تاريحقا تاعزىم
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتى ارقىلى ەلباسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىمەن تانىسىپ, حالقىمىزدىڭ تامىرى تەرەڭ تاريحىنا بويلاپ, تولعانىپ وتىرمىز. وتكەننەن ونەگە الىپ, بولاشاققا باعدار جاساۋ سانالى ۇرپاقتىڭ ونەگەسى. اتا-بابالارىمىز ۇلان-بايتاق جەردى ۇرپاعىنا قالاي امانات ەتسە, ءبىز دە كەلەر ۇرپاعىمىزعا جەرىمىزدى اتا ءداستۇرىمىزدى, سالت-مادەنيەتىمىزدى, تاريحىمىزدى سول قالپىندا جەتكىزۋىمىز شارت. وسى ماقساتتا ەلباسى تۋعان حالقىنىڭ بار بولمىسىن تەرەڭنەن سۋىرتپاقتاپ الدىمىزعا جايىپ سالدى.
ءتول تاريحىن باعالاي بىلەتىن حالىقتىڭ بولاشاعى ۇلكەن. ونى ناسيحاتتاۋ, ماڭىزدىلىعىن حالىققا جەتكىزە ءبىلۋ بولاشاققا دەگەن كوزقاراستى تانىتۋدىڭ باستى جولى. پرەزيدەنتىمىز: «بۇل – تاريحقا دەگەن دۇرىس ۇستانىم. سول ارقىلى ءتۇپ-تامىرىمىزدى بىلۋگە, ۇلتتىق تاريحىمىزعا تەرەڭ ءۇڭىلىپ, ونىڭ كۇرمەۋلى ءتۇيىنىن شەشۋگە مۇمكىندىك تۋادى. قازاقستان تاريحى دا جەكە جۇرناقتارىمەن ەمەس, تۇتاستاي قالپىندا قازىرگى زاماناۋي عىلىم تۇرعىسىنان قاراعاندا تۇسىنىكتى بولۋعا ءتيىس. وعان قاجەتتى دايەكتەرىمىز دە جەتكىلىكتى» دەيدى ەلباسى ءوز ماقالاسىندا.
قازاقستان تاريحىنداعى ماسەلەسى كوپ كەزەڭنىڭ ءبىرى, ول حح عاسىردىڭ ورتاسى, ناقتىراق ايتار بولساق, 1930, 1940, 1950-ءشى جىلدار بولىپ وتىر. وسى كەزدەن تاريح وقۋلىقتارىنا ەنبەي قالعان نەمەسە بۇرمالانىپ جالعان اقپاراتپەن ەنگەن قانشاما دەرەكتەر بار. بۇل رەتتە ەلباسى ماقالادا: «سانسىز كوپ ادامنىڭ تاعدىرى سۇراۋسىز كەتكەن وقيعالارعا تولى بۇل كەزەڭنىڭ شىندىعىن بۇگىنگى تاڭداعى وتاندىق تاريحشىلارىمىزعا قاراستىرىپ, جارىققا شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرىلۋدە. سوندىقتان ەجەلگى دəۋىردەن قازىرگى زامانعا دەيىنگى كەزەڭدى قامتيتىن بارلىق وتاندىق جəنە شەتەلدىك مۇراعاتتار دۇنيەسىنە ەلەۋلى ىرگەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءۇشىن «ارحيۆ – 2025» جەتى جىلدىق باعدارلاماسىن جاساۋىمىز قاجەت», دەپ ۇلكەن مۇمكىندىك تۋدىرىپ وتىر. وسى باعدارلامادان كەيىن تاشكەنت ارحيۆتەرى مەن ورىنبور, ومبى, سانكت-پەتەربۋرگ, ماسكەۋ ارحيۆتەرىندەگى ساقتاۋلى جاتقان قۇجاتتارعا دەرەكتانۋلىق تۇرعىدا تالداۋ جاساۋعا, جيناقتاپ, وڭدەپ, قالىڭ بۇقارا حالىققا وقىلىمعا ۇسىنۋعا مۇمكىندىكتەر اشىلاتىن بولسا «رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ» ەڭ ۇلكەن سەرپىلىسى وسى بولار ەدى.
ءداۋىر تالابىنا وراي تۋىنداعان وركەنيەت تالاپتارىنا جاۋاپ بەرۋ تۇرعىسىندا جازىلعان ماقالا ىلگەرى باسۋىمىزعا, ۇلت رەتىندە وتكەنىمىزدى ويعا ورالتىپ, يگى جەتىستىكتەرگە جەتۋىمىزگە جول اشارى انىق.
ءابدىماناپ بەكتۇرعانوۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى
الەمدىك ادەمى اڭگىمە
ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەل گازەتى «ەگەمەن قازاقستاندا» جاريالانعان « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى جاڭا دۇنيەسىن وقىپ وتىرىپ, ءاربىر سوزىنە, ءاربىر سويلەمىنە, ءاربىر وي-پىكىرىنە, قاعيداتتارى مەن تۇجىرىمدارىنا راحاتتانىپ, الەمدىك ادەمى اڭگىمە رەتىندە قابىلدادىم.
شىنىندا دا پرەزيدەنت كۇللى ادامزات, بۇكىل دۇنيە ءجۇزىنىڭ وركەنيەتتى قاۋىمى, بارشا ەلدەر بارىنشا نازار اۋدارارلىقتاي الەمدىك دەڭگەيدەگى, پاراساتتىڭ شىرقاۋ بيىگىندەگى پايىمداردى ورتاعا سالىپ وتىر. سونىمەن قاتار ناقتىلى عىلىمي دەرەكتەرگە سۇيەنىپ, جاھاندىق تاريحتاعى ۇلى دالا ەلىنىڭ, قازاق ۇلتىنىڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورنى مەن ءرولىن جان-جاقتى ايقىنداپ بەرگەن. بۇعان قوسا بۇكىل بايتاعىمىزداعى رۋحاني جاڭعىرۋ بارىسىندا, الداعى ۋاقىتتا نەلەردى جانە قالاي جۇيەلەمەك كەرەكتىگىنىڭ تاعىلىمدى تۇجىرىمداماسىن جاساعان.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسى – «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» سياقتى ۇلى ۇلاعات. تەكتى تۋىندى.
تۇركىستان وبلىسىنىڭ قۇرىلۋى, ونىڭ بولاشاعى, ءال-فارابي مەن احمەت ياساۋي بابالارىمىز, باتىرلار جىرى, وڭىرىمىزدە ءجيى كەزدەسەتىن قىزعالداق پەن سيۆەرس الماسىنا دەيىن ايرىقشا ايتىلۋى ءبىزدىڭ قالامگەرلەرگە دە قانات بىتىرەدى.
مارحابات بايعۇت,
جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
تۇركىستان وبلىسى
جاڭعىرعان ەلدىڭ جارقىن باعدارى
ەلباسىنىڭ ۇلت تاريحىنداعى كەڭىستىك پەن ۋاقىت ولشەمىنە, تاريحي سانانى جاڭعىرتۋ جايىنا ەرەكشە توقتالۋى قوعامىمىزدىڭ جاڭا بەلەسىن, جاۋاپتى داۋىرگە قادام باسقانىن اڭعارتادى. ءبىز الدىمەن قازىرگى كۇردەلى زامانداعى الەم مەن ەلدىڭ جاسامپازدىق كۇرەس قاعيداسىنىڭ ارعى باستاۋىنان, قيلى جولىنان ساباق الىپ, وزىعى مەن ونەگەسىن بويعا ءسىڭىرۋىمىز كەرەك.
مەملەكەت باسشىسى بۇرىنعى ەڭبەكتەرىندە تۇتاس قوعامنىڭ جانە قازاقستاننىڭ ءار ازاماتىنىڭ ساناسىن جاڭعىرتۋدىڭ بىرنەشە باعىتىن اتاپ وتكەن بولاتىن. ماسەلەن, باسەكەلىك قابىلەت, پراگماتيزم, ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ, ءبىلىمنىڭ سالتانات قۇرۋى, ەۆوليۋتسيالىق دامۋ, سانانىڭ اشىقتىعى سىندى جاڭاشىل ۇعىمداردىڭ, ءومىر ءسۇرۋ قاعيداتتارىنىڭ مانىنە توقتالعان-دى. اسىرەسە, بۇل جايتتار «قازاقستان-2050: ستراتەگياسى قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» تۇجىرىمدامالىق ەڭبەگىندە جان-جاقتى كورسەتىلگەن-ءدى. ونىڭ ىشىندە حالىقتىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمى مەن قالىپتاسقان كودىن ساقتاي وتىرىپ جاڭعىرۋى, جاھاندانۋ مەن نەوليبەراليزم ۇردىستەرى, وركەنيەتتەر تايتالاسى شارىقتاعان زاماندا حالىقتىڭ حالىق بولىپ قالۋ ماسەلەسى, مەملەكەت ىرگەسىنىڭ بەرىكتىگى مەن قاۋىپسىزدىگى كەشەندى بايىپتالعان بولاتىن.
ەلباسى بۇل ماسەلەلەرگە نەعۇرلىم جۇيەلى جانە دايەكتى بارۋدىڭ قاجەتتىگىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, ەل رۋحانياتىن جۇمىلدىرعان مەملەكەتتىك «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن ۇسىنىپ, ونى ناتيجەلى ورىنداتۋعا مۇرىندىق بولعانىن دا ماقتانىشپەن ايتامىز. وسى باعىتتا وتانىمىزدا ەرەن جۇمىس اتقارىلدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاڭا ماقالاسى – ۇلتتىق ابىروي باستاۋىن نۇسقايتىن, ەلدى ونەگە ورىسىنە باستايتىن جول, جاڭعىرعان قازاقستاننىڭ باياندى باعدارى. ماقالاداعى سۇبەلى ويلار قاتارىندا ۇلت تاريحىنداعى كەڭىستىك پەن ۋاقىت, اتقا ءمىنۋ مادەنيەتى, ۇلى دالاداعى ەجەلگى مەتاللۋرگيا, اڭ ءستيلى, التىن ادام, تۇركى الەمىنىڭ بەسىگى, ۇلى جىبەك جولى, الما مەن قىزعالداق وتانى ۇعىمىنىڭ ءمانى, سونىمەن قاتار تاريحي سانانى سەرپىلتۋ ماقساتىنداعى «ارحيۆ-2025», « ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرى», «تۇركى الەمىنىڭ گەنەزيسى», « ۇلى دالانىڭ ەجەلگى ونەر جانە تەحنولوگيالار مۋزەيى», «دالا فولكلورى مەن مۋزىكاسىنىڭ مىڭ جىلى», «تاريحتىڭ كينو ونەرى مەن تەلەۆيزياداعى كورىنىسى» سەكىلدى ۇلتتىق جوبالار مەن يدەيالاردىڭ قوعام تالقىسىنا سالىنۋىنىڭ جانە اتقارۋشى بيلىككە تاپسىرىلۋىنىڭ ءجونى دە, جۇيەسى دە ايرىقشا. بۇل – الەم تانىعان ەلدىڭ ارعى تاريحى الەۋەتىن اڭعارتۋ. بۇل – جاڭا الەمدەگى جاڭا قازاقستاننىڭ ءورىستى ورەسى.
قالاي دەگەندە دە ۇلى دالانىڭ جەتى قىرىن ايقىنداۋ جاڭا وزگەرىستەر بەلەسىنە باستارى انىق. بۇل باعىتتا ارنايى باعدارلاما, ادىستەمە, وزىندىك ستاندارتى ازىرلەنەتىنى حاق. وسى ىستە ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەر, جالپى جوعارى مەكتەپ پەن عىلىم سالاسى ايانىپ قالمايدى دەپ سەنىممەن ايتا الامىن.
ال توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي تۇيىنىنە كەلسەك, قازاقستاننىڭ ارعى جانە بەرگى وركەنيەت نەگىزىن, بۇگىنگى ايرىقشا قۇبىلىسىن ساليقالى سالماقتاعان ەلباسىنىڭ بۇل ماقالاسى ءبىلىم جۇيەسىنىڭ سۇرانىمىنا, وتانشىلدىق سيپاتتىڭ ودان ءارى ارتۋىنا اسەر بەرەدى دەپ ەسەپتەيمىز. ەۋروتسەنتريستىك كوزقاراس, جاھاندانۋ تولقىندارى, ءارتۇرلى ءدىني جانە يدەولوگيالىق ەكسپانسيالاردىڭ شارىقتاعان ۋاقىتىندا حالىقتىڭ ءتولتۋما مادەنيەتىن ساقتاپ قالۋ جانە ونى زاماناۋي جەتىستىكتەرمەن مىقتاپ شەندەستىرۋ – بۇگىنگى ۋاقىت تالابى. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت جانە قوعام تاراپىنان ۇلت مادەنيەتىن وركەندەتۋ, ءتول قۇندىلىقتاردى نىعايتۋ باعىتىندا جۇمىستاردى جانداندىرۋعا مول سەپتىگى تيەرى ءسوزسىز. تۇجىرىمدامالىق ەڭبەك عالامدىق ۋاقىتتىڭ جەدەلدەۋى مەن تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەردىڭ ادام ايتسا سەنگىسىز جىلدامدىقپەن دامۋى كەزىندە قوعامنىڭ ويىنا وي قوسىپ, جاس تولقىننىڭ ءۇمىتى مەن سەنىمىن ارتتىراتىنى ءشۇباسىز.
ۇلى دالا قۇندىلىقتارى ۇلتىمىزبەن جاساي بەرەتىنى ەلدىك دەڭگەيدە ايتىلعانى – قايسىبىر جاداعاي جاھاندانۋ امالدارىنا ناقتى جاۋاپ.
ەرلان سىدىقوۆ,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, ۇعا اكادەميگى
قازاقستان – ۇلى دالانىڭ قاراشاڭىراعى
ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىنىڭ جالعاسى ىسپەتتى ۇسىنعان « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى جاڭا ماقالاسى كوپشىلىك اراسىندا قىزۋ قولداۋ تاپتى. ويتكەنى بىلتىرعى ماقالانىڭ, ونداعى كورسەتىلگەن باسىمدىقتار مەن قاراستىرىلعان جوبالار اياسىندا ءتۇرلى تاريحي, مادەني وقيعالار ورىن الدى, ناتيجەسىندە جەتكەن جەتىستىكتەر دە از بولمادى.
بيىلعى ماقالادا ەلباسىمىز وتكەنىمىزدى ەكشەپ, تارازىلاپ, بولاشاعىمىزعا باعىتتالعان قادامدى ەرەكشە سەنىممەن باسۋعا مۇمكىندىگىمىز دە, قۇقىمىز دا بار ەكەنىن اتاپ ايتىپ وتىر. ماقالادا جان-جاقتى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, تەرەڭ زەردەلەۋدى تالاپ ەتەتىن تالاي ماسەلە كوتەرىلدى. بۇلاردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا اتقارىلاتىن جۇمىستاردىڭ دا ءبىر توبى بەكىتىلىپ بەرىلدى. سولاردىڭ اراسىنداعى قولعا الىنعالى وتىرعان ءىرى جوبالار حالقىمىزدىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىنىڭ جانە بولاشاعىنىڭ التىن كوپىرى بولارى ءسوزسىز.
ەڭ باستىسى, قازاق دەگەن ەلدىڭ بارىن بىلمەيتىن, بىلسە دە ادەيى كوزگە ىلگىسى كەلمەيتىن بازبىرەۋلەر ءۇشىن ەلىمىزدىڭ كىم ەكەنىن تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ تانىستىرىپ بەردى.
ۇلى دالانىڭ ەلباسى اتاپ كورسەتكەن جەتى قىرى – بۇكىل الەم مادەنيەتىنە اسەر ەتتى, الەمدىك وركەنيەتكە نەگىز بولدى. ال قازاقستان سول ۇلى دالانىڭ قاراشاڭىراعى! دەمەك, قاراشاڭىراق اتىمىزعا ساي, تاريحي سانامىزدى جاڭعىرتىپ, ۇلى دالانىڭ تاريحىن ۇلىقتايتىن ۇل مەن قىز تاربيەلەۋىمىز كەرەك. ۇلى دالا وعلاندارىنىڭ, ياعني ءوز اتا-باباسىنىڭ ءتول تاريحىن بىلگەن ۇرپاقتىڭ ونى ماقتان ەتەرى ءسوزسىز. ول – جاس ۇرپاقتىڭ رۋحىن كوتەرەدى, پاتريوتتىق سەزىمىن وسىرەدى, بولاشاعىنا سەنىمدى ەتەدى.
« ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» – ول تۇگەل تۇركىنىڭ جەتى قاسيەتى, جەتى ەرەكشەلىگى. ول تابان استىندا پايدا بولعان يدەيا ەمەس, ەلباسىنىڭ ۇشقىر ويىنىڭ ەلەگىنەن وتكەن, تاجىريبەسىمەن قالىپتاسقان ۇلكەن ساياسي ۇستانىمىنىڭ كەزەكتى ءبىر بولىگى. ويتكەنى باجايلاپ قاراپ وتىرساق, بۇل ماقالانىڭ وسىدان ءبىر جارىم جىل بۇرىن جارىق كورگەن «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ستراتەگيالىق ماقالاسىنىڭ تەرەڭدەتىلگەن جالعاسى ەكەنىن بايقايمىز. الدىمىزعا قويعان ماقساتتارىمىزدى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇيەلى تۇردە ىسكە اسىرىپ كەلە جاتقانىمىزعا كوز جەتكىزە تۇسەمىز. ال جۇيەلىلىك – زاڭعار بيىكتەرگە الىپ شىعاتىن قارىشتى قادامداردىڭ نەگىزى.
ماسەلەن «ارحيۆ – 2025» جەتىجىلدىق باعدارلاماسى ەجەلگى داۋىردەن قازىرگى زامانعا دەيىنگى كەزەڭدى قامتيتىن بارلىق وتاندىق جانە شەتەلدىك مۇراعاتتار دۇنيەسىنە ىرگەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءۇشىن قولعا الىنباق. تاريحشىلار مەن دەرەكتانۋشىلار, مادەنيەتتانۋشىلاردان قۇرىلعان ارنايى توپتاردىڭ وتاندىق جانە شەتەلدىك ءىرى ارحيۆتەرمەن ءوزارا ىقپالداستىقتا جۇمىس اتقاراتىن بولسا, شىندىعىندا دا ءبىراز شارۋانىڭ باسىن قايىرۋعا بولادى. جانە «ارحيۆ دەرەكتەرىن جاي عانا جيناقتاپ قويماي, بارلىق مۇددەلى زەرتتەۋشىلەر مەن قالىڭ جۇرتشىلىققا قولجەتىمدى بولۋى ءۇشىن ولاردى بەلسەندى تۇردە تسيفرلى فورماتقا كوشىرۋ قاجەت» دەگەن جولدار جۇرەگىمىزگە جىلى ءتيىپ جاتقانى راس. شىندىعىندا بۇل ءتىپتى دە كەيىنگە قالدىرۋعا بولمايتىن شارۋا, ويتكەنى بۇگىنگى بار ءبىلىمدى ينتەرنەت الەمىنەن ىزدەيتىن ۇرپاق ءۇشىن اتا-باباسىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى مەن تاريحىن تانۋى – ەل بولاشاعى ءۇشىن اسا ماڭىزدى. بۇل ماسەلە دە بىلتىرعى «تسيفرلى قازاقستان» جوباسىندا قولعا الىنعان, قاراستىرىلعان ماسەلەلەردىڭ جۇيەلى جالعاسى.
ماقالادا بۇدان باسقا دا تۇركولوگتاردىڭ دۇنيەجۇزىلىك كونگرەسىن ۇيىمداستىرۋ, « ۇلى دالا» اتتى ەجەلگى ونەر جانە تەحنولوگيالار مۋزەيىن اشۋ, «دالا فولكلورىنىڭ انتولوگياسىن» جاساۋ, ەلىمىزدىڭ وركەنيەت تاريحىنىڭ ۇزدىكسىز دامۋىن تەلەۆيزيالىق سەريالدار مەن كوركەم كارتينالاردىڭ ارنايى تسيكلىن وندىرىسكە ەنگىزۋ سىندى تاريحي, ءارى ماڭىزدى مىندەتتەرى بار بىرقاتار ناقتى تاپسىرمالار بەرىلدى.
ەندىگى ماقسات – وسى العا قويىلعان مىندەتتەردى حالىققا پايدالى بولاتىنداي ەتىپ جۇزەگە اسىرۋعا اتسالىسۋ. بۇل ماقالا تاريحشى, مادەنيەتتانۋشى عالىمدار, جالپى كوكىرەگىندە وتى بار زيالى قاۋىم ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشىپ وتىر. دەمەك, جولداۋدا «جاستار جىلى» دەپ تانىلعان جاڭا جىلدى جاڭاشا مازمۇنمەن باستاۋىمىز كەرەك. سونداي-اق پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, جاستار جىلىندا «كلاسسيكالىق قالىپتان تىس, بالامالى جاستار ونەرىنىڭ كرەاتيۆتى الەۋەتىن دە پايدالانۋدىڭ ءمانى زور» دەپ بىلەمىز.
جاسىراتىنى جوق, كەي جاعدايلاردا جاساندى ۇرانشىلدىققا بوي الدىرىپ, جيىننان-جيىن وتكىزىپ, باستى باعىتتان اۋىتقىپ تا جاتاتىن كەزدەر بولىپ تۇرادى. قوعام بولعاسىن دا, مۇنىڭ ءوزى دە زاڭدىلىق سياقتى كورىنەدى. قايتكەندە دە, ناۋقانشىلدىقتان ادا بولساق, وسى جولدا ءاربىرىمىز ايانباي ەڭبەك ەتە الساق دەگەن تىلەك بار.
الىبەك اسقاروۆ,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
