وسى ورايدا حالقىمىزدىڭ ەجەلگى فيزيكالىق-انتروپولوگيالىق زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنە توقتالساق, قازاق حالقى – ەجەلگى تاس, تەمىر داۋىرلەرىندە, انتيكالىق قولا داۋىرىندە, بەرتىندەگى تۇركى قاعاناتى زامانىندا ءدال وسى اتامەكەنىندە ءومىر سۇرگەن. ۇلى دالادا 40 عاسىرعا تاتيتىن ۇرپاق ساباقتاستىعى بار. ونى ءبىز قازاق ەتنوسىنا قاتىستى ونىڭ – بەت-بەينەسى, قان جۇيەسى, ءتىس قۇرىلىسى, سەزىمى, تەرى بەدەرلەرى مەن قاڭقا سۇيەكتەرىنە ۇزاق جىل جۇرگىزىلگەن كەشەندى سالىستىرمالى زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسىندە انىقتاپ قويدىق.
ياعني, قازاق حالقى ەۋرازيا قۇرلىعىندا وزىمەن بىرگە تۇرىپ جاتقان جۇزدەگەن ەتنوستىق توپتاردىڭ ەشقايسىسىنا ۇقسامايتىن جەكە-دارا, قۇداي ايرىقشا بولەك ەتىپ جاراتقان وزىندىك مورفوفيزيولوگيالىق انىقتامالارى مەن انتروپولوگيالىق مارتەبەسى بار ەتنوس ەكەنى دالەلدەندى. وسى زەرتتەۋدىڭ ارقاسىندا قازاقتىڭ بيولوگيالىق, انتروپولوگيالىق تاريحى جاڭادان جازىلىپ, ەشكىمگە ۇقسامايتىن جەكە-دارا ەتنوس رەتىندە وسىدان 4000 جىل بۇرىن پايدا بولعاندىعى تولىق ناقتىلاندى.
ياعني, قازىرگى قازاقتاردا ەجەلگى اتالارىمىزدىڭ ۇلەسى – قان قۇرامىندا, بەت-الپەتىندە, الاقان تەرى بەدەرلەرى, ءتىس مورفولوگياسى سياقتى پروپورتسيالارىندا جانە بيولوگيالىق, مورفولوگيالىق, فيزيولوگيالىق گەندەرىنىڭ ۇشتەن بىرىندە ساقتاۋلى. وسىنىڭ ارقاسىندا قازاق اينالاسىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان توپتاردىڭ بىردە-بىرەۋىنە قوسىلمايتىن دارالىعىن ساقتاي العان.
جوعارىداعى دالەل ارقىلى ءبىز قازاقتىڭ ەتنومادەني بىرلىگى وسى ۇلى دالادا قالىپتاسقانىن ايتا الامىز. ەلباسىنىڭ ماقالاسىندا ايتىلعانداي, قازاق جەرىندە پايدا بولعان پروتومەملەكەتتىك بىرلەستىكتەردىڭ دەنى قازىرگى قازاقستان اۋماعىندا قۇرىلىپ, قازاق ۇلتى ەتنوگەنەزىنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرىن قۇراپ وتىر.
باعدارلامالىق ماقالادا ءسوز بولعان تاعى ءبىر وزەكتى تاقىرىپ – « ۇلى دالاداعى ەجەلگى مەتاللۋرگيا». الەمدىك عىلىمدا ەتنوس بىرلىگى مەن گەنەزيسى فيزيكالىق-انتروپولوگيانىڭ سىرتىندا ارحەولوگيالىق دەرەكتەرمەن دە تولىعۋى كەرەك. بىزدە وسى ءتاسىل وتە كەنجەلەپ قالعان. مىسالى, ۇلى دالامىزدان بۇگىنگە دەيىن تابىلعان ارحەولوگيالىق مۇرالاردىڭ حرونولوگيالىق انىقتامالىقتارى بار. بىراق وندا بۇل جادىگەر تىكەلەي قازاقتىڭ دۇنيەسى نەمەسە اتا-بابالارىمىزدان قالعان «كوز-قۇلاق» دەگەن ناقتى پايىم ەشقاشان ايتىلمايدى.
ايتالىق, ۇلى دالامىزدا 4 مىڭ جىل بۇرىن مەتالل قورىتقان. ونىڭ سىرتىندا قازبالاردان تابىلىپ جاتقان, ودان قالدى قازىرگى قولدانىستا جۇرگەن نەمەسە مۋزەي ەكسپوناتى رەتىندە ساقتاۋلى تۇرعان قولدانبالى ونەر بۇيىمدارىنا قاراڭىز. ولاردىڭ جاسالۋ ءستيلى مەن كوركەمدىگى ءالى كۇنگە تولىق زەرتتەلگەن جوق.
ءبىز الەمدەگى تاس ءداۋىرىن, قولا ءداۋىرىن جانە تەمىر ءداۋىرىن باسىنان وتكەرگەن از حالىقتار قاتارىنا جاتامىز. ونداي حالىق كوپ ەمەس. مىسالى, باتىس ەۋروپادا, سونىمەن قاتار اراب-پارسى جۇرتىنىڭ ساحاراسى حيجاز دالاسىندا مەتالل بولماعاندىقتان بۇلار تاس ءداۋىرىن عانا باستان كەشىرگەن. تاريحتا ولاردىڭ قولىنان شىققان مەتالل بۇيىمدار اسپاننان تۇسكەن مەتەوريتتەردى پايدالانۋدىڭ ناتيجەسىندە دۇنيەگە كەلگەن. ويتكەنى ولاردىڭ جەرىندە تەمىر, قولا بولماعان.
ودان كەيىن اتالارىمىز قولدانبالى ونەردى دامىتۋ ءۇشىن قاجەت شيكىزاتتى ەشقايدان اكەلگەن جوق. ءوزىنىڭ باعزىدان مەكەن ەتىپ, كىرىن جۋىپ, كىندىك قانى تامعان اتامەكەنىنىڭ قويناۋىنان الىپ وتىر. ەلباسىنىڭ «سان الۋان مەتالل كەندەرىنە باي قازاق جەرى – مەتاللۋرگيا پايدا بولعان العاشقى ورتالىقتاردىڭ ءبىرى» دەگەنى تاريحي شىندىق.
قىسقاسى, ەۋروتسەنتريستىك كوزقاراس قازاق حالقىن كوشپەندى رەتىندە قابىلداتۋ ارقىلى ءبىزدىڭ بابالار مۇراسىن كومەسكىلەندىرۋگە ۇمتىلعانى شىندىق. ويلاپ قاراساڭىز, اتتان تۇسپەي شاۋىپ جۇرگەن ادام تەمىردى قالاي قورىتادى, قولا مەن مىستى قالاي بالقىتادى, ياعني ءوزىمىز كوشپەندى رەتىندە قابىلداپ كەلگەن اتا-بابالارىمىزدىڭ كەرەمەت ونەرىن جەتە باعالاي العانىمىز جوق.
سوندىقتان دا ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىشۇلى نازارباەۆتىڭ ءوزىنىڭ جوعارىداعى ماقالاسىنداعى «ەجەلگى اتالارىمىز مەتالل ءوندىرۋدىڭ امال-تاسىلدەرىن تابۋ ارقىلى تاريحتىڭ جاڭا كەزەڭىنە جول اشىپ, ادامزات دامۋىنىڭ بارىسىن تۇبەگەيلى وزگەرتتى» دەگەن پايىمى وتە ورىندى.
ورازاق سماعۇل,
اكادەميك
