ونەر • 15 قاراشا، 2018

اقىندار مەن باتىرلار ەلىندەگى توي ءدۇبىرى

551 رەتكورسەتىلدى

جەر جانناتى جەتىسۋدىڭ قىزىر دارىعان قاسيەتتى وڭىرلەرىنىڭ ءبىرى، اقىندار مەن باتىرلار ەلى اتانعان،  بۇگىندە الاتاۋدىڭ بوكتەرىندەگى اردا اعايىننىڭ اتامەكەنى سانالاتىن شەجىرەسى باي، كەلبەتى كەلىستى الماتى وبلىسى جامبىل اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى  90 جىلدىق مەرەيلى مەرەكەلەرىن كەڭ كولەمدە اتاپ ءوتتى.  سالتاناتتى شارا جىر الىبى جامبىل جاباەۆ پەن قاراساي باتىر ەسكەرتكىشتەرىنە گۇل قويۋ راسىمىنەن باستالدى. 

ارعىسى اقباس الاتاۋدىڭ، بەرگىسى ۇش­قوڭىر مەن ماي­توبە، سۋىق­­توبە مەن قوڭىر­توبە تاۋ­لارىنىڭ قويناۋ-قولات­تارىنان باس­تاۋ الاتىن قارعا­لى، ۇزىناعاش، قاراقىستاق، قاستەك، جيرەن­ايعىر، سام­سى، جامانتى سىندى  سىرشىل وزەندەردىڭ ارناسىنان ءنار العان، تاريح كۋاگەرى – قاراباستاۋدىڭ باتىسىندا كونە قولا داۋىرى­نەن ساقتاۋلى يۋنەسكو-نىڭ تىزىمىنە ەنگەن اسپان استىنداعى مۇراجاي – تاڭبالى تاس مۇسىندەر، جانى­بەك پەن كەرەي سۇلتاندار قول­داسا قيمىلداپ، شۋ وزەنى مەن قوزىباسى تاۋىنىڭ الابىندا، بۇدان 555 جىل بۇرىن قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى كەرەگەسىن جازعان مەكەننىڭ ءتورى – ۇڭگىرتاس پەن تارعاپتىڭ ورتاسىنداعى اتا-بابامىزدىڭ قاسيەتتى جەرى، اتويلاپ اڭىراقايدا اتا جاۋى جوڭعار­دىڭ بەتىن قايتارعان، داڭقتى قاراسايداي حاس باتىر، جول­بارىس­تاي جاس قىران شاپىراشتى ناۋ­رىزباي، وسى جەردىڭ ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسكەن قاستەك، قاراش، قازىبەك بەك پەن قاسقارى، وتەگەن، ەر سۇران­شى،  ساۋرىق، بەكبولات، ءالي، قىرعىزباي سىندى باتىرلاردىڭ ءىزى قالعان بۇل ولكە – بۇگىنگى ۇرپاق­قا زور ابىروي.

جىر سۇلەيى ءسۇيىنباي، جىر ءدۇل­د ۇلى جامبىل، تاۋ سۋىنداي تاسقىنداعان سارىباس، «ولەڭنىڭ قا­را جورعاسى» ۇمبەتالىنىڭ الدىن كورىپ، ءتالىم-تاربيەسىنەن ونەگە العان كەيىنگى لەكتىڭ ءوزى ءبىر توبە. ەل باسىنا كۇن تۋعان ۇلى وتان سوعىسىندا ءۇش جارىم مىڭنان استام جەرلەستەرى ەلگە قايتپاي، شەيىت بولسا، كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى د.باباجانوۆ پەن جاۋىنگەرلىك «داڭق» وردەنى­نىڭ تولىق يەگەرى ءا.ءالىموۆ پەن م.رىجيكوۆ سىن­دى ەرلە­رى ەل ەسىندە. اۋداننىڭ بەيبىت ومىردەگى باتىرلارى، بۇگىنگى ءون­دى­­­رىس، اۋ­ىل شارۋاشىلىعىنىڭ شام­شى­­راقتارى اتانعاندارى قان­شاما. 

ارحيۆ قۇجاتتارىنا جۇگىنسەك، اۋداننىڭ العاشقى ورتا­لىعى 1928 جىلى تارعاپ اۋى­لى بولعانى، كوپ ۇزاماي قاراقىستاققا كوشىرىلىپ، ودان 1930 جىلى قاستەك اۋدانى ۇزىن­اعاشقا ورنىققان. 1938 جىلى  جامبىل جاباەۆتىڭ 75 جاس­قا تولۋ قۇرمەتىنە وراي  جام­بىل اۋدانى بولىپ وزگە­رەدى.  بۇگىندە 19 مىڭ 300 شارشى شا­قىرىمدى الىپ جاتقان اۋ­داندا 160 مىڭنان استام ادام تۇرادى. بارلىعى 61 ەلدى مەكەندە وتىز­­عا جۋىق ۇلت­تىڭ وكىلى ىنتى­ماق­تا ءومىر سۇرۋ­­دە. ءار جىل­­دا­رى وسى اۋدان­­نىڭ تىزگىن­ىن ۇستاپ، ونىڭ بۇگىن­گى دا­رە­­جەگە جەت­­­ۋى­­­­­نە سوڭ­­عى ال­پىس جىل­دا ءوز ۇلەس­تەرىن قوسقان ف.زىكىرىنوۆ، ا.مانسۇروۆ، ب.تۇرىسجانوۆ، ب.ەگىنباەۆ، ا.سارين، ب.مۇقانوۆ، ك.ومار­با­ەۆ، ج.نۇكەتاەۆ، ق.ورىمبەتوۆ، ت.ەستە­ن­وۆ، س.باياما­نوۆ، ا.مۇسا­حا­نوۆ، ل.تۇرلاشەۆ، م.بيگەل­ديەۆ، ب.ىس­­قاقوۆ، ج.دالاباەۆ سىندى ازامات­­­تار اۋ­دان باس­شى­لىعىندا بول­ىپ، ۋا­قىت اعى­مىندا جەمىستى قىزمەت اتقاردى. 

«سۇيەر ۇلىڭ بولسا سەن ءسۇي، سۇيىنەرگە جارار ول» دەمەكشى، عىلىم مەن ونەردىڭ، ادەبيەت پەن مادەنيەتتىڭ شوعىر جۇلدىزدارى قانشاما دەسەڭىزشى. عارىش شەكسىزدىگىنە ءۇش رەت ساپار شەك­كەن تالعات مۇساباەۆ، ساز الەمى­نىڭ قىراندارى حالىق قاھار­مانى نۇرعيسا تىلەنديەۆ، اسەت بەيسەۋوۆ، وتاندىق كينو جانە تەاتر ونەرىنىڭ ساڭلاقتارى ابدول­لا قارساقباەۆ، قانىمبەك قاسىمبەكوۆ، كەنەنباي قوجا­بەكوۆ، قامال قارمىسوۆ، ايتجان ايداربەكوۆ، قاسىم جاكىباەۆ، تاڭات جايلىبەكوۆ، گۇلفايرۋس يسمايلوۆا، زامزاگۇل ءشارىپوۆا، بال­تاباي سەيىتمامىتوۆتى، ءازىل ءسوزدىڭ سەمسەرى وسپانحان اۋبا­كى­روۆ، بەل­­گىلى قالامگەرلەر بال­عا­بەك قىدىر­بەك­ ۇلى، سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ، سۇلتانعالي سادىرباەۆ، انۋاربەك دۇيسەنبيەۆ، مۇحامەد­جان ەتەك­باەۆ، الىمقۇل جام­بىل­وۆ، ابىلعازى توعىزباەۆ، مۇحامەت­جان ءابدىراحمانوۆ، قاني­پا بۇعىباەۆا، گۇل­سىم سەيىلجانوۆا، ەسەن­قۇل جا­قىپ­بەكوۆ، رافات ابدىعۇل­وۆ، بايمولدا مۋسين، نازى­كەن الپامىسقىزى، ءۋالي­­حان قاليجان، ورىسباي ءابدىلدا ۇلى، جۇماش ارعىن­باي ۇلى، نادەجدا لۋشنيكوۆا، قىزجىبەك جارقىن­ب­ا­ەۆا، جۇماباي شاشتاي­ ۇلى، ناعاشىبەك قاپال­­­بەك­­ ۇلى، جۇما­گۇل سولتيەۆا، جولداس­حان قۇر­­ا­­مىسوۆ، كۇمىسجان بايجان، مانار­بەك ءىزباس­­ار­وۆ، ءنۇسىپباي ءابدىراحىم، ەر­مەك جۇما­تاەۆ، بۇگىنگى قاسيەتتى قالامنىڭ يەگەرلەرى، جاس­تار مادينا وماروۆا، روزا سەيىلحان، ەسبولات ايدابوسىن، اينۇر تولەۋ، شارافات جىلقىباەۆا، پروفەسسور ارىق­باي اعىباەۆ باس­­تاعان زاڭگەرلەردىڭ، ءادىل شاياح­مەتوۆ باس­تاعان گەنەرال­دار، كۇمىس كومەي انشى­لەر ۇ.اينا­قۇلوۆا، ە.قوسبارماقوۆ، قوبىز­­شى ب.قوسباساروۆ سىندى ۇل-قىز­دار­دىڭ ەسىمىن تىزە بەرۋگە بولا­دى. ۇلتتىڭ داڭقىن اسىر­عان سپورتشىلار جان­دوس كوكىموۆ، ءىزباسار وراز­باقوۆ، وليمپيادا چەمپيونى جا­­ق­سى­­لىق ۇشكەمپىروۆ − ەل ماق­تا­ن­ىشتارى. 

اتى اڭىزعا اينالىپ، قوي­ناۋى ىرىسقا تولعان  اۋدان­­نىڭ  بۇگىن­گى تىنىس-تىر­شى­لى­گى مەن ەكونوميكاسىندا قول جەت­كىز­گەن جەتىستىكتەرى جايلى جام­بىل اۋدانىنىڭ اكىمى باعدات اليەۆ قىسقاشا شولۋ جاس­­­اپ، ەسەپ بەرىپ، جەرلەستەرىن مەرەيتويمەن قۇتتىقتادى. جامبىل اۋدانى اگرارلى ءوڭىر سانا­­­لاتىندىقتان مال مەن ەگىن شارۋا­­شىلىعى جاقسى دامىعان. اۋىل شارۋاشىلىعىنا جارامدى جەر كولەمى 976 مىڭ گەكتار­دى قۇرايدى. شابىندىق پەن ماساق­تى داقىلدار، كارتوپ، كوكونىس، باۋ-باقشا ونىمدەرى مەن مال ازىعى جانە مايلى داقىل­دار­دان وبلىستا الدىڭعى قاتاردا. ال ءىرى قارا، قوي مەن ەشكى وسىرۋدە ءبىرىنشى ورىندا.   

اۋ­دان حالقىن قۇتتىقتاۋعا كەل­گەن الماتى وبلىستىق ءماسليحات حاتشىسى سۇلتان مىرزا­باي ۇلى الدىمەن وبلىس اكىمى اماندىق باتالوۆتىڭ، سەنات دەپۋتاتى دينار نۇكەتاەۆا سەنات­تىڭ الەۋمەتتىك، عىلىمي دامۋ كوميتە­تىنىڭ ءتورايىمى ب.ءايتىموۆانىڭ ىستىق  ىقى­­لاسىن جەتكىزدى. سونداي-اق ساحنا­دان پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى سەرىك ۇمبەتوۆ پەن اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيا­لار ءمينيسترى داۋرەن اباەۆتىڭ جۇرەك­جاردى لەبىزدەرى وقىلدى. كيە­لى توپىراقتا دۇنيەگە كەلىپ، اۋداننان شىققان، بۇ­گىندە ابىروي­مەن قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن بىرقاتار مەملەكەت قايرات­كەرلەرى ءوز تىلەكتەرىن جول­داپتى. ولاردىڭ قاتارىندا قاي­رات ءمامي، نۇرتاي ابىقاەۆ، ايدا بالاەۆا، قايرات ساتىبالدى­ ۇلى، اڭسار مۇساحانوۆ، تىلەكتەس بارپىباەۆ، بەيبىت اتامقۇلوۆ، ايدوس ۇكىباي جانە باسقالارى بار. ساڭلاقتار ساناتىن تولىقتىرا تۇسەتىن، ەل ماقتانى – مەملەكەت قايراتكەرلەرى باقىت سۇلتانوۆ، عابيت بايجانوۆ، باقىت وسپانوۆ، سەرىك بايباتىروۆ، مەيرامبەك تايمەردەنوۆ سىندى تاعى دا ونداعان، جۇزدەگەن ەسىمدەردى ايتۋعا بولادى.

مەرەكەلى سالتاناتتا اۋداننىڭ توقسان جىلدىعىنا وراي ارنايى شىعارىلعان «اعالا وردام قونعان جۇرت...» اتتى كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى ءوتتى. 39 باسپا تاباق سۇبەلى ەڭبەكتىڭ جالپى رەداكتسياسىن بەلگىلى اقىن، جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى، جامبىل اۋداندىق «اتامەكەن» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى راتبەك تەرلىكباەۆ باسقارىپ، رەداكتسيا القاسىنىڭ مۇشەلەرى، كىتاپتى شىعارۋعا اتسالىسقان جىگىتتەر مەن قىزداردىڭ سىڭىرگەن ەڭبەكتەرىن اتاپ وتكەنىمىز ءجون بولار. 

«توقسانعا كەلگەن جاسىم بار، كوپتى كور­گەن باسىم بار...» دەپ جىرلاعان جامبىل تاتەمىزدىڭ اتىن العان اۋدانىمىز دا ابىز جاسقا كەلىپ جاتىر ەكەن، قۇتتى بولسىن! تا­ريح ءۇشىن توقسان كوپ پە، از با؟ ءبىر عانا مىسال، جامبىل اۋدانىنىڭ الاقانداي عانا قاس­­تەك اۋىلىنان جۇزدەن استام عىلىم كانديداتى، دوكتورى، پروفەسسورلار شىققان. ەلباسى ء«ححى عاسىر عىلىم، ءبىلىم، تەحنولوگيا عاسىرى» بولادى» دەپ ايتقانىنداي، ءجۇز جىلدىق­تى اۋدانىمىز اقىندار، باتىرلار جانە عالىمدار اۋىلى دەپ قارسى الايىق»،  دەدى وسى اۋداننىڭ تۇلەگى، اكادەميك تولەگەن قوجامقۇلوۆ.  

قان­داي تورقالى توي ءان-كۇيسىز، شاشۋسىز وتكەن، اۋدان تۇرعىندارى مەرەكەلىك عىلىمي كونفەرەنتسيادان سوڭ ورتالىق ستاديوندا وزدەرىنە ارنالعان ساحنالىق قويىلىم مەن كونتسەرتتىك باعدارلامانى تاماشالادى. كەلەشەگى كەمەل، ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي، ءبىر قولدىڭ سالاسىنداي ىنتىماقتا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان اۋدان تۇرعىندارىنىڭ ءالى دە ىزگىلىكتى ىستەر مەن تولاعاي تابىستاردى، بيىكتەردى باعىندىرا تۇسەرى حاق. جارقىن بولاشاقتا دا اقىندار مەن باتىرلار ەلى اتانعان، قا­سيەت­­­تى اۋداننان ءالى دە تالاي دارا تۇلعالار شى­­عاتىنىنا كامىل سەنەمىز. 

گۇلزەينەپ سادىرقىزى،

تالعات ءسۇيىنباي،

«ەگەمەن قازاقستان»

الماتى وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

ەگەمەندىكتەر ەلگە شىقتى

قازاقستان • بۇگىن، 11:19

ەلوردا ورتالىعىندا اۆتوكولىك ورتەندى

قازاقستان • 15 قاراشا، 2019

ءباسپاسوز ءرولى – باستى ماسەلە

ادەبيەت • 15 قاراشا، 2019

قازاقستانعا شەتەلدىك بانكتەر كەلەدى

ەكونوميكا • 15 قاراشا، 2019

قوستاناي فيلارمونياسىنا 75 جىل تولدى

رۋحانيات • 15 قاراشا، 2019

جاڭا ۇلگىدەگى كولىكتەر

قوعام • 15 قاراشا، 2019

ۇقساس جاڭالىقتار