اۋتويممۋندى اۋرۋلاردىڭ قاتارىنا جاتاتىن قانت ديابەتىنە شالدىققان بالالاردىڭ قاتارى ددۇ ساراپشىلارى ايتقانداي, ەلىمىزدە دە ازايماي وتىر. جالپى بۇل كەسەلدىڭ تۋ سەبەپتەرىن زەرتتەگەندە بىرنەشە فاكتور اسەر ەتەتىنىن بايقاۋعا بولادى. دارىگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, العاشقىسى, تۇقىمقۋالاۋشىلىق بولسا, ەندى ءبىرى ءسابي شاقتاعى اۋرۋشاڭدىعى, ينفەكتسيالىق اۋرۋلاردى ءجيى جۇقتىرىپ, السىرەگەن بالانىڭ اۋرۋعا قارسى تۇرار يممۋنيتەتى السىرەۋىنەن ۇيقى بەزىنىڭ جۇمىسى داعدارىپ, ينسۋلين ءبولىنۋىنىڭ ءبىرازدان سوڭ توقتاپ قالۋى سەبەپ. ال ءۇشىنشىسى, ەكولوگيانىڭ كەرى اسەرى كورىنەدى.
اۋرۋدىڭ بەلگىلەرى بايقالعاندا بالا قايتا-قايتا شولدەپ, اۋىزى قۇرعاپ, تۇندە ءزارى توقتاماي, كىشى دارەتىندە قانت مولشەرى ارتىپ, تاماققا تابەتى دە كۇرت وسەدى. ەگەر بالا تۋعاننان وسى اۋرۋمەن اۋىرسا جورگەگى كراحمالدانعانداي قاۋدىرلاپ تۇرادى ەكەن. سونىمەن قاتار قانت ديابەتىمەن اۋىراتىن بالالاردىڭ تەرىسىندە سىزداۋىقتىڭ شىعۋى, تەرىنىڭ قىشىنۋى جانە تەز قاجالىپ قالۋى دا اتا-انانى الاڭداتۋى ءتيىس. ماماندار قانت ديابەتى سوزىلمالى اۋرۋ تۇرىنە جاتقانىمەن, دۇرىس تاماقتانىپ, رەجىم ساقتاسا سونشالىقتى قاۋىپتى ەمەستىگىن ايتادى. جاستايىنان وسى دەرتكە شالدىققانىمەن الەمدىك دارەجەدە جەتىستىككە جەتكەن تۇلعالاردىڭ ءومىرى بۇعان جاقسى دالەل بولا الادى. ماسەلەن, سيلۆەستەر ستاللونە, شەرون ستوۋن, سالما حايەك, ەلۆيس پرەسليگە قانت ديابەتى الەمگە تانىلۋ جولىندا ەش كەدەرگى بولعان جوق. ديابەتپەن اۋىرعان ادام مۇگەدەك ەمەس, كەرىسىنشە بۇل ونىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا اينالادى.
– اۋتويممۋندى جۇيەنىڭ بۇزىلۋى سەبەپ بولاتىن بۇل اۋرۋدان تولىق ايىعۋ مۇمكىن ەمەس. بىراق وزگە قوعام مۇشەلەرىندەي تولىققاندى ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن اسقىنۋلاردىڭ الدىن الىپ وتىرۋ جەتكىلىكتى, دەيدى «University Medical Center» كورپوراتيۆتىك قورىنىڭ انا مەن بالا ۇلتتىق عىلىمي ورتالىعىنىڭ ەندوكرينولوگ دارىگەرى قۇرالاي شۇعايىپوۆا. – قانت ديابەتى ۇيالاتىنداي, قىسىلاتىنداي اۋرۋ ەمەس. ونىڭ ءوزى بىرنەشە تيپكە بولىنەدى. مىسالى, ءبىرىنشى تيپتە بالانىڭ كۇتىمى بولىپ, ديەتا ساقتالىپ, رەجىم قاداعالانسا بولدى. شەتەلدە ديابەتتىڭ قاي تۇرىنەن دە قورىقپايدى. ويتكەنى پاتسيەنتتەر تىرشىلىك ەتۋ قالىبىن وسى اۋرۋعا بەيىمدەيدى دە 100 جاسقا دەيىن ءومىر سۇرەدى. ەكىنشى تۇرىمەن ۇلكەن ادامدار اۋىرادى. بۇل زات الماسۋ پروتسەسىنىڭ بۇزىلۋىنان بولاتىندىقتان, ولاردىڭ ەمىندە تەك ينسۋلين ەمەس, قوسىمشا ءدارى-دارمەكتەر قولدانىلادى. ۇلكەندەردەگى ديابەتتىڭ ايىرماشىلىعى, ءينسۋليننىڭ اعزادا كوپ بولىنۋىندە. ال بالالاردا ينسۋلين مۇلدە تۇزىلمەگەندىكتەن پاتسيەنتتەر ءينسۋليندى سىرتتان الادى.
بالالاردىڭ قانت ديابەتىمەن اۋرۋىندا الەم بويىنشا قازىرگى ەمدەۋ ءتۇرى اعزانى ينسۋلينمەن سىرتتان قامتاماسىز ەتۋ بولسا, بۇگىندە ونى بەرۋدىڭ جاڭا ءتۇرى قولدانىلۋدا. ءبىرىنشى كلاسسيكالىق ءتۇرى, شپريتس-قالاممەن ەگۋ بولسا, ەكىنشىسى, ەلىمىزدە 2008 جىلدان بەرى پايدالانىلىپ جۇرگەن ءينسۋليندى پومپانى پايدالانۋ. ءبىر ايعا قاجەتتى قولدانۋىنىڭ وزىنە 80-90 مىڭ تەڭگە قاجەت بۇل پومپا 18 جاسقا دەيىنگى بالالارعا تەگىن, مەملەكەت ەسەبىنەن بەرىلىپ كەلەدى. جالپى قانت ديابەتىمەن اۋىراتىن بالا ينسۋلين قابىلداۋدىڭ وسى ەكى جولىن دا بىلۋگە ءتيىس.
ال ەكەۋىنىڭ ايىرماشىلىعى قانداي؟ ماماندار تۇسىندىرگەندەي, شپريتس-قالاممەن ينسۋلين سالىنعاندا ەڭ از مولشەر دەگەندە 0,5, ياعني اعزاعا جارتى بىرلىك ەنگىزىلسە, ال پومپا بىرلىكتىڭ 0,25 كولەمىندە, شيرەگىن عانا جىبەرۋى ارقىلى بالا اعزاسىنا ارتىق ينسۋلين بارماي, قاجەتتى مولشەرى عانا تۇسەدى.
ەندوكرينولوگتارمەن اڭگىمەدە قانىققان ءبىر جايت, بۇل جاسوسپىرىمدەرگە قاتىستى ەم ءتۇرى. كىشكەنتايىنان رەجىم ساقتاپ, تاماق ءىشۋدى دە, فيزيكالىق كۇش ءتۇسۋدى دە (جۇگىرۋ, سەكىرۋ, بيگە, دەنە شىنىقتىرۋ ساباعىنا قاتىسۋ) اتا-اناسى قاداعالاپ, ءينسۋليندى قاجەتىنە قاراي ەسەپتەپ ەنگىزىپ وتىرسا, جاسوسپىرىمدىك شاققا جەتىپ, بويىندا گورمونالدى وزگەرىستەر جۇرگەن ۋاقىتتا, «مەن ەسەيدىم, ەندى نە ىشەمىن, قانداي سپورتپەن شۇعىلدانامىن, قالاي ءجۇرىپ-تۇرامىن, ءبارىن ءوزىم شەشەمىن» دەپ قارسىلىق تانىتادى ەكەن. وسى كەزدەرى جاسوسپىرىمدەردىڭ اناليزدەرى بۇزىلىپ, اۋرۋ اسقىنۋعا بەت الادى. شەتەلدە جاسوسپىرىمدەردىڭ وسى قالىپتاسۋ كەزەڭىندە دارىگەر مەن اتا-اناعا ارنايى ماماندانعان مەديك-پسيحولوگتار كومەككە كەلەدى. سونداي-اق شەتەلدىكتەردىڭ تاعى ءبىر وڭ تاجىريبەسى, بالا ديابەتپەن اۋىرعان جاعدايدا ماماندار ۇشتىگىنىڭ كومەككە كەلۋىنىڭ ابدەن قالىپتاسۋى دەر ەدىك. ولار – جوعارىدا اتالعان مەديك-پسيحولوگ, ديەتولوگ جانە ەندوكرينولوگ ماماندار. ەلىمىزدە مۇنىڭ بارلىعى ءبىر ەندوكرينولوگ دارىگەردىڭ موينىنا ارتىلىپ وتىر.
دۇنيەجۇزىلىك ديابەتپەن كۇرەس كۇنىنە وراي, «University Medical Center» كورپوراتيۆتىك قورىنىڭ انا مەن بالا ۇلتتىق عىلىمي ورتالىعىندا اشىق ەسىك كۇنى ءوتتى. ايتا كەتۋ كەرەك, ورتالىقتىڭ سوماتيكالىق بولىمىندە جىل سايىن 700 بالا ەمدەلىپ شىعاتىن بولسا, سونىڭ 70-80 پايىزى قانت ديابەتى اۋرۋىن ومىرىنە سەرىك ەتكەن بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ەكەن. وسى كورسەتكىشتىڭ ءوزى ءبىراز ويلاندىرادى ەمەس پە؟..
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
