جان-فرانسۋا پودەۆين, «نيۋ-يورك تايمس»
توماس فۋللەر, كەيد مەتتس,
«نيۋ-يورك تايمس» – سان-فرانتسيسكو (اقش)
الەمدەگى ەڭ اپاتتى ءزىلزالالار – 2008 جىلعى قىتايداعى, 2010 جىلعى گايتيدەگى, 2011 جىلعى جاپونياداعى جەر سىلكىنىستەرى سەيسميكالىق كارتالاردا قاۋىپسىز ءوڭىر رەتىندە كورسەتىلگەن ايماقتا بولدى.
كەيبىر ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, جاساندى ينتەللەكتىنىڭ كومەگىمەن قازىر بارىنشا مول سەيسميكالىق دەرەكتەردى ساراپتاۋ ارقىلى ءزىلزالانى تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بار. سونداي-اق ول ونىڭ كۇشىن بولجاپ, ەرتەرەك ەسكەرتۋ جاساۋعا كومەكتەسپەك.
«ومىرىمدە ءبىرىنشى رەت وسى ماسەلەدە ىلگەرىلەۋدىڭ بولاتىنىنان ۇمىتتەنەمىن», دەيدى لوس الاموس ۇلتتىق زەرتحاناسىنىڭ وكىلى پول دجونسون.
جاساندى ينتەللەكتىگە سۇيەنەتىن جاڭا زەرتتەۋ نەيروندىق جۇيەگە نەگىزدەلگەن. مۇنداي تەحنولوگيالار ديدجيتال كومەكشى مەن جۇرگىزۋشىسىز كولىك سالاسىنا قارقىندى وزگەرىس اكەلدى. نەيروندى جەلى وزدىگىنەن ۇيرەنەتىن كەشەندى ماتەماتيكالىق جۇيە رەتىندە جاسالعان.
عالىمداردىڭ سوزىنە قاراعاندا, سەيسميكالىق دەرەكتەر اۋديو داتالارعا ۇقساس. مۇنداي اۋديولاردى امازون سەكىلدى كومپانيالار نەيروندى جەلىلەر ارقىلى الەكسا ءتارىزدى تسيفرلى كومەكشىلەردىڭ ايتىلعان بۇيرىقتى مۇلتىكسىز انىقتاۋى ماقساتىندا قولدانادى.
زىلزالاعا ساراپتاما جۇرگىزگەندە كومپيۋتەر عالىمعا ەمەس, تاۋ بولىپ ۇيىلگەن دەرەكتەرگە ارقا سۇيەيدى. ء«سوز تىزبەكتەرىنىڭ ورنىنا ءبىز ءىس-قيمىل ولشەمدەرىن قولدانامىز. ياعني دەرەكتەردەن دىبىستى انىقتاعانداي بايلانىستاردى ىزدەيمىز», دەيدى كاليفورنياداعى تەحنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ زەرتتەۋشىسى زاكاري روسس.
گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى برەندان مەيد Google كومپانياسىندا تاعىلىمدامادان وتكەننەن كەيىن وسى تاسىلگە تەرەڭىنەن ۇڭىلە باستادى. ول شاكىرتتەرىمەن بىرگە نەيروندى جەلىنى قولدانىپ, ءزىلزالا ساراپتاماسىن بۇرىنعىعا قاراعاندا 500 ەسە جىلدامدىقپەن ورىنداپ شىقتى. بۇرىن بىرنەشە كۇندى الاتىن شارۋا ساناۋلى مينۋتتىڭ ىشىندە اياقتالدى.
دوكتور ب.مەيد مۇنداي جاساندى ينتەللەكت تاسىلدەرى جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشاتىنىن دا انىقتادى. وسى كۇزدە ول Google جانە گارۆاردتاعى باسقا زەرتتەۋشىلەرمەن بىرگە نەيروندى جەلىنىڭ ءزىلزالانىڭ ارتىنان بولاتىن سىلكىنىستەردى انىقتاۋدىڭ جولى كورسەتىلگەن عىلىمي جۇمىسىن جاريالادى.
ونىڭ پايىمداۋىنشا, مۇنداي جوبا جەر سىلكىنىسىن زەرتتەۋ عىلىمىنا ۇلكەن وزگەرىس اكەلمەك.
«قازىر تەحنولوگيا ادامدارمەن بىردەي, ءتىپتى ولاردان دا جاقسىراق ناتيجە كورسەتەتىن دەڭگەيگە جەتتى», دەيدى دوكتور ز.روسس.
جاپونيا مەن مەكسيكادا ەرتە ەسكەرتۋ جۇيەسى بار. كاليفورنيا دا ءوزىنىڭ نۇسقاسىن جاساپ شىقتى. عالىمداردىڭ سوزىنە سەنسەك, جاساندى ينتەللەكت جۇيەنىڭ ناقتىلىعىن جاقسارتىپ, جەر قىرتىستارىنىڭ قوزعالىسى مەن باعىتىن انىقتاۋعا كومەكتەسەدى. سونىمەن قاتار ەرتەرەك ەسكەرتۋ جاساپ,
اۋرۋحانا جانە باسقا دا ينستيتۋتتاردىڭ ءازىر بولۋىنا مۇمكىندىك بەرمەك.
نەيروندى جەلى دەرەكتەردەن تانىس بەلگىلەردى انىقتاۋدا ەشكىمگە دەس بەرمەگەنىمەن, تەكتونيكالىق قاباتتار جاناسقاندا شىعاتىن دىبىستار سەكىلدى جاڭا سيگنالداردى تابۋ بارىسىندا قيىندىققا كەزىگەدى.
ايتسە دە, دوكتور دجونسون باستاعان ارىپتەستەر «كەز كەلگەن ورمان» دەپ اتالاتىن كومپيۋتەردىڭ وزدىگىنەن ۇيرەۋىنە جاعداي جاسايتىن ءتاسىل زەرتحانا جاعدايىندا بەيتانىس سيگنالداردى انىقتاعانىن كورسەتتى. ءبىر تاجىريبەدە تەكتونيكالىق قاباتتان شىققان, عالىمدار ماعىناسىز ساناعان دىبىستى ءدال انىقتادى. بۇل جەر سىلكىنىسىنىڭ قاشان بولاتىنىنان حابار بەرەدى.
توكيو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇستازى روبەرت گەللەر سەكىلدى عالىمدار جاساندى ينتەللەكتىنىڭ بولجامدى جاقسارتاتىنىنا كۇمانمەن قارايدى. ول بۇعان دەيىنگى ءزىلزالالار ارقىلى جاڭا جەر سىلكىنىسىن انىقتاۋعا بولاتىنىنا سەنبەيدى. ول جەر سىلكىنىسى كۇتپەگەن جەردەن بولماعاندا عانا جاساندى ينتەللەكتىنىڭ پايداسىن كورەمىز دەپ ەسەپتەيدى.
«ەشقانداي جولىن كورىپ تۇرعان جوقپىن. ەگەر بولاشاقتى بولجاي الماساڭىز, ءسىزدىڭ گيپوتەزاڭىز قاتە», دەيدى دوكتور ر.گەللەر.
© 2018 The New York Times News Service
ماقالانى اۋدارعان اباي اسانكەلدى ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
