ازەربايجان مەن قازاق حالقىن ءتىل, ءدىن ورتاقتىعىمەن بىرگە تاعدىر ۇقساستىعى دا جاقىنداتادى. قوس حالىق عاسىرلار بويى بىرنەشە دۇركىن قىرعىنعا ۇشىراپ, ءبىرتۋما ۇلدارىنان ايىرىلدى.
سونىمەن قاتار ءبىزدى بىرىكتىرەتىن تاعى ءبىر كۇش – دانىشپان كوشباسشىلار: جالپىۇلتتىق ليدەرىمىز گەيدار اليەۆ پەن قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ەكى ۇلى تۇلعا جاقىن دوس بولىپ, قازاقستان مەن ازەربايجان بايلانىستارىن ەڭ جوعارى دەڭگەيگە شىعارۋ ءۇشىن ايانباي قىزمەت ەتتى.
مۇلدەم باسقا ەكونوميكالىق-ساياسي فورماتسياداعى كەڭەستىك داۋىردە تۋىپ, الايدا كەيىنىرەك ۇلتتىق مەملەكەتتىڭ قالىپتاسىپ, دامۋىنا اسقان قابىلەت پەن زەرەكتىك كورسەتىپ, تۋعان حالىق پەن مەملەكەتكە جەتەكشىلىك ەتۋ كەز كەلگەن كىسىنىڭ قولىنان كەلمەيدى. قوس ليدەر ءوز ۇلتىنىڭ مۇددەسىن بارىنەن جوعارى قويىپ, بۇكىل حالىقتىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنۋگە بولاتىنىن دالەلدەدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتە جاڭاشىل تۇلعا. ول ءبىر سوزىندە: ء«ومىر ءسۇرۋ ءۇشىن وزگەرە ءبىلۋ كەرەك. وعان كونبەگەندەر تاريحتىڭ شاڭىنا كومىلىپ قالا بەرەدى» دەگەن ەدى.
بۇگىن ەكى ەلدىڭ, ەكى ليدەردىڭ دوستىق جانە باۋىرلاستىق ەستافەتاسىن جالپىۇلتتىق ليدەرىمىزدىڭ لايىقتى ءىزباسارى, ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ تابىستى تۇردە جالعاستىرىپ كەلەدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ – ەۋرازيا ينتەگراتسياسى يدەياسىنىڭ باستاماشىسى, جاھاندىق اۋقىمداعى ساياسي قايراتكەر. 2006 جىلدىڭ 26 مامىرىندا استانا قالاسىنداعى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن اشىق دارىسىندە بىلاي دەگەن ەدى: «ەۋرازيالىق يدەيا تەوريا سەكىلدى وتكەن عاسىردا تۋدى. بىراق ەۋرازيالىق يدەيا تاجىريبە جۇزىندە وسى عاسىردا جۇزەگە اسادى. ەۋرازياشىلدىق – حح عاسىردىڭ باستى يدەيالارىنىڭ ءبىرى. مۇنى وزدەرىڭىز ءتۇسىنىپ, كورەتىن بولاسىزدار. ەۋرازيالىق يدەيانىڭ قازاقستان باستاماسى نەگىزىندە ورىندالعان ءۇش باستى كورىنىسى – ەۋرازەق, اوسشك جانە شىۇ. جانە بۇل ءۇش ۇيىم مىزعىماس ورتالىق, بىرىككەن ەۋرازيالىق يدەيانىڭ تاجىريبەلىك كەلبەتى».
بۇگىندە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قازاقستاندا جۇزەگە اسىرىلعان بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى قازاقستاندى بارىنشا دامىعان وتىز ەلدىڭ بىرىنە اينالدىرۋ ءۇشىن تەڭدەسى جوق دۇرىس جولدىڭ ايقىندالعانىن كورسەتىپ وتىر. ءوز سوزىندە ء«ار ۇرپاقتىڭ ءوز ارمانى بار, ولاردا تەك جەكە جانە وتباسىلىق يگىلىكتەرگە عانا ۇمتىلىس كورىنىس تاپپايدى. ولاردا قاشاندا تۋعان جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك سەزىمى, ءوز حالقى مەن وتانىنىڭ باقىتى تۋرالى اڭسارى ايقىن كورىنەدى. اتا-بابالارىمىزدىڭ ۇرپاقتارى ءۇشىن قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى اسىل ارمان بولىپ كەلدى. ءبىز ولاردىڭ ازات جانە تاۋەلسىز وتاندى اڭساعان كوپ عاسىرلىق قيالدارىن ءىس جۇزىنە اسىردىق. قازىرگى قازاقستاندىقتار ءۇشىن تاۋەلسىزدىك كوپەتنوستى قوعامىمىزدىڭ ناقتى جوعارى ومىرلىك قۇندىلىعىنا اينالدى. ءبىز وسىدان بار-جوعى شيرەك عاسىر بۇرىن عانا بارلىق اقىل-ويىمىز بەن جۇرەگىمىزدى باۋراپ العان كوپتەگەن وي-نيەتىمىزگە قول جەتكىزدىك» دەپ اتاپ وتەدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ستراتەگياسىنا سايكەس «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى قازاقستاندى العا جەتەلەيتىن قۋاتتى قۇرال سياقتى. بۇل جول قازاقستاننىڭ, قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرا بەرەتىنى داۋسىز. سوندىقتان پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىن قازاقستاندىقتار شىن جۇرەكتەن قولدايدى.
جاھاندىق دەڭگەيدەگى باسشى قاشاندا جاھاندىق اۋقىمدا ويلايدى. ەلباسى: «جاھاندانعان الەمدە باسقا ۇلتتاردىڭ مادەنيەتى مەن ءداستۇرىن قۇرمەتتەي بىلگەن ءجون. قازاقستاندا ۇلتارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ قادىرىن ءبىلۋ كەرەك. قوعامدا تۇراقتىلىق ءبىزدىڭ دامۋىمىزدىڭ نەگىزگى العىشارتى ەكەنىن ءاردايىم ەستە ۇستاۋ قاجەت. «قازاقستان» ءسوزى الەمدىك ساحنادا كەرەمەت ەستىلۋى ءتيىس, كونە ەلىمىزدىڭ جاس جەتكىنشەكتەرى جاڭا تاريحتا حالقىمىزدىڭ سەنىمدى قادامدارىن جۇزەگە اسىرۋى كەرەك. اتا-بابالارىمىز قازىرگى قازاقستاننىڭ ۇلان-بايتاق جەرىن, وزىندىك مادەنيەتىن, دۇنيەتانىمىن ساقتاپ, بىزگە مۇرا ەتىپ قالدىردى. ەركىندىكتى سۇيەتىن رۋحىن تاريحتىڭ اياۋسىز بەتبۇرىس كەزدەرىندە جوعالتپاي, قيىن سىناقتارعا ۇشىراعان بۇرىنعى بۋىن ساقتاي ءبىلدى. وسىلاردىڭ ءاربىرى ءوزىنىڭ تاريحي ميسسياسىن ورىندادى. ءحىح-حح عاسىرلاردىڭ توعىسىندا ۇلى اباي ۇلكەن الەمگە تەرەزە اشىپ, الاشوردا تۇلعالارىنىڭ ۇرپاعىن وياتتى. Oلار دا ءوز كەزەگىندە حالىقتىڭ سانا-سەزىمىن وياتىپ, جاڭاشىل يدەيالار العا تارتقان بولاتىن. 30-40-جىلداردىڭ كورنەكتى جازۋشىلارىنىڭ ءىزاشارىنا اينالىپ, وسى جازۋشىلاردىڭ شىعارماشىلىق قۇدىرەتى ارقاسىندا كوپ عاسىرلىق توقىراۋ, اشارشىلىق, سوعىس جاعدايىندا حالىق ءوز رۋحىن قورعاپ, ساقتاي ءبىلدى», دەگەن ەدى ءبىر سوزىندە.
وسى ورايدا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ماڭىزدى ءارى كورەگەن شەشىمدەرىنە دە توقتالا كەتكەن ابزال. ونىڭ ساياساتىنداعى جارقىن بەتتەردىڭ ءبىرى – قىسقا ۋاقىتتا تەك قازاقستان عانا ەمەس, جالپى ەۋرازيانىڭ ىسكەرلىك, مادەني جانە عىلىمي ورتالىعىنا اينالعان استانانىڭ ەلوردا بولىپ تاڭدالۋى. بىلتىرعى ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسى كەزىندە استانانىڭ شىن مانىسىندەگى عالامدىق ورتالىققا اينالعانىنا كوزىمىز جەتتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كەرەمەت يدەيالارىنىڭ ءبىرى – كاسپي تەڭىزىن ازوۆ-قارا تەڭىز باسسەينىمەن قوساتىن اۋقىمدى سۋ جوباسى – «ەۋرازيا» كانالى. بۇل كانال كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىنە, سونىڭ ىشىندە ازەربايجانعا دا الەمدىك مۇحيتقا شىعۋىنا مۇمكىندىك بەرىپ, گەوساياسي جاعدايعا تۇبەگەيلى وزگەرىس اكەلەتىن ەدى.
قازاقستانداعى عىلىمدى 2025 جىلعا دەيىن دامىتۋ باعدارلاماسى عالىم ءارى ازەربايجان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى رەتىندە مەنىڭ دە جەكە قىزىعۋشىلىعىمدى وياتتى. عىلىمنىڭ دامۋى – قوعام دامۋىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى ەكەنى بارىمىزگە بەلگىلى. تابيعي بايلىقتارى جوق مەملەكەتتەر عىلىم مەن يننوۆاتسيانىڭ ارقاسىندا باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكا قۇردى. قازاقستان تابيعي رەسۋرستارعا باي بولعانىمەن, ولار كەيىن ۋاقىت وتە كەلە بىتەدى. سول سەبەپتى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ يننوۆاتسيالارعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكا قۇرۋدى عالىمداردىڭ الدىنا مىندەت ەتىپ قويدى. بۇل باعدارلامانىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى حالىقارالىق كونسورتسيۋمدارعا, بەرندەگى ورتالىق ەۋروپا لابوراتورياسىنا جانە باسقا عىلىمي ورتالىقتارعا قوسىلۋدى كوزدەيدى.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ءالى جۇزەگە اسىرىلماعان جوسپارلارى, يدەيالارى مەن مۇراتتارى كوپ. ونىڭ ەڭ ۇلكەن ماقساتى − ءوز حالقىنىڭ بىرەگەيلىگىن ساقتاۋ, قازاقستاندى وزىنە وتان ەتكەن بارلىق حالىقتاردىڭ ىنتىماقتا ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتۋ. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ىرىسى مول قازاقستان جەرىندە حالقىن ءبىرتۇتاس, ۇلتارالىق ىنتىماق پەن بىرلىكتە بەكەم ۇستاپ كەلەدى.
پرەزيدەنتتىڭ ءوزى وسى ءۇردىستى بىلاي سيپاتتايدى: «عىلىم دۇنيەجۇزىندەگى ءاربىر ۇلتتىڭ كەم دەگەندە ءبىر وزىندىك ەرەكشەلىگى بار ەكەنىن راستايدى. ءبىزدىڭ ءومىرىمىز دە قازاقستانداعى 100 ۇلتتىڭ كەم دەگەندە 100 ەرەكشە جانە قايتالانباس قاسيەتى بار ەكەنىن كورسەتەدى. وسىلاردىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ وزىندىك ارتىقشىلىعىن قۇرايدى. كوپ ۇلتتىلىق – ءبىزدىڭ جالپى ۇلكەن قازىنامىز!»
اشىق, دەموكراتيالىق مەملەكەت قۇرىپ, ىرگەسىن نىعايتقان, مىڭجىلدىقتار توعىسىندا قىزمەت ىستەپ, ەكى عاسىردىڭ كۋاسى بولعان كورنەكتى ساياسي قايراتكەر قىزمەتىنىڭ نەگىزگى ۇستىنىن وسى سوزدەر ايقىن ۇعىندىرىپ تۇر.
ن.نازارباەۆتىڭ شىڭدالعان ءومىر جولى مەن شىتىرمان ەڭبەك جولىن زەردەلەي كەلە, قازاقستاننىڭ جانە ونىڭ ليدەرىنىڭ تاريحي ميسسياسىنا دەگەن سەنىم بەكەمدەلە تۇسەدى. ءوز حالقىمەن بىرگە قازاقستاننىڭ گۇلدەنۋىنە قول جەتكىزگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ماڭدايىنا ۇلى ءتاڭىرى تاراپىنان كوش باستاپ ءجۇرۋ جازىلىپتى.
Aكيف اليزادە,
ازەربايجان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك
