سالاداعى مونوپوليانىڭ استارى
دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ مۇشەسى بولۋ وتاندىق بيزنەسكە ءتيىمدى بولعانىمەن, بانك سەكتورى ىشكى نارىقتاعى ءوز ورنىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن باسەكەگە قابىلەتتى بولۋى كەرەك. ول, ءبىر جاعىنان جالپى كاپيتالىنىڭ كولەمى بولسا, ەكىنشى جاعىنان دەپوزيت پەن نەسيە پايىزىنىڭ بارىنشا جەڭىلدىگى. بىرەر جىل بۇرىنعى داعدارىس كەزىندە ۇكىمەت بانك سەكتورىن ساۋىقتىرۋ ءۇشىن ۇلتتىق قوردان قوماقتى قاراجات بولگەنى ەسىمىزدە. بۇل ءۇردىس بيىل دا ساقتالدى. ءتىپتى بيىلعى جولداۋدا ارنايى اتالىپ, زەينەتاقى قورىنداعى اقشانىڭ ءبىر بولىگى بانكتەرگە قارىزعا بەرىلەتىن بولىپ شەشىلگەن. مەملەكەتتىڭ بانك سەكتورىن بۇلاي كوتەرمەلەۋىن ۇكىمەت سالانى ساۋىقتىرۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ دەپ تۇسىندىرەدى. دەگەنمەن ونىڭ استارىندا 2020 جىلعا دايىندىق تا بار سەكىلدى. ياعني, كۇنى ەرتەڭ شەتەلدىك بانكتەر ءىرى پورتفەلىمەن, ارزان نەسيەسىمەن جانە ءتيىمدى دەپوزيتتىك سىياقىمەن كىرگەندە ءبىزدىڭ بانكتەر كولەڭكەدە قالىپ قويماسىن دەگەنى.
ولاي دەيتىنىمىز, ۇكىمەتتىڭ بىلتىرعى بانكتەردى ساۋىقتىرۋ باعدارلاماسىندا ۇلتتىق قوردان بولىنەتىن قاراجات تەك ءىرى بانكتەرگە عانا بەرىلۋى كەرەك دەگەن تالاپ بولدى. ءىرى بولىپ قانا قويماي, ۇكىمەتتىڭ كومەگىن الۋ ءۇشىن بانك قوجايىندارى بانكتەردى قوسىمشا كاپيتالداندىرۋى كەرەك بولدى. بۇل سىرتتان قاراعاندا ۇساق بانكتەرگە جاسالعان قيانات بولىپ كورىنگەنىمەن, ونىڭ استارىندا ەكونوميكادا ءرولى تومەن كىشىگىرىم «بانكسىماقتاردى» نارىقتان الاستاتۋدىڭ امالىنا ۇقسايدى.
ۇلتتىق قوردىڭ اقشاسىنان بولەك ەلدەگى بانكتەردى كۇشەيتۋدىڭ ەكىنشى امالى رەتىندە مەملەكەت بانكتەردى بىرىكتىرۋ ساياساتىن جۇرگىزدى. ناتيجەسىندە ءبىردى-ەكىلى ۇساق بانكتەردەن بولەك, قازكوم مەن حالىق بانكىنىڭ قوسىلعانى دا بەلگىلى. Tengri Bank پەن Capital Bank, تسەسنا بانك پەن تسەنتر كرەديت بانكىنىڭ دە قوسىلاتىنى ايتىلعانىمەن, كەيىن ولار ءۇنسىز قالدى. ال قازكومدى مەنشىكتەگەن حالىق بانكتىڭ جالپى اكتيۆى 7,9 ملرد تەڭگەگە جەتىپ, ءىس جۇزىندە نارىقتاعى مونوپوليسكە اينالدى. قازىرگى تاڭدا بانك سەكتورىنداعى قاراجاتتىڭ ءاربىر ءۇشىنشى تەڭگەسى, ياعني نارىقتىڭ 34 پايىزى وسى «سۋپەربانككە» تيەسىلى.
وتاندىق بانكتەر حالىققا «سەنىپ العان» با؟
جالپى قازىرگى تاڭدا ەلدەگى ەكىنشى دەڭگەيلى 28 بانكتىڭ 9-نىڭ اكتيۆى 1 ترلن تەڭگەدەن اسادى. ولار «حالىقتان» بولەك, تسەسنا, كاسپي, فورتە, تسەنتر كرەديت, اتف جانە ەۋرازيالىق بانك پەن رەسەيلىك سبەربانك.
قازاقستانداعى بانكتەر نەگىزىنەن قاراپايىم حالىققا ارقا سۇيەيدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ويتكەنى بانك سالاسىنداعى جالپى اكتيۆتىڭ جارتىسىنان كوبى دەپوزيتتەگى اقشا. بانكتەر سىرتتان اقشا تابۋعا تالپىنا قويمايدى. ماسەلەن, زاڭدى تۇلعالار مەن جەكە تۇلعالاردىڭ كوپشىلىگى اقشا ساقتايتىن حالىق بانكتە وتاندىق بيزنەس پەن قاراپايىم حالىقتىڭ 5,7 ترلن تەڭگەسى جاتىر. بۇل بانك اكتيۆىنىڭ شامامەن 70 پايىزى. سونىڭ ىشىندە 3 ترلن تەڭگە – حالىقتىڭ دەپوزيتتەگى اقشاسى بولسا, قالعان 2,7 ترلن تەڭگە – بيزنەستىڭ قارجىسى.
بانكتەر اكتيۆى كولەمىنىڭ حالىقتىڭ ارتىق اقشاسىنا تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىنىڭ ەكىنشى دالەلى – بانك سەكتورىنداعى سوڭعى مالىمەتتەر. وتكەن ايدا حالىقتىڭ دەپوزيتتەگى اقشاسى رەكوردتىق 8,4 ترلن تەڭگەگە جەتكەنىن ۇلتتىق بانك حابارلاعان ەدى. سول كەزدە شىققان جانە ءبىر دەرەكتە بانك سەكتورىنىڭ تازا تابىسىنىڭ دا بىلتىرعىدان 2,5 ەسەگە ارتقانى ايتىلدى. بۇل تۇرعىدا بانكتەردىڭ ۇلەسى دە بىردەي. حالىق, كاسپي مەن سبەربانك ۇشتىگىندەگى ەلدىڭ اقشاسى كوبەيىپ, ولاردىڭ تابىسى دا ارتا ءتۇستى.
دەگەنمەن سوڭعى كەزدە زاڭدى تۇلعالاردىڭ بانكتەگى سالىمدارىندا ايتارلىقتاي وزگەرىستەر بايقالا باستادى. بيزنەستىڭ كورپوراتيۆتىك سالىمنىڭ باسىم بولىگى نەگىزىنەن حالىق, تسەسنا جانە سبەربانكتەردە ساقتالعانىمەن, سوڭعى كەزدەرى ونداعى قاراجات كەمىپ بارا جاتىر. ەسەسىنە, ۇساق بيزنەس ءوزىنىڭ ارتىق اقشاسىن شاعىن بانكتەرگە سالا باستاپتى.
شەتەلدىك بانكتەرمەن باسەكەلەسە الۋى كەرەك
تاياۋدا الەۋمەتتىك جەلىدە ەلدەگى بەلگىلى ءبىر ەكونوميستىڭ الداعى ۋاقىتتا قازاقستاندا وتاندىق بانكتەرگە قاراعاندا شەتەلدىك بانكتەر سانى كوپ بولادى دەگەن بولجامى جاريالاندى. ارينە, كەلەر جىلى بولماسا دا, 2020 جىلدان باستاپ شەتەلدىك بانكتەر كوبەيەتىنى كوپشىلىككە ونسىز دا تۇسىنىكتى. بىراق ماسەلە بانكتىڭ سانىندا ەمەس, ساپاسىندا. قازاقستاندا قازىردىڭ وزىندە پاكىستاننىڭ, قىتايدىڭ بانكتەرى بار. بىراق ولار وسى سالادا بەلسەندى دەي المايمىز. تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن بىرنەشە كاسىپورنى بار شىعار, بىراق قاراپايىم حالىق ولاردىڭ بار-جوعىنان دا حابارسىز. تەك رەسەيدىڭ بانكتەرى عانا قازىر وتاندىق قارجى ۇيىمدارىنا باسەكەلەس بولىپ تۇر. اسىرەسە يپوتەكا نارىعىندا سبەربانكتىڭ كوشباسشى ەكەنى جاسىرىن ەمەس. ءۇي ساتۋدان بولەك, بۇل بانك شاعىن جانە ورتا بيزنەسپەن دە جاقسى جۇمىس ىستەپ جاتىر.
جالپى ەكونوميكانى نەسيەلەۋدە رەسەي بانكتەرى تىم بەلسەندى. ماسەلەن, وتكەن جىلى قازاقستاندىق بانكتەردىڭ نەسيە پورتفەلى ازايعان كەزدە قازاقستانداعى رەسەيدىڭ بانكتەرى كەرىسىنشە قارىز بەرۋدى ۇلعايتتى. «نۇرلى جەر» سەكىلدى مەملەكەتتىك باعدارلاماعا العاش بولىپ قاتىسقان دا سبەربانك. ال ءوز بەتىنشە قارجىلاندىرۋ جاعىنان سبەربانك نەگىزىنەن ء«ىرى نەسيەلەردى» كوبىرەك بەرەدى. ەڭ باستىسى, رەسەيلىك بانكتەردىڭ «كوزىرى» – جىلدىق سىياقى قۇنىنىڭ تومەندىگى. ونىڭ سەبەبى, كورشى ەلدەگى نەسيەنىڭ سالىستىرمالى تۇردە ارزاندىعى. جالپى قازاقستانداعى نەسيە پايىزىنىڭ بەرىسى رەسەي, ءارىسى باتىس ەلدەرىندەگى نەسيە پايىزىنان كوپتىگى 2020 جىلى شەتەلدىك بانكتەر ىشكى نارىققا كىرگەن كەزدە انىق بايقالىپ, بانك سەكتورىنا ونىڭ كەسىرى دە ءتيۋى عاجاپ ەمەس. ونىڭ مىسالى جوعارىدا اتالعان سبەربانكتىڭ ارتىقشىلىقتارى.
وسى ورايدا, وتاندىق بانك سەكتورىن شەتەلدىك بانكتەرمەن باسەكەگە قابىلەتتى ەتۋ ءۇشىن ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتى مەن ۇساق بانكتەردىڭ بىرىگۋى جەتكىلىكسىز. بۇل شارالار بانكتى ىرىلەتۋگە مۇمكىندىك بەرگەنىمەن, قارجى سالاسىنداعى ماسەلەنى شەشپەيدى. ناقتىراق ايتار بولساق, نەسيەنىڭ پايىزىن تومەندەتە المايدى. ەرتەڭ شەتەلدىك بانكتەر «ارزان اقشا» الىپ كەلگەندە حالىقتىڭ ءبارى سولارعا اۋىسىپ كەتپەۋى ءۇشىن ۇلتتىق بانك ەڭ الدىمەن تەڭگەنىڭ بازالىق مولشەرلەمەسىن تومەندەتۋى كەرەك. راس, 2016 جىلدان بەرى ۇلتتىق بانك بازالىق مولشەرلەمەنى 17 پايىزدان 9 پايىزعا دەيىن تومەندەتكەن. الايدا قازىر بۇل كورسەتكىش قايتا كوتەرىلىپ بارا جاتىر. بازالىق مولشەرلەمەنى كوتەرۋدەگى ماقسات تەڭگەنىڭ وزىندىك قۇنىن ارتتىرۋ بولۋى مۇمكىن. ءدال وسى ساياساتتى قازىر رەسەي ورتالىق بانكى دە جۇرگىزىپ جاتىر. دەگەنمەن, ءالسىز بولسا دا تەڭگەنىڭ ءوزىمىزدىڭ بانكتەردە ساقتالعانى دۇرىس.
باۋىرجان مۇقان,
«ەگەمەن قازاقستان»
