ن.نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا ءوزىنىڭ وي-پىكىرىن ورتاعا سالدى: «زاماناۋي قازاقستاندى جاساپ جاتقان ناقتى ادامداردى قوعامعا تانىتۋ, ولارعا اقپاراتتىق قولداۋ جاساپ, تانىمال ەتۋدىڭ جاڭا مۋلتيمەديالىق الاڭىن قالىپتاستىرۋ, «100 جاڭا ەسىم» جوباسىنىڭ وڭىرلىك نۇسقاسىن جاساۋ قاجەت. ەل-جۇرت ۇلتىمىزدىڭ التىن قورىنا ەنەتىن تۇلعالاردى بىلۋگە ءتيىس».
بۇل ماقالالارداعى تەزيستەر كۇللى تۇركى الەمى ءۇشىن ۇلتتىق سانا-سەزىم جانە دامۋ تۇجىرىمى ىسپەتتى تەوريالىق مۇرا. ۇلتتىق سانا-سەزىم, مەملەكەتتەگى بارلىق حالىقتار اراسىندا بىرلىك-ىنتىماقتىڭ ساقتالۋى, عىلىم, ورلەۋ جانە دامۋ – قازاقستان مەملەكەتى ءۇشىن زور باسىمدىققا يە باعىتتار. ن.نازارباەۆ باسشىلىعىنداعى باۋىرلاس ەل ۇكىمەتىنىڭ ماقساتى – 2050 جىلعا دەيىن الەمنىڭ ەكونوميكاسى دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا ەنۋ. سول سەبەپتى جانارماي-ەنەرگەتيكا, تۋريزم, ساۋدا, ءبىلىم, دەنساۋلىق, كولىك جانە لوگيستيكامەن بىرگە نەگىزگى سەگىز باعىت بويىنشا قارقىندى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر.
ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 27 جىلىن تالداپ قاراستىراتىن بولساق, پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى قيىنشىلىقتارعا تولى جانە اۋىر كەزەڭىنەن مەملەكەتتى ابىرويمەن الىپ شىقتى. ەندى قازاقستاننىڭ وتپەلى كەزەڭنەن ءوتىپ, جاڭا باعدارلامالار ارقىلى وزىنە جاڭا ماقساتتار بەلگىلەگەنىن نىق سەنىممەن ايتۋعا بولادى.
قازاقستان دامۋىنىڭ نەگىزى
نەگىزىندە قازاقستان تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ-اق ايماقتىق گەوساياسي كۇشكە اينالۋ ءۇشىن قاجەتتى بارلىق الەۋەتكە يە: الىپ تەرريتوريا, تابيعي رەسۋرستار, ساياسي, اسكەري, ەكونوميكالىق, عىلىمي جانە مادەني الەۋەت. ويدى مازالايتىن ءبىر عانا جايت – اتالعان فاكتورلاردىڭ اربىرىنە تىكەلەي بايلانىستى ادامي رەسۋرس تاپشىلىعى مەن ۇلتتىق كادر ماسەلەسى. پرەزيدەنت بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمى بىلىمدە ەكەندىگىن بولجاي وتىرا, وتە كورەگەن قادام جاساپ, 1993 جىلى تمد مەملەكەتتەرى اراسىندا العاش بولىپ مەملەكەتتىك باعدارلاما شەڭبەرىندە مىڭداعان قازاق جاسىن دامىعان ءبىلىم مەن باسقارۋ جۇيەسىنىڭ تاجىريبەسىن ۇيرەنۋ ءۇشىن دۇنيەنىڭ تورتكۇل بۇرىشىنا جىبەرە باستادى.
بۇل باعدارلامالاردى تامامداعان ۇلتتىق كادرلاردى ەندى مەملەكەت باسقارۋىنىڭ بارلىق ساتىلارىندا كەزدەستىرۋگە بولادى. وتكەن جىلى حالىقارالىق وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم جەتىستىكتەرىن باعالاۋ قاۋىمداستىعى رەيتينگىندە كەيبىر پاندەر بويىنشا ورتا ءبىلىم سالاسىندا قازاقستاننىڭ كوپتەگەن دامىعان ەلدەردەن وزىپ, العاشقى وندىققا كىرگەنى كەزدەيسوقتىق ەمەس. سونداي-اق دۇنيەجۇزىلىك باسەكەگە تۇسە الاتىن جوعارى وقۋ ورىندارى اشىلدى.
ارينە بۇل جەتىستىكتەرگە ن.نازارباەۆتىڭ ءبىلىم سالاسىن ستراتەگيالىق باسىمدىق ەتىپ الۋىنا بايلانىستى قول جەتكىزىلدى. ويتكەنى ۇلان-بايتاق جەرى بار جانە تابيعي رەسۋرستارعا باي ءبىر مەملەكەتتە ادام رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعى ماسەلەسىن شەشۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى – ءبىلىم جانە مەملەكەتتىك اپپاراتتا باسقارۋ قابىلەتى بار كادرلاردى قامتاماسىز ەتۋ.
دەموگرافيانىڭ تەڭەستىرىلۋى, ەلوردانىڭ الماتىدان استاناعا كوشىرىلۋى, اتا زاڭ مەن ساياسي قۇرىلىمنىڭ ەتنوستىقتان گورى تەرريتوريالىق نەگىزگە سايكەس قۇرىلۋى, بىلىمدە ۇلتتانۋ ساياساتى مەن قازاق ءتىلىن كوبىرەك قولدانۋ بولدى. جاڭا ەلوردا – استانانىڭ تۇساۋكەسەر سالتاناتىنا قاتىسقان ازەربايجاننىڭ جالپىۇلتتىق كوشباسشىسى گەيدار اليەۆ بۇل وقيعانى «تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەڭ ۇلكەن جەتىستىگى» دەپ اتاپ كورسەتكەن ەدى. بۇل باتىل تاريحي-ساياسي قادام جالپى مەملەكەتتىڭ دەموگرافيالىق قۇرىلىمىن وزگەرتىپ, مەملەكەتتى بىرجاقتى ەمەس, كوپجاقتى دامۋعا الىپ كەلدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1997 جىلى «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىن قابىلداۋ ارقىلى ۇلتتىق مەملەكەتتىڭ قۇرىلىسىندا جۇيەلى ءتاسىل كورسەتە ءبىلدى. ستراتەگيانىڭ نەگىزگى ماقساتى جاڭا مەملەكەتتىڭ قۇرىلىسى بولاتىن. 2013 جىلى نازارباەۆ حالىققا جولداۋىندا «2030 ستراتەگياسىنىڭ» ماقسات ەتىلگەن ۋاقىتتان بۇرىن اياقتالعانىن, جاڭا مەملەكەتتىڭ قۇرىلعانىن العا تارتىپ, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جاريا ەتتى. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك, ەكونوميكا, اكىمشىلىك باسقارۋ, ءبىلىم, دەنساۋلىق جانە ينفراقۇرىلىم سالالارى ءۇشىن «جول كارتاسىن» بەلگىلەۋمەن قاتار, قازاقستاننىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىك ماسەلەسى نەمەسە ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ قالىپتاسۋ ءۇردىسىنىڭ ءالى اياقتالماعانىن كورسەتەتىن ءتىل ساياساتىن دا نەگىز ەتىپ الدى.
«قازاقستان-2050» ستراتەگياسى قازاق ءتىلىنىڭ بارلىق سالادا ىقپالدى تۇردە دامىتىلۋىن جانە 2025 جىلى لاتىن الىپبيىنە كوشۋدى ماقسات ەتەدى. لاتىن الىپبيىنە كوشۋ قازاقستاننىڭ جاھاندىق ۇستانىمىنا جانە تۇركى الەمىمەن ينتەگراتسياسىنا وڭ اسەر ەتەدى. ەندى قازاقستاندا بارلىق ەتنوستىق توپتاردىڭ باسىن قوساتىن, بىراق ءوزىنىڭ تاريحي جانە مادەني كودتارىن ۇمىتپاعان قازاق بولمىسى قالىپتاسىپ كەلە جاتىر. بۇگىنگى كۇنى تاريح, ءتىل, ءدىن, دەموگرافيالىق فاكتورلار ارقىلى قالىپتاسقان قازاقستان بىرەگەيلىگى ەتنوستىق ۇلتشىلدىقتىڭ ورنىنا كوپمادەنيەتتىلىك, ماڭگىلىك مەملەكەتتىلىك ەلەمەنتتەرىن بويىنا جيناقتايدى.
قازاقستان اتالعان ستراتەگيا نەگىزىندە 2050 جىلى ۇلتتىق مەملەكەتتىڭ قۇرىلىسىن تولىق اياقتاۋمەن قاتار, ورتالىق ازيا, جاھاندىق جانە وڭىرلىك ويىنشىلار ءۇشىن زور ماڭىزعا يە بولادى.
Tۇركى الەمىندەگى ينتەگراتسيانىڭ ارحيتەكتورى
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ورتاق قۇندىلىقتارى بار تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر اراسىنداعى ينتەگراتسيانى نىعايتۋ ءۇشىن ماڭىزدى باستامالار كوتەرىپ, تۇركى الەمىنىڭ ليدەرى ميسسياسىن ابىرويمەن جالعاستىرىپ كەلەدى. ول – تۇركى ينتەگراتسياسىن جۇرگىزەتىن تۇركى كەڭەسى, تۇركپا, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى, تۇركى مادەنيەتى جانە مۇراسى قورى, تۇركسوي ءتارىزدى ۇيىمداردى قۇرۋ يدەياسىنىڭ نەگىزگى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى.
قازىر قازاقستان موڭعوليادان ماجارستانعا دەيىنگى ۇلان-عايىر ايماقتاعى رۋحاني مۇرانى جاڭعىرتۋدى ماقسات ەتكەن «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدا.
قازاقستان 2012 جىلدان باستاپ جالعاسقان تالقىلاۋلاردىڭ ناتيجەسىندە 2017 جىلى جاڭا الىپبيگە ءوتۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن 2018 جىلدان باستاپ وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدار مەن ماماندار دايىندالىپ, 2025 جىلى لاتىن ءالىپبيى تولىعىمەن قولدانىلاتىن بولادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ رەسمي گازەتتە جاريالانعان «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا دا بەلگىلەنگەندەي, قازاقستاننىڭ لاتىن الىپبيىنە ءوتۋىنىڭ تەرەڭ لوگيكالىق ءمانى بار.
نەگىزى قازاقستاننىڭ لاتىن الىپبيىنە ءوتۋى قىرعىز, تاتار, باشقۇرت, قاراشاي, قۇمىق, نوعاي جانە باسقا دا تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ الەۋمەتتىك ومىرىنە ءوزىنىڭ وڭ اسەرىن تيگىزەرى انىق. سەبەبى لاتىن ءالىپبيى – عىلىمعا نەگىزدەلگەن ينتەگراتسياعا قاراي اپاراتىن جولدىڭ العاشقى باسپالداعى.
سونىمەن قاتار بارلىق تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ لاتىن نەگىزدى الىپبيگە ءوتۋى كەيىن ورتاق ءالىپبي يدەياسىنىڭ جۇزەگە اسۋى ءۇشىن دە ماڭىزدى قادام. ورتاق ءالىپبي نەگىزىندە قازاقتاردىڭ ازەربايجان ءتىلىن, ازەربايجانداردىڭ وزبەك ءتىلىن, وزبەكتەردىڭ تۇرىك ءتىلىن ۇيرەنۋى جەڭىلدەيتىن بولادى. ال بۇل ءوز كەزەگىندە الىپ ايماقتا ەركىن تۇردە ءجۇرىپ-تۇرۋعا, سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە مادەني ىقپالداسۋ ءۇشىن نەگىزگى ءرول ويناۋمەن قاتار, اقپارات الماسۋ, عىلىم, ءبىلىم جانە باسقا دا ىرگەلى سالالاردا ينتەگراتسيانى جىلدامداتاتىن بولادى.
بۇل تۇرعىدان ورتاق ءالىپبي – ءبىرتۇتاس اقپاراتتىق الاڭ ءۇشىن دە ماڭىزدى فاكتوردىڭ ءبىرى.
Tۇركى الەمىندە ءبىرتۇتاس اقپاراتتىق الاڭنىڭ ورناتىلۋى باعىتىندا ماڭىزدى قادام, ەش كۇمانسىز, تۇركى كەڭەسىنە مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ سامميتىندە العا تارتىلعان ورتاق تۇركى تەلەارناسىنىڭ قۇرىلۋى باستاماسى. تۇركى كەڭەسىنە مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ 2014 جىلى بودرۋمدا وتكەن سامميتىندە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ورتاق تەلەارناسىنىڭ قۇرىلۋى باستاماسى قورىتىندى دەكلاراتسيادا ايتىلدى. كەڭەستىڭ V ءسامميتى «مەديا جانە اقپارات سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق» تاقىرىبىمەن استانا قالاسىندا ءوتتى. وسى سامميتتە تۇركى الەمىندە ينتەگراتسيانىڭ تەرەڭدەتىلۋى ءۇشىن «ورتاق تۇركى تەلەارناسىن» قۇرۋ كەرەكتىگى كەزەكتى مارتە تىلگە تيەك ەتىلىپ, بۇل باعىتتاعى قاجەتتى شارالاردىڭ جۇزەگە اسۋى ءۇشىن ساياسي ىنتا-جىگەر كورسەتىلدى.
Tۇركى كەڭەسىنىڭ قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ شولپان اتا قالاسىندا وتكەن كەيىنگى سامميتىندە ينتەگراتسيا ءۇشىن نەگىزگى فاكتورلاردىڭ ءبىرى – عىلىمنىڭ دامۋى, عىلىمي بايلانىستاردىڭ تەرەڭدەتىلۋى تۇرعىسىنان حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ رولىنە جوعارى باعا بەرىلدى.
بيىل نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تاريحي اتاۋىنىڭ قايتارىلۋى باعىتىندا ماڭىزدى شەشىم قابىلداپ, تۇركىستان ۇعىمىن تۇركى الەمىمەن قايتا قاۋىشتىردى. پرەزيدەنتتىڭ وسىعان بايلانىستى قارارى تۇركىستان ۇعىمىنىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمدە قايتا ويانۋىنىڭ ءرامىزى بولۋمەن قاتار, ايماقتىڭ الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق تۇرعىدان دامۋىنا دا تىڭ سەرپىن بەرەتىن بولادى. قىتايدان ەۋروپاعا دەيىنگى جول توراپتارى مەن جاڭا جىبەك جولى بويىندا ورنالاسقان Tۇركىستان تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني ورتالىعى ميسسياسىن دا قايتادان جاڭعىرتاتىن بولادى. ن.نازارباەۆ بۇل شەشىمگە قول قويعاندا ونىڭ تاريحي ماڭىزىنا نازار اۋدارىپ, تۇركىستان وبلىسىنىڭ عاسىرلار بويى قازاق حاندىعى مەن كۇللى تۇركى جۇرتشىلىعىنىڭ ساياسي جانە رۋحاني ءومىرىنىڭ نەگىزگى ورتالىعى ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى.
بەيبىتشىلىك ەلشىسى
كەيدە كوشباسشىلار ۇلكەن ساياسي ەپتىلىك, تاجىريبەلىك جانە ليدەرلىك قابىلەتىمەن وتە قىسقا ۋاقىتتا مەملەكەتتىڭ كەلەشەگى مەن تاعدىرىن بەلگىلەيتىن شەشىمدەر قابىلداۋعا ءماجبۇر بولادى. بۇل تۇرعىدان ن.ءا.نازارباەۆ جاھاندىق كولەمدە ۇلگى بولارلىق ساياسي قايراتكەردىڭ ءبىرى رەتىندە قابىلدانادى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ بۇگىنگە دەيىن تىكەلەي نەمەسە جاناما تۇردە وزىنە اسەر ەتەتىن شيەلەنىستەردىڭ شەشىلۋىندە «قاتىسۋشى تاراپ» بولىپ كەلدى. الايدا بۇل قاتىسۋشىلىق ءرول نەگىزىندە «قايشى تاراپ» ەمەس, بارلىق جاعدايدا دا بەيبىت ومىرگە جەتەلەيتىن ادىلەت جاقتاۋشىسى مەن دانەكەرشىلىك باستامالارىنىڭ ۇيىتقىسى سانالادى. بۇل ميسسيانى اتقاراتىن مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ رەسەي مەن ۋكراينا شيەلەنىسىندە, رەسەي مەن تۇركيانىڭ كەلىسپەۋشىلىگىندە, سيريا قاقتىعىسىندا دا دانەكەرشىلىك باستامالارىمەن ارمەنيا-ازەربايجان, تاۋلى قاراباح جانجالىندا ادىلەتتى جاقتاپ, «بەيبىتشىلىك ەلشىسى» رەتىندە زور ىنتا-جىگەر كورسەتتى.
ارمەنيا كەدەن وداعىنا قوسىلىپ جاتقاندا ەلباسىنىڭ ازەربايجاننىڭ تەرريتوريا تۇتاستىعىن ساقتاۋ شارتىن العا تارتا وتىرىپ, تاعى ءبىر مارتە ادىلەتتى جاقتاعاندىعىن ازەربايجان حالقى ۇلكەن ريزاشىلىقپەن ەسكە الادى. قازاقستان پرەزيدەنتى: «ەگەر بارلىق ساۋدا ماسەلەلەرى شەشىلەتىن بولسا, وندا تمد ەلدەرى تانىعان ارمەنيا شەكاراسى شەڭبەرىندە (كەدەن وداعىنا) كىرە الاتىنىن ارمەنيا پرەزيدەنتى ءبىلۋى كەرەك» دەگەن بولاتىن. Əرينە بۇل كوزقاراس پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باتىل ءارى ادىلەتتى ۇستانىمىنىڭ كورىنىسىندەي بارشا تۇركى جۇرتشىلىعىنىڭ بىرلىگىن سيپاتتايتىن ۇلگى بولارلىق قادام ءتارىزدى ەستە قالدى.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ساياسات فيلوسوفياسى وتە ايقىن: قالىپتاسىپ جاتقان جاڭا حالىقارالىق بايلانىستار جۇيەسىنىڭ نەگىزى – ۇيلەسىمدىلىك پرينتسيپتەرىنە جانە ادىلەتكە نەگىزدەلىپ, دۇنيە ءجۇزى يادرولىق قارۋدان باس تارتىپ, جاڭا ەكونوميكالىق جۇيە, ۇلتتاردىڭ جاڭا وداعى قۇرىلۋى ءتيىس. قازاقستاننىڭ ەكى جىلدىق مەرزىمگە بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى رەتىندە جۇمىس ىستەۋى دە دۇنيەجۇزىنىڭ پرەزيدەنت ن.نازارباەۆقا دەگەن سەنىمىنىڭ كورسەتكىشى بولىپ تۇر.
كوپمادەنيەتتىلىكتى مەملەكەتتىڭ سىرتقى جانە ىشكى ساياساتىنىڭ باسىمدىلىعى دەپ جاريالاعان ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ پەن ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ باعدارلارى مەن كوزقاراستارى تولىقتاي سايكەسەدى. ەكى مەملەكەت بەيبىتشىلىكتى ۇندەيتىن گۋمانيتارلىق جانە ەكونوميكالىق باستامالارعا قولداۋ كورسەتىپ, ۇلكەن جاھاندىق فورۋمداردى ءوز جەرىندە وتكىزىپ تۇرادى. ماقسات بەلگىلى – ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ ەڭ تاماشا ۇلگىلەرى بارشا ادامزاتتىڭ ورتاق قازىناسىنا اينالسىن. وسىنىڭ ناتيجەسىندە الەمدە سەنىمسىزدىككە, ءدىني جانە ەتنوستىق ديسكريميناتسياعا ورىن قالمايتىن بولادى.
قازاقستان ۇلگىسى ارقىلى قازىرگى الەمدە الپاۋىت مەملەكەت بولماي-اق وزىق يدەيالاردىڭ باستاماشىسى رەتىندە الەمنىڭ نازارىن وزىنە اۋدارىپ, بەيبىتشىلىك پەن ادىلەتتى ورناتىپ, جالپى گۋمانيتارلىق ماسەلەلەردىڭ شەشىمىنە قولداۋ كورسەتۋگە بولادى.
پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باسشىلىقتا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى مەن ەلباسىنىڭ جاھاندىق بەيبىتشىلىك ميسسياسى ءۇشىن بەرىلەر ەڭ جوعارعى ماراپات – قازاق حالقىنىڭ جانە دۇنيەجۇزىلىك قاۋىمداستىقتىڭ وعان دەگەن جوعارعى سەنىمى.
فۋزۋلي ماجيدلي,
PhD دوكتورى (ازەربايجان)
