مۇرات موڭكە ۇلىنىڭ گۋرەۆ ۋەزىنە (كەيبىر دەرەكتەردە «ۇيەز» دەپ تە اتايدى) قاراستى قاراباۋ دەگەن جەردە كىندىك قانى تامعان. قاراباۋ جەرىنىڭ ماعىناسى – «قارا جىلعا, ساي» دەگەن ماعىنانى بەرگەن. گۋرەۆ ۋەزى ۇيشىك دەپ تە اتالعان. ءبىزدىڭ ۇعىمدا «كىشكەنتاي ءۇي» دەگەن ماعىنا بەرسە, قاراقالپاق تىلىندە «اۋدىڭ بالىق كىرۋگە جاسالعان جەكە قاپشىعى» دەگەنگە سايىپ كەلەدى. اتاتەگى مال باققان شارۋا وتباسىنان شىققان مۇراتتىڭ تۋىسقان اعاسى ماتاي, ناعاشىلارى ازامات, سالامات, سامەت ەسىمدى ازاماتتار ءوز زامانىندا سۋىرىپسالما اقىن بولعان. ءتۇپ-تامىرىنان دارىعان اسىل قاسيەت بوزبالا شاعىندا ايتىس ولكەسىنە الىپ كەلەدى. 1860 جىلى 17 جاسىندا جىلقىشى اتتى اقىنمەن ايتىسقان سوزىندە:
«جىگىتتىڭ حالىققا تيگەن پايداسىن ايت,
سىرعيا ۇرىنى ايتىپ نەگە كەرەك», دەپ ەر-ازاماتتاردىڭ حالىققا جاساعان جاقسىلىعىن ايتقان. 1863 جىلى بالا وراز وتەباي ۇلىمەن, 1868 جىلى جاسكەلەڭمەن ايتىسقان. جانتولى, شولپان, تىنىشتىق, قالنياز سىندى اقىندارمەن ونەر جارىستىرعان.
مۇراتتىڭ اتاقونىسىندا ەسەت بي ءومىر سۇرگەن. ايتىسقا تۇسەر الدىندا ەسەت بي اتا-بابالاردىڭ ىزگى ىستەرىن, شەجىرەلەردى ءبىلىپ قانا دوداعا ءتۇسۋ كەرەكتىگىن ايتىپ, اقىل-كەڭەسىن اياماعان. ەسەت ءبيدىڭ اقىل-كەڭەسى ارقاۋ بولدى ما, وراق, ماماي, قاراساي, قازي, اسانقايعى, قازتۋعان سەكىلدى تاريحي تۇلعالارعا رۋحتى ولەڭدەر شىعارعان. مۇرات اقىننىڭ «قاراساي-قازي» ەپوستىق جىرىندا: «وتكەن زاماندا مۇسا دەگەن بي بولىپتى. مۇسا بيدەن وتىز ۇل قالادى. وتىز ۇلدىڭ ىشىندە ماماي بي بولىپ, ەل بيلەيدى. وراق باتىر بولىپ, ەل قورعايدى. ماماي مەن وراق بيلىك پەن باتىرلىقتى قاتار جۇرگىزىپ, ەلىنە وتە قادىرلى بولادى. مۇسا ءبيدىڭ قالعان بالالارى, باسى – قاراباتىر, تىلەكە, الشى, يسمايىل, توباياق دەگەندەر بولىپ, بۇلاردى كۇندەيدى. بۇلار وراقتىڭ الماس قىلىشىن جاسىرىپ الىپ, تۇندە وراق جاتقان ءۇيدىڭ ەسىگىنە كولدەنەڭ قۇرىپ قويىپ, اۋىلدى اينالا جىلقى قۋىپ, «جاۋ كەلدى! اتتان, وراق! اتتان!» دەپ ايقاي سالادى» دەگەن سوزدەر تىزبەگى كەزدەسەدى. مەملەكەت قايراتكەرى, ەنتسيكلوپەديست-عالىم حالەل دوسمۇحامەدوۆ: «قاراساي-قازي» داستانىن مۇرات اقىن ەكى كۇن ۋاقىت شاماسىندا جىرلايتىن», دەپ ەل اقساقالدارىنان ەستىگەنىن ايتادى.
ء«ۇش قيان» اتتى جىرىندا وتارشىلدىقتىڭ سالدارىنان جويىلعان حاندىق ءتارتىپتىڭ مۇڭىن جوقتاپ:
«ەدىلدىڭ بويى – قاندى قيان,
جايىقتىڭ بويى – مايلى قيان,
ماڭعىستاۋدىڭ بويى – شاڭدى قيان,
ادىرا قالعىر, ءۇش قيان!», دەپ كۇڭىرەنەدى.
مۇرات اقىننىڭ شىعارمالارىندا بوقساقتى, تەڭگەلىك, وگىزتاۋ, بەسەشكى, باداشى, قاراشا, ت.ب. جەر-سۋ اتاۋلارى كەزدەسەدى. اتىراۋلىق ولكەتانۋشى-تاريحشى ماقسوت جولجانوۆتىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, بوقساقتى (كەيدە بوقسىق دەپ تە اتايدى) تۇركى-موڭعولدارعا ورتاق ءسوز, ياعني ء«شوپ-شالام, لاس» دەگەن ماعىنانى بەرەدى.
مۇرات موڭكە ۇلىنىڭ تۋعانىنا بيىل – 175 جىل. مۇرات اقىننىڭ تۋعان جەرى اتىراۋ شاھارىندا ساۋلەتتى ەسكەرتكىش بوي كوتەرىپ, رۋحتى جىرلارىن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا دەرەكتى فيلمدەر تۇسىرىلسە, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
ادىلبەك ومىرزاقوۆ,
اتىراۋ
