتى جوق, ولاردىڭ وقۋلىقتاردا بولعانى ىڭعايسىز».
ەگەر س.بۋشۋەۆ پەن ا.ياكوۆلەۆ اشىق تۇردە ۇلىدەرجاۆالىق ءشوۆينيزمدى نەمەسە ورىستىق-تسەنتريزمدى ناسيحاتتاسا, پ.سميرنوۆ پەن ە.تارلە پاتشالىق رەسەيدىڭ اۋماقتىق ەكسپانسياسىن اقتاپ ەڭبەكتەر جازدى. ولارشا, رەۆوليۋتسياعا دەيىن وتارشىلىق ساياساتتى ۇستانىپ, جاڭا جەرلەردى باسىپ العاندىعى رەسەيدى اسقان دەرجاۆاعا اينالدىرىپ, بۇگىنگى كۇندەرى فاشيستىك گەرمانياعا قارسى تۇرۋعا مۇمكىندىك بەرگەن. دەمەك, پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارشىلىق ساياساتى دا, ونى جۇزەگە اسىرعاندار دا قۇپتاۋعا, ماقتاۋعا تۇرارلىق. مۇنداي تۇجىرىم ۆك(ب)پ وك ۇگىت-ناسيحات باسقارماسىنىڭ, ونىڭ باسشىلارى الەكساندروۆ, فەدوسەەۆ, پوسپەلوۆتىڭ قولداۋىمەن قالىپتاستى. پاتشالىق رەسەيدىڭ يمپەرياليستىك, وتارشىلىق, ۇلىدەرجاۆالىق ساياساتىن سىناۋ وسىلايشا كىدىرىس تاۋىپ قانا قويعان جوق, كەيىنىرەك سىناعان ادامدار قۋعىنعا دا ۇشىرادى. پاتشالىق وتارشىلدىق ساياساتتى جانە ورىس حالقىنىڭ ۇلىدەرجاۆالىق شوۆينيزمىن سىناۋدا ايرىقشا كوزگە تۇسكەن م.ن. پوكروۆسكي مەن ونىڭ شاكىرتتەرى قاتتى اشكەرەلەندى. ولاردىڭ قاتارىندا ا.م. پانكراتوۆا دا بولدى.
ورىستىق تسەنتريزمنىڭ جەڭىسىن, كسرو حالىقتارىنىڭ باسىندا ورىس حالقىنىڭ تۇرۋى جاعدايىن ي.ءستاليننىڭ 1945 جىلعى كەڭەس ارمياسى باسشىلىعىن كرەملدەگى قابىلداۋىندا ورىستار ءۇشىن توست كوتەرۋى ءبىرجولا زاڭداستىرعانداي ەدى. سول سوزدەن ءۇزىندى كەلتىرەيىك: «… ورىس حالقىنىڭ دەنساۋلىعى ءۇشىن ىشەتىنىم, كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن بارلىق حالىقتاردىڭ ىشىندە ول ەڭ كورنەكتى ۇلت بولىپ سانالادى. ورىس حالقىنىڭ دەنساۋلىعى ءۇشىن توست كوتەرەتىنىم, ول وسىناۋ سوعىستا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بارلىق حالىقتارى اراسىندا كەڭەس وداعىنىڭ باسقارۋشى كۇشى رەتىندە كەڭىنەن تانىلۋعا لايىق. مەن ورىس حالقىنىڭ دەنساۋلىعى ءۇشىن توست كوتەرۋىم ول باسقارۋشى حالىق قانا ەمەس, ونىڭ اقىلى زەرەك, مىنەزى قايسار جانە شىدامى كۇشتى…»
ءدال وسىنداي جاعدايدا, پارتيالىق-كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ ورىستىق-تسەنتريستىك يدەولوگياعا اۋىسۋى كەزەڭىندە, ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە ەرەكشە كۇشەيگەن ورىس حالقىنىڭ ۇلىدەرجاۆالىق ءشوۆينيزمىنىڭ بەلەڭ العان جاعدايىندا 1943 جىلى «قازاق سسر تاريحى» جارىق كوردى. كوپ كەشىكپەي ول ستاليندىك سىيلىققا دا ۇسىنىلعان. وعان كسرو عا مۇشە-كوررەسپوندەنتى ا.ياكوۆلەۆ رەتسەنزەنت بولدى. جالپى العاندا بۇل ەڭبەككە وڭ باعا بەرگەنىمەن, «ءبىر قارىن مايعا قۇمالاق سالىپ» جىبەرگەنى بار. قازاقستان مەن ورتا ازياداعى رەسەيدىڭ جاۋگەرشىلىك ارەكەتتەرى مەن وتارشىل ساياساتىنا سىن ايتىلعانىن قۇپتامايتىنىن ءبىلدىردى. بۇل ساياساتتى ول قورعانىستىق, زاڭدى جانە پروگرەسسيۆتى دەپ سيپاتتادى. اسىرەسە, ە.بەكماحانوۆ جازعان كەنەسارى قاسىموۆتىڭ باسشىلىعىمەن بولعان قازاق حالقىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كۇرەسىنە ارنالعان بولىمىنە قاتتى ءشۇيلىكتى. رەتسەنزەنت قازاقتاردىڭ ۇلت-ازاتتىق كۇرەسىن كورسەتۋدىڭ قاجەتتىلىگىنە كۇمان كەلتىرە وتىرىپ, اۆتورلىق رەسەي يمپەرياسىنىڭ ساياساتىنا عانا ەمەس, جالپى, ورىس حالقىنا وڭ ىقىلاستىڭ جوقتىعىن سىنادى.
مۇنداي جاڭساق پىكىرمەن كەلىسپەگەن ا.م. پانكراتوۆا ۆكپ (ب) ورتالىق كوميتەتى ۇگىت-ناسيحات باسقارماسىنا شاعىم جاساپ, قايتالاپ رەتسەنزيالاۋدى ءوتىندى. وعان الەكساندروۆتان سوراقى جاۋاپ الدى. پارتيانىڭ باس يدەولوگى بۇل ورىستارعا قارسى ەڭبەك, وندا قازاقستان بۇعان دەيىن تاريحتان تىس بولعان ەكەنى, تەك رەسەي عانا ونى تاريحي ۇلتتاردىڭ قاتارىنا قوسقانى ەسكەرىلمەگەنىن العا توستى. بۇل شىن مانىندە ورىس ءشوۆينيزمىنىڭ بارىنشا اسقىنعانىنا ايقىن مىسال ەدى.
وسىلايشا قازاق ەلىنىڭ تاريحىنا بايلانىستى ەڭبەك, وعان بەرىلگەن باعا كەڭەس تاريحى عىلىمىنداعى ەكى باعىتتىڭ اراسىنداعى كۇرەستى جاڭا بيىككە كوتەردى. ينتەرناتسيوناليستىك, شىن ءمانىندەگى تاپتىق ۇستانىم باعىتىنداعى تاريحشىلار ا.م.پانكراتوۆا, م.ۆياتكين, ن.درۋجينين جانە باسقالار ورىستىق-تسەنتريستىك, ۇلىدەرجاۆالىق-شوۆينيستىك باعىتتاعى ا.ياكوۆلەۆ, ا.ەفيموۆ, س.بۋشۋەۆ, ە.تارلە, پ.سميرنوۆ جانە باسقالار ءبىتىسپەس كۇرەسكە قوسىلدى. بۇل كۇرەس ۇلكەن اۋقىمدا ءجۇردى. ماسكەۋدە, لەنينگرادتا, كسرو عىلىم اكادەمياسىندا عانا ەمەس, قازاقستاندا, تاتاريادا, باشقۇرتستاندا, كاۆكازدا ورىن الدى. رەسەي يمپەرياسىن, ونىڭ ساياساتىن ايىپتاعان, وعان قارسى ۇلت-ازاتتىق كۇرەستى جازعان جەرگىلىكتى عالىمدار سىننان كوز اشپادى. ەدىگە, ءشامىل سياقتى ۇلت باتىرلارىنا تەرىس باعا بەرىلدى.
بۇل كۇرەسكە بەلسەندى قاتىسىپ قانا قويماي, اننا ميحايلوۆنا ۇلكەن ازاماتتىق تۇلعاسىن دا كورسەتتى. ول جەكە تاريحشىلارمەن عانا ايتىسىپ قويعان جوق, سول كەزدە قالىپتاسقان ۇلىدەرجاۆالىق-شوۆينيستىك ساياساتپەن دە كۇرەستى. 1944 جىلى ەلدىڭ, پارتيانىڭ باسشىلارى ستالينگە, جدانوۆقا, مالەنكوۆقا, ششەرباكوۆقا الدەنەشە رەت حات جازىپ, اقىرى ۆكپ(ب) وك سول جىلدىڭ جازىندا تاريحشىلاردىڭ كەڭەسىن ءوتكىزۋگە ءماجبۇر بولدى. بىراق بۇل كەڭەس تە تاريح عىلىمىنداعى ەكى باعىتتى «تاتۋلاستىرا» المادى. ارينە, ادال تاريحشىلار ءۇشىن ۇلىدەرجاۆالىق شوۆينيزممەن ىمىراعا بارۋ, ءبىر حالىقتىڭ باسقالاردان جوعارى تۇرۋىن مويىنداۋ قيىن ەدى.
سول كەڭەستە ا.ياكوۆلەۆ رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارشىل ساياساتىنىڭ ناعىز اپولوگەتى رەتىندە كورىندى. جانە ونىسىن ءبىزدىڭ ەلىمىزگە قاتىستى كورسەتتى. ول 1916 جىلى قازاقتاردىڭ امانگەلدى يمانوۆتىڭ باسشىلىعىمەن بولعان كوتەرىلىسىن كورسەتۋگە قارسى شىقتى. سويتسەك, بۇل كوتەرىلىس پاتشا اسكەرىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىس مايدانىنداعى شابۋىلىنا كەدەرگى جاساپتى. ويتكەنى, ەكى ورىس كورپۋسى قازاقتارمەن سوعىسۋعا ءماجبۇر بولعان ەكەن. ياكوۆلەۆتىڭ: «امانگەلدى قازاقتار ءۇشىن باتىر شىعار, ال ونىڭ ەرلىكتەرىن ءبىزدىڭ, ورىستاردىڭ ماداقتاۋى ىڭعايلى بولا قويار ما ەكەن» دەگەن سوزىنەن-اق كوپ نارسەنى ۇعاسىڭ. مىنە, سونداي ادام 1943 جىلى شىققان «قازاق سسر تاريحىنىڭ» تاعدىرىن شەشكەنىنە تاڭداناسىڭ دا, ىزالاناسىڭ.
الەكساندروۆ باسقارعان ۆكپ(ب) ورتالىق كوميتەتى ۇگىت-ناسيحات باسقارماسى ا.م. پانكراتوۆانىڭ سوڭىنا ءتۇسۋىن بۇرىنعىدان دا ۇدەتتى. عىلىمي جولمەن, ساياسي كۇرەسپەن جەڭە الماعان سوڭ, تاريحشىلار كەڭەسىنىڭ قۇپيا ماتەريالدارىن جاريا ەتتى, توپ قۇردى دەگەن ايىپ تاقتى. اقىرى ونى پارتيا باسشىلارى جدانوۆ پەن ششەرباكوۆتىڭ الدىنا اپارىپ, ينستيتۋت ديرەكتورى قىزمەتىنەن بوساتتىردى.
تاريحشىلار تايتالاسىنىڭ جاڭعىرىعى قازاقستاندا ەرەكشە قاتتى ەستىلدى. جۇرت ءوز حالقىنىڭ, ءوز ۇلتىنىڭ مەرەيى جوعارى بولۋىن ويلاسا, ودان باسقا حالىقتاردىڭ بيىك تۇرعانىن قالايتىندار دا تابىلادى ەكەن. 1950 جىلعى 26 جەلتوقساندا «پراۆدا» گازەتىندە «قازاقستان تاريحىنىڭ ماسەلەلەرى ماركستىك-لەنيندىك تۇرعىدا كورسەتىلسىن» دەگەن ح.ايداروۆا, ت.شويىنباەۆ جانە ا.ياكۋنيننىڭ ماقالاسى جارىق كوردى. بۇل ءبىزدىڭ رەسپۋبليكاداعى ساياسي رەپرەسسيانىڭ باسى بولدى. 1943 جىلى شىققان «قازاق سسر تاريحىن» دايىنداۋداعى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى جانە ونداعى كەنەسارى قاسىموۆ باسشىلىق ەتكەن قازاقتار كوتەرىلىسى تۋرالى تاراۋ اۆتورى بولعان ە.بەكماحانوۆ «كونتررەۆوليۋتسيالىق قىزمەتى» ءۇشىن 25 جىلعا سوتتالدى. ونىڭ بۇدان كەيىنگى تاعدىرىنا ا.م. پانكراتوۆا بەلسەنە ارالاسىپ, ي.ستالين قايتىس بولعاننان كەيىن, ونىڭ بوساپ شىعۋىنا اتسالىستى.
وسى جەردە تاعى ءبىر ۇلكەن تاريحشىمىز بەكەجان سۇلەيمەنوۆتىڭ دە تاعدىرى ەسكە تۇسەدى. ول كەرىسىنشە, ەرمۇقان بەكماحانوۆتىڭ سىنشىسى بولعان ەدى. بۇل كىسى كەنەسارى قاسىموۆتى كوتەرمەلەۋگە قارسى بولىپ, سول ءۇشىن قازاقستان كومپارتياسىنىڭ باسشىسى جۇماباي شاياحمەتوۆتى دە سىناعان. ءسىرا, سول ءۇشىن دە شىعار, ول دا «حالىقارالىق يمپەرياليزمنىڭ اگەنتى» بولعانى ءۇشىن جازاعا ۇشىرادى دا, ەرمۇقان بەكماحانوۆتان بۇرىنىراق تۇرمەگە ءتۇسىپ (1952 جىلعى شىلدەدە), ودان كەيىنىرەك بوسادى (1954 جىلعى قاراشادا). ءبىزدى وسىناۋ تۇلعالى عالىمدارىمىزدىڭ پەندەشىلىك پيعىلدان جوعارى تۇرعانى سۇيسىندىرەدى. كەشە مەنى سىناپ ەدىڭ دەمەي, ەرمۇقان اعامىز بەكەجان اعامىزدىڭ دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىنا رەسمي وپپونەنت بولعانى بار. وعان ءوزىمىز كۋامىز.
قازاقتىڭ «وتكىر پىشاق قاپ تۇبىندە جاتپايدى» دەيتىنىندەي, قانشا قارسىلاستارى قاندارىن ىشىنە تارتىپ قارسى تۇرعانىنا قاراماستان, اننا ميحايلوۆنا پانكراتوۆا 1953 جىلى كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ تولىق مۇشەسى بولىپ سايلاندى جانە «ۆوپروسى يستوري» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى بولىپ تاعايىندالدى. بىراق كوپ كەشىكپەي تاريحشىلار اراسىندا كۇرەس قايتا ءورشىدى. كوپشىلىگى ا.م.پانكراتوۆانىڭ ءوزىنە ءتىسى باتپاعانىمەن, ول باسقارعان جۋرنالعا ءتيىستى. ەڭ قيىنى – قارسىلاستارىن پارتيا باسشىلىعى قولدادى. ونىڭ اقىرى جۋرنالدىڭ جۇمىسىن سوكپ وك تالقىلاۋعا اكەلىپ سوقتىردى. 1957 جىلعى ناۋرىزدا «ۆوپروسى يستوري» جۋرنالى تۋرالى» بەلگىلى قاۋلى قابىلداندى. ال 1957 جىلعى 21 مامىردا ا.م.پانكراتوۆا جۋرنالدىڭ ءۇشىنشى نومىرىنە قول قويسا, ءتورت كۇننەن كەيىن ۇلكەن عالىمنىڭ جۇرەگى توقتادى. زورلىق-زومبىلىققا شىداماسا كەرەك.
سول جىلى عىلىمي قاۋىم ونىڭ 60 جىلدىعىن اتاپ وتكەن ەدى. سوعان وراي كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ سالتاناتتى ءماجىلىسى بولدى. ا.م. پانكراتوۆانىڭ سوندا سويلەگەن ءسوزى دە جۇرتتىڭ ەسىندە قالعان: «ءبىر ۇلتتىڭ ادامدارىن ەكىنشى ۇلت ادامدارىنىڭ ۇزدىكسىز تۇرتكىلەي بەرۋى ارقاشان مەنىڭ جانىما تيەدى, ۇلتتىڭ ازشىلىق قۇقىن ازعانتاي دا بولسا, قيانات جاساعانعا ءوزىمدى ۆلاديمير يليچ لەنيننىڭ شاكىرتى سانايتىن مەن قاشاندا زىعىردانىم قايناپ قارسى شىعامىن. ءبىزدىڭ كوپۇلتتى وتانىمىزدىڭ كەيبىر حالىقتارىنىڭ تاريحىنا بايلانىستى كىتاپتار شىعارۋعا قاتىسقانىم, ەڭ باستىسى, وسىندا اتاپ كورسەتكەندەي, بەلورۋسسيا, قازاقستان, تاجىكستان, ۋكراينا جانە باسقا كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردىڭ جاس عالىمدارىن دايىنداۋعا كومەك جاساعانىم مەنى ۇلكەن قاناعاتتانۋ سەزىمىنە بولەيدى…»
وسى سوزدەن اڭعارىلاتىن ءبىر جاي – اننا ميحايلوۆنا پانكراتوۆانىڭ شاپاعاتى تەك ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ عالىمدارىنا عانا ەمەس, باسقالارعا دا تيگەن ەكەن. ال ءبىزدىڭ قازاقستاننىڭ عىلىمىنا, اسىرەسە, تاريح عىلىمىنىڭ قاز تۇرىپ, قالىپتاسۋىنا ونىڭ قوسقان ۇلەسى وراسان. ول ءبىزدىڭ ۇستازدارىمىزعا ۇستاز بولدى. ونىڭ عىلىم سالاسىنداعى ەرلىگى ءوز الدىنا, ازاماتتىق كەلبەتى ەرەكشەلەنىپ تۇرادى. ەگەر اننا ميحايلوۆنانىڭ قامقورلىعى بولماسا, ەرمۇقان بەكماحانوۆتاي تۇلعالى عالىمىمىزدىڭ تاعدىرى قالاي بولار ەدى دەگەن سۇراق اركەز كوڭىلدە تۇرادى. ەرەكەڭدەي عالىمدى ەلىنە قايتا قاۋىشتىرعان سول كىسى ەدى.
بىزدەر, قازاق تاريحشىلارى, اكادەميك اننا ميحايلوۆنا پانكراتوۆانىڭ جارقىن بەينەسىنە ارقاشان قۇرمەتپەن قارايمىز. ونىڭ قازاق حالقىنا جاساعان ەڭبەگى ەشقاشان ۇمىتىلماق ەمەس.
مالىكايدار اسىلبەكوۆ, بعم ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, اكادەميك.
الماتى.
