– جاقىپ قاجىمان ۇلى, «ەل داۋسىز بولماس» دەگەندەي, داۋ – كەز كەلگەن قوعامعا ءتان قۇبىلىس. بۇگىنگىدەي وركەنيەتتى زاماندا داۋ-جانجالدى رەتتەۋدەگى مادەنيەت, ياعني قۇقىقتىق مادەنيەتىمىز قانداي؟
– ءبىزدىڭ قوعامدا داۋ-دامايدى تەك سوت ارقىلى عانا شەشۋ كەرەك دەگەن كوزقاراس قالىپتاسىپ, سانامىزدا بەرىك ورىن العان. ءسال داۋ تۋىنداسا, دەرەۋ سوتقا جۇگىرەمىز. ەكى اراداعى ماسەلەنى سوت الاڭىنا شىعارىپ, سول ارقىلى باس پايدامىزعا شەشكىمىز كەلىپ تۇرادى. اششى بولسا دا شىندىق قىمبات. داۋدىڭ بارلىعىن سوتتا شەشۋ مۇمكىن ەمەس. سوت ەكى تاراپتىڭ تالاپتارىن بىردەي قاناعاتتاندىرا المايدى. داۋ قولدانىستاعى زاڭدى قولدانا وتىرىپ شەشىلۋى ءتيىس. مىسالى, وتباسى, اعايىن, دوس-جاران, كورشى-قولاڭ اراسىنداعى تالاس-تارتىستى سوت تارازىسىنا سالۋ قانشالىقتى دۇرىس؟ ءبىر ءسات وي ەلەگىنەن وتكىزىپ كورەيىكشى. سوتقا ارىز بەردىك دەلىك. ارينە سوتقا جۇگىنۋ – زاڭدى قۇقىعىمىز. دەسەك تە بەرگەن ارىزىمىزدىڭ ودان ءارى قارالۋ جولى قانداي بولماق؟
بىرىنشىدەن, ءبىراز ۋاقىت اۋرە-سارساڭعا تۇسەمىز. ىسكە نۇكتە قويىلعانشا ءبىر ەمەس, بىرنەشە سوت وتىرىسى ءوتۋى مۇمكىن. شاعىمدار وبلىستىق, ءتىپتى جوعارعى سوتقا جەتىپ جاتادى. قايتا-قايتا جۇمىستان سۇرانىپ, كاسىپتى توقتاتىپ, جەكە تىرلىكتى ىسىرىپ قويۋعا تۋرا كەلەدى. ەكىنشىدەن, سوت – ۇلكەن شىعىن. مەملەكەتتىك باج تولەيمىز, سوت شىعىنىن وتەيمىز, جول قاراجاتى بار, زاڭگەرلەردى جالدايمىز. مۇنداي جاعداي تەك قازاقستاندا عانا ەمەس. دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە جۇگىنسەك, ولاردا داۋدى شەشۋ ۋاقىتى بىزدەن دە ۇزاق, سوت شىعىنى بىزدەن دە قىمبات. سوندىقتان ولاردا داۋدىڭ سانى كوپ ەمەس. سەبەبى شەتەلدىكتەر سوتقا باراردا ءجۇز ويلانىپ, مىڭ تولعانادى. ۇشىنشىدەن, وسىنشاما قيىندىقتان وتسەك تە داۋ پايدامىزعا شەشىلەتىنىنە ەشكىم كەپىلدىك بەرمەيدى. كەرىسىنشە, تۋعان-تۋىس, دوس-جاران, قىزمەتتەسىمىزبەن ەكى اراداعى قارىم-قاتىناسقا, سىيلاستىققا, ارىپتەستىككە نۇقسان كەلەدى. ۇزاق جىل قاسىقتاپ جيناعان ابىرويدى ءبىر ساتتە شومىشتەپ توگە سالعان كىمگە پايدا؟!
سەبەبى سوت – داۋ الاڭى. وندايدا ابىروي-بەدەلدى, ادامگەرشىلىك پەن يماندىلىقتى جيىپ قويىپ, امال جوق, ايتىسۋعا, تالاسۋعا, تارتىسۋعا ءماجبۇر بولامىز. كوپ جاعدايدا اشۋعا بەرىلىپ, ءبىر-بىرىمىزگە اۋىر سوزدەر ايتامىز. «اشۋ – دۇشپان» دەگەندەي, كەشەگى تۋىستار بۇگىنگى جاۋ, كەشەگى دوستار بۇگىنگى قاسقا اينالۋى مۇمكىن. مۇنىڭ الدىن قالاي الۋعا بولادى؟ ارينە «اقىل – دوس» دەپ حالقىمىز بەكەر ايتپاعان. قۇقىقتىق قوعامدا ءومىر سۇرگەننەن كەيىن ادامدار كەز كەلگەن قارىم-قاتىناستى داۋعا ۇلاستىرماۋعا تىرىسۋلارى قاجەت. ەل اراسىندا «اۋرۋدى ەلەمەگەن ولەدى, داۋدى ەلەمەگەن تولەيدى» دەگەن ءسوز بار. داۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن, قانداي دا ءبىر قۇقىقتىق قارىم-قاتىناس جاساۋدىڭ الدىندا, ولار كاسىبي زاڭگەرلەردىڭ كومەگىنە جۇگىنگەندەرى ءجون. ال داۋ تۋىنداعاندا ەڭ دۇرىسى, تاتۋلاسۋ, كەلىسۋ, بىتىمگە, ءبىر مامىلەگە كەلۋ. ودان ەكى تاراپ تا ۇتادى. ۋاقىت پەن قارجى ۇنەمدەلەدى. كورشىلەستىك, تۋىستىق, دوستىق قارىم-قاتىناس نىعايادى. جۇيكەگە سالماق تۇسپەيدى, ابىروي-بەدەلىمىز ساقتالادى.
– داۋلاردى بەيبىت تۇردە شەشۋ جانە قوعامداعى داۋكەستىكتىڭ دەڭگەيىن تومەندەتۋ ءۇشىن قانداي جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر؟
– باستى باعىت – پرەزيدەنتتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى, «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى, «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى.
جىل باسىنان بەرى جوعارعى سوتتا 7 توپ جۇمىس ىستەۋدە. قازىر ء«مىنسىز سۋديا», «ۇلگىلى سوت», ء«ادىل پروتسەسس», «ساپالى ناتيجە», «وڭتايلى ورتا», «SMARTسوت», «تاتۋلاسۋ: سوتقا دەيىن, سوتتا» باعدارلامالارى ىسكە اسۋدا. وسى توپتار ونشاقتى زاڭ جوباسىن ازىرلەدى. ولاردى پارلامەنتكە ەنگىزۋ ءۇشىن مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن كەلىسۋلەر جۇرگىزىلۋدە.
زاڭ دايىنداۋ جۇمىستارىمەن قاتار, وڭىرلەردە تاتۋلاسۋ ورتالىقتارى اشىلۋدا. وندا كاسىبي مەدياتور, پسيحولوگ, كونفليكتولوگ, ادۆوكات, نوتاريۋس, سوت ورىنداۋشىلارى, زاڭگەرلەر جۇمىس ىستەيدى. ماقسات – كەلىسسوز جۇرگىزۋدىڭ ءتيىمدى جولدارى, ەكى جاققا قولايلى شەشىم ىزدەۋ جانە ۇسىنۋ.
سوتتا تاتۋلاسۋ. مىسالى, كاسىپكەر ءبىر مەكەمەگە قىزمەت كورسەتتى دەلىك. بىراق, اقشاسىن الا الماي, اۋرەگە تۇسەدى. باسشىسىنا كىرە المايدى. سوندا كاسىپكەر نە ىستەۋى كەرەك؟ سوتقا جۇگىنۋدەن باسقا امال جوق. ال سوت ۇزاق ءارى قىمبات پروتسەسس. وڭتۇستىك كورەيادا مۇنداي جاعدايدا كاسىپكەر باجدىڭ تەك 25 پايىزىن تولەپ, سوت ارقىلى مەكەمە باستىعىن كەلىسسوزگە وتىرۋعا ماجبۇرلەيدى. مەكەمەنىڭ قارىزى بار ەكەنى انىق بولسا, سۋديا دەرەۋ بۇيرىق شىعارىپ, تولەۋگە مىندەتتەيدى. نەمەسە وزدەرى بىتىمگە كەلەدى. وسىنداي تاجىريبەلەردى ءبىزدىڭ دە زاڭدارعا ەنگىزسەك دەگەن ويىمىز بار.
– قالاي ويلايسىز. داۋدى شەشۋدىڭ ءتيىمدى ءادىسى بار ما؟
– نەگە بولماسىن؟ داۋدى شەشۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى ءادىسى – تاتۋلاسۋ. بىراق, سوتتاردا ىستەر سانى ەسەلەپ وسۋدە. 2016 جىلى سۋديالار 1,7 ملن, 2017 جىلى – 2,7 ملن ءىس پەن ماتەريال قاراسا, 2018 جىلى 3,8 ملن ءىس پەن ماتەريال قارالادى دەگەن بولجام بار. ادام باسىنا شاققاندا ءاربىر بەسىنشى ازاماتتىڭ داۋ شەڭبەرىنە تارتىلىپ وتىرعانىن اڭعارۋعا بولادى. بۇل جونىندە ەلباسىمىز ءوزىنىڭ جولداۋىندا ناقتى اتاپ كورسەتتى.
جالپى, دامىعان ەلدەردە داۋدىڭ 80-90 پايىزى بىتىممەن اياقتالادى. ۇلىبريتانيا, كانادا, ت.ب. ەلدەردە داۋ كوبىنەسە مەدياتسيا تارتىبىمەن شەشىلەدى. تەك بىتىممەن شەشۋگە كەلمەيتىن, كۇردەلى داۋلار عانا سوتتا قارالادى. سوتقا جۇگىنۋ وتە قىمبات. سول سەبەپتى تاراپتاردىڭ كوبى الدىمەن سوتقا ەمەس, مەدياتورعا جۇگىنەدى.
بىزدە جاعداي وزگەشە. داۋدى سوتسىز شەشۋ ءادىسىنىڭ ارتىقشىلىعى بولا تۇرا, ول ءتاسىل از قولدانىلادى, ءتىپتى سوت تاجىريبەسىندە 2-3%-عا دا جەتپەيدى.
– مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟
– ونىڭ سەبەبى ءارتۇرلى. مەدياتسيا ينستيتۋتىن جەتىلدىرۋ جۇمىسى جۇيەلەنبەگەن. مەدياتسيانى قولدانۋ تەك سوتتىڭ جۇمىسى دەپ تۇسىنەمىز. داۋدى سوتسىز شەشۋ ءادىسىن بىلمەيمىز. كەلىسىمگە كەلۋ مادەنيەتىمىز تومەن. وسى كەمشىلىكتەردى جويۋ ءۇشىن ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, داۋدى شەشۋدىڭ بالاما ادىستەرىن ۇيرەتىپ, وڭىرلەردە تاتۋلاسۋ ورتالىقتارىن اشۋدامىز. تاعى ءبىر سەبەپ – بىزدە سوتقا جۇگىنۋ وتە ارزان. مىسالى, اجىراسۋ جونىندەگى تالاپ ارىز بەرۋ ءۇشىن تەڭگەمەن ساناساق, بەلارۋستە 15 مىڭ, ۋكراينادا 19 مىڭ, ال قازاقستاندا نەبارى 72 تەڭگە. داۋلاردىڭ 35% – م ۇلىكتىك ەمەس. سولار بويىنشا مەملەكەتتىك باجدىڭ قۇنى 1203 تەڭگە. ارينە, وسىلاي بولعان سوڭ كوبىسى مەدياتورعا ەمەس, بىردەن سوتقا بارعاندى ءجون كورەدى.
– ءومىر بولعان سوڭ كەيدە دوستار اراسىندا داۋ كەزدەسىپ جاتادى. بىرلەسىپ كاسىپكەرلىكتى باستاپ, جۇمىستارى العا باسقان سوڭ تۇسىنبەۋشىلىك تۋىندايتىن وقيعالار از ەمەس. سونداي ساتتەر جەكە وزىڭىزدە كەزدەستى مە؟
– ارينە, ونداي مىسالدار بارشىلىق. تەك مەندە ەمەس, كەز كەلگەن ادامنان سۇراساڭىز, سونداي جاعدايلار تۋرالى ايتىپ بەرە الادى.
ءماجىلىس دەپۋتاتى بولعان كەزدە ءبىراز ادامعا جۇمىس ورنىن بەرىپ وتىرعان ەكى كاسىپكەردىڭ اراسىندا داۋ تۋىنداپ, سوتتاسۋدى باستايدى. ەكەۋىن شاقىرىپ الىپ, سويلەستىم. قاراسام, ەكەۋىنىڭ دە كىناسى بار. سوتقا جۇگىنسە, ءادىل شەشىم تابۋى ەكىتالاي. سوندىقتان «ورتاق شەشىم ىزدەڭدەر, اشۋعا بەرىلمەڭدەر, سويلەسىڭدەر, ارىزدارىڭدى قايتارىپ الىڭدار» دەدىم. ويتكەنى, شاعىن قالا, ارالاساتىن, باراتىن ورتالارى ءبىر. «سوتقا جۇگىنۋگە اسىقپاڭدار. سەنىم جوعالادى, بيزنەستەرىڭ تۇرالايدى, ابىرويدان جۇرداي بولاسىڭدار. سول كەرەك پە سەندەرگە؟ سابىرمەن شەشىڭدەر» دەپ كەڭەس بەردىم.
ءبىر-ەكى ايدان كەيىن ولار «ايتقانىڭىز جاقسى بولدى. تاتۋلاستىق. ابىرويىمىزدى ساقتاپ, كۇش-جىگەرىمىزدى كاسىبىمىزگە جۇمساپ جاتىرمىز» دەپ ايتتى. ولاردىڭ سىيلاستىقتى ساقتاپ قالعانىنا مەن دە قۋاندىم.
وسىعان قاتىستى ءبىر وي. كوبىنەسە كاسىپتى باستاماي تۇرىپ نەگىزگى شارتتاردى ەگجەي-تەگجەيلى بەلگىلەپ المايمىز. اۋىزشا ايتىپ قويا سالامىز. ءاربىرى ءوز تۇسىنىگىن باسشىلىققا الادى. ارەكەتىن قۇجات ارقىلى رەتتەمەيدى. قاعازعا ءتۇسىرۋدى ۇيات كورەمىز, سەنىمسىزدىك قوي دەپ ءمان بەرمەيمىز. وسىنداي كەمشىلىگىمىز ەرتەڭ مىندەتتى تۇردە داۋعا اكەپ سوعۋى مۇمكىن. ەكى ورتادا داۋدى شەشىپ بەرەمىن دەيتىن اقىل ايتۋشىلار دا پايدا بولادى. بۇل ولاردىڭ تابىس كوزى بولۋى مۇمكىن.
– داۋلاردىڭ كوبىسى وتباسىلىق داۋلار, سونىڭ ىشىندە م ۇلىكتى ءبولىسۋ تۋرالى. ولاردى سوتسىز شەشۋ جولى قانداي؟
– قىزمەت بابىندا اتالعان داۋلاردىڭ بىرازىمەن كەزدەستىم. كەزىندە ابىرويلى, اتاقتى دەگەن كىسىلەردىڭ بالالارى, تۋىستارى دۇنيە-م ۇلىككە تالاسىپ, بەت جىرتىسىپ, ءبىرىن-ءبىرى كورە الماي كەتكەن جاعدايلار كوپ. بۇرىن ايرانداي ۇيىپ وتىرعان بەدەلدى اۋلەتتىڭ ابىرويى توگىلىپ, سوتتاسىپ جۇرگەنى ىڭعايسىز. سولاردىڭ ارىزدارىن شەشۋ بارىسىندا «اكە-شەشەلەرى قانداي كەرەمەت تۇلعالار ەدى, بۇكىل حالىق بىلەتىن, ەل سىيلايتىن, ال بالالارىنىڭ ىستەپ جۇرگەنى ءتىپتى اقىلسىزدىق» دەگەن ويعا كەلىپ, ءىس-ارەكەتتەرىنە قاتتى كۇيىنەتىنمىن.
ءبىر وتباسىنىڭ وتاعاسى ومىردەن ءوتتى. بالالارى اراسىندا كەلىسپەۋشىلىك پايدا بولىپ, ۇلكەن داۋعا ۇلاسۋ قاۋپى تۋىندايدى. سەبەپ – قالعان دۇنيە-م ۇلىكتى ءبولىسۋ. ويلانا وتىرىپ, ولارعا حات جازدىم. قايتىس بولعان كىسىنىڭ تىنباي ەڭبەكتەنىپ, ارتىنا مول مۇرا قالدىرعانىن, كۇندىز-ءتۇنى جۇمىس دەپ ءجۇرىپ, تىرشىلىكتىڭ قىزىعىن كورە الماي كەتكەنىن ايتتىم. «ارالارىڭ سۋىپ كەتسە, ونىڭ ۇياتى بۇكىل اۋلەتكە كەلەدى عوي. سول م ۇلىكتى بولىسەمىز دەپ ءجۇرىپ, ارداقتى اكەلەرىڭنىڭ اتىنا كىر كەلتىرىپ الماڭدار» دەگەن ويىمدى جەتكىزدىم.
– حاتتىڭ پايداسى بولدى ما؟
– بولعاندا قانداي. ولار حاتتى وقىپ, كوڭىلدەرى بوساپ, ءبىر-بىرىنەن كەشىرىم سۇراپ, ءبىرىن-ءبىرى جۇباتىپ, «شىنىندا دا ەلگە مازاق بولا جازداپپىز عوي» دەسىپ, ورتاق شەشىمگە كەلۋ جولىن ىزدەستىرە باستادى.
– بار ماسەلەنى اقىلمەن شەشكەن ءجون دەيسىز عوي.
– مەنىڭشە, كەز كەلگەن ماسەلەنى اقىلمەن, سابىرمەن شەشكەنگە نە جەتسىن. بەس كۇندىك ومىردە سىيلاستىق, تاتۋلىقتان قىمبات ەشتەڭە جوق. دۇنيە-م ۇلىك باۋىردان ارتىق ەمەس. اعايىننىڭ باسى قوسىلماي قالسا, ونىڭ زاردابىن كەلەشەكتە بالالارى تارتادى, ارالاسۋدى قويادى. سوندا بولاشاق ۇرپاققا قانداي ونەگە كورسەتەمىز؟
– ويىڭىزدى ءتۇسىندىم. حات جازۋ تاتۋلاستىرۋدىڭ ءتيىمدى ءادىسى ەكەنىن ايتتىڭىز. بۇعان قاتىستى سىزدە مىسالدار كوپ سياقتى.
– ارينە تەك ءوز باسىمنان وتكەن جاعداي ەمەس. ەستىگەنىم دە بار. ادام اراسىنداعى ءبىراز شيەلەنىستى حات ارقىلى شەشۋگە بولاتىنىنا سەنىمدىمىن. ويتكەنى ەموتسياعا بەرىلگەن ادامدار اشۋ ۇستىندە ءبىرىن-ءبىرى تىڭدامايدى, مويىندامايدى. ال, حات جازۋ بارىسىندا ءوزىڭ جەكە وتىرىپ, ورىن العان جاعدايعا اقىلمەن, سابىرمەن باعا بەرەسىڭ.
ءبىر مىسال. كۇيەۋى مەن ايەلى 20 جىلدان استام وتاسقان. شاڭىراق قۇرعاندا تۇرمىستارى تومەن بولاتىن. جاستارى ەلۋدەن اسىپ, اياقتارىنا نىق تۇرعان شاقتا كۇيەۋىنىڭ جاس ايەل العىسى كەلەدى. ايەلى وزىنە ءتيىستى م ۇلىكتى الۋ ءۇشىن سوتقا بارايىن دەسە, مەملەكەتتىك باج تولەۋ, زاڭگەردى جالداۋ دەگەندەي وعان ءبىراز قارجى قاجەت. قاتتى قينالىپ, حات جازايىن دەپ شەشەدى. وندا ومىردە بىرگە باستان كەشكەن جاقسىلىقتاردى, ەكەۋىنىڭ قانداي قيىنشىلىقتاردى باستان وتكىزگەنىن, وتباسى, بالالارى ءۇشىن تىنىم تاپپاي ەڭبەكتەنگەندەرىن جازادى. ەندى ەلەۋلى جاسقا كەلگەندە دالادا قالعانىنا كۇيىنەدى. ەكەۋىنىڭ سوتتاسىپ جۇرگەنى بالالارىنا دا ابىروي اپەرمەسى انىق. سول سەبەپتى كۇيەۋىنىڭ ويلانىپ, دۇرىس شەشىم قابىلداۋىن ءوتىنىپ سۇرايدى. حاتتى وقىعان سوڭ, كۇيەۋى قاتتى ويلانىپ-تولعانىپ, اقىلعا سالىپ, داۋلى قاتىناستارىن سوتسىز رەتتەگەن, سۇراعانىن بەرگەن. قاشاندا اتالى سوزگە توقتاعان حالىقپىز عوي. تەك جۇرەك كىلتىن تابا ءبىلۋىمىز كەرەك.
– ەلباسى حالىقتىڭ سوتقا دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋ تۋرالى تاپسىرما جۇكتەدى. وسى باعىتتا قانداي ناقتى جۇمىستار جاسالۋدا؟
– حالىقتىڭ سوتقا سەنىمىن ارتتىرۋ – وزەكتى ماسەلە. بۇل باعىتتا جاسالىپ جاتقان جۇمىستار بارشىلىق. ءبىراز قاناتقاقتى جوبالارىمىز ءوز ناتيجەلەرىن بەرۋدە. سول ناتيجەلەردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن زاڭدارعا تۇزەتۋلەر مەن وزگەرىستەردى ەنگىزۋ تۋرالى جوبالاردى دايىندادىق. مازمۇنى مىناداي:
1. كادر ماسەلەسى. ەلباسى سوت جۇيەسىنە بىردە-ءبىر كەزدەيسوق ادام وتپەۋى ءتيىس دەدى. جوعارى سوت كەڭەسىمەن بىرلەسىپ بيىل جاڭا HR-تەحنولوگيالارىن ەنگىزدىك. سۋديالىققا ۇمىتكەر زاڭداردى بىلگەننەن بولەك ساۋاتتى جازا ءبىلۋى, جازعانىن جەتە تۇسىندىرە ءبىلۋى ءتيىس. پسيحولوگيالىق تەست ارقىلى ۇمىتكەردىڭ سوت جۇيەسىنە كەلۋ نيەتىن بايقايمىز. قاتاڭ ىرىكتەۋدەن كەيىن عانا سۋديا لاۋازىمىنا جول اشىلادى. بۇرىن ءاربىر ءتورتىنشى ۇمىتكەر كونكۋرستان ءساتتى ءوتىپ, سۋديا بولىپ تاعايىندالسا, تالاپ كۇشەيگەننەن كەيىن ۇمىتكەرلەردىڭ 2-3%-ى عانا سۋديالىققا قول جەتكىزۋدە.
2. سوت شەشىمدەرى كوبىنەسە قيىن, تۇسىنىكسىز تىلمەن جازىلادى. ونىڭ ۇستىنە شەشىمدى جاريالاعان سوڭ سۋديا ونى تۇسىندىرمەي, زالدان دەرەۋ كەتىپ قالادى. سوندىقتان نورماتيۆتىك قاۋلى قابىلداۋ ارقىلى سوت اكتىسىنىڭ مازمۇنى, قۇرىلىمى, تىلىنە قاتىستى ءتيىستى تالاپتاردى بەكىتتىك. ەندى ۇكىمنىڭ, شەشىمنىڭ, قاۋلىنىڭ مازمۇنى قاراپايىم ادامعا تۇسىنىكتى تىلدە جازىلىپ, تاراپتاردىڭ كەلتىرگەن ءاربىر ۋاجىنە جاۋاپ بەرىلەدى. سونىمەن بىرگە سۋديالار ءوز شەشىمدەرىن جاريالاعان سوڭ سوت زالىندا نە سەبەپتەن وسىنداي شەشىمگە كەلگەنىن تاراپتارعا تۇسىندىرۋگە مىندەتتى. وسى تالاپ 1-قىركۇيەكتەن كۇشىنە ەندى. قازىر سوت شەشىمدەرىنە جوعارى ساتىلارعا شاعىمدانۋ ازايدى.
3. «جەتى ءتۇيىن» باعدارلاماسىنداعى «ۇلگىلى سوت» جانە ء«ادىل پروتسەسس» دەگەن جوبالار سارىارقا اۋداندىق سوتىندا قاناتقاقتى رەجىمدە ىسكە اسۋدا. جۇرتقا ىڭعايلى بولۋ ءۇشىن فرونت-كەڭسە اشىلىپ, سوتقا كەلۋشىلەرگە بارىنشا قولايلى جاعداي جاسادىق. كەڭسە اشىق, كەدەرگىسىز قىزمەت كورسەتۋدە. رەسەپشن-كونسۋلتانت مامان كەلۋشىلەرگە بارلىق شارالاردى تۇسىندىرەدى. زالدا Wi-Fi, گادجەتتەر ءۇشىن قۋات كوزدەرى بار. ەلەكتروندى كەزەك جۇمىس ىستەيدى. بەينەبايلانىس ورناتىلعان. كەلۋشىلەرگە اقپاراتتىق كابينەت, مەدياتور, ادۆوكات, تاتۋلاستىرۋشى سۋديا قىزمەت كورسەتەدى.
سارىارقا اۋداندىق سوتىنىڭ ۇلگىسىمەن رەسپۋبليكانىڭ 20-دان استام سوتتارىندا بىرىڭعاي ديزاينداعى فرونت-كەڭسەلەردى اشتىق. جۇمىس جالعاسا بەرەدى. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ايتىلعان جاڭاشىلدىقتار سوتقا دەگەن ەل سەنىمىن ارتتىرۋعا, وزىق ەلەكتروندى قىزمەتتى كورسەتۋگە, سوتتاردىڭ جۇمىسىنا زاماناۋي فورماتتى ەنگىزۋگە مۇمكىندىكتەر بەرەدى.
4. وڭىرلەردە سوتتان تىس تاتۋلاستىرۋ ورتالىقتارى اشىلۋدا. قازىر مۇنداي ورتالىقتاردىڭ سانى 25-كە جەتتى. مىسالى, قىزىلوردا قالاسىنداعى ورتالىقتا 6 مامان تەك تاتۋلاسۋ رەسىمىمەن اينالىسادى. جەرگىلىكتى اكىمدەر دە وسىنداي ۇلگىمەن جۇمىس جاساسا, ورتالىقتاردىڭ قىزمەتىنە سۇرانىس ارتادى, حالىق تا ۇلكەن سەنىممەن بارادى.
5. تاتۋلاسۋمەن اينالىساتىن ارنايى سۋديا بار. مۇنداي سۋديالار سانى – 81. مىسالى, استانانىڭ ەكونوميكالىق سوتىندا اتالعان سۋديانىڭ كومەگىمەن ىستەردىڭ 72 پايىزى بويىنشا تاراپتار بەيبىت كەلىسىمگە كەلۋدە.
6. سۋديالار ءبىراز ۋاقىتىن تەحنيكالىق, پروتسەستىك ەمەس جۇمىسقا ارنايدى. شەتەلدەردە مۇنداي جۇمىسپەن سۋديانىڭ كومەكشىسى اينالىسادى. وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ىشكى رەزەرۆ ەسەبىنەن سۋديانىڭ كومەكشىسى لاۋازىمىن ەنگىزۋدى قولعا الدىق.
7. ۆيرتۋالدى سوت جۇيەسىن ەنگىزۋ جوسپاردا بار. IT-سەرۆيس ارقىلى سوت وتىرىسىنا كەز كەلگەن ايماقتان قاتىسۋعا بولادى. مىسالعا, اركىم ءوز ۇيىندە نەمەسە جۇمىس ورنىندا وتىرىپ-اق سوت پروتسەسىنە قاتىسۋعا مۇمكىندىگى بار.
8. وتباسىلىق سوت قۇرۋ جوباسى قاناتقاقتى تۇرىندە قىركۇيەكتە باستالدى. سونداي ساناتتاعى ىستەردى قارايتىن 53 سۋديا بەلگىلەدىك. اتالعان ىستەردىڭ 41 پايىزى بويىنشا تاراپتار ورتاق كەلىسىمگە كەلۋدە. سونىڭ ناتيجەسىندە قانشاما وتباسىن تاتۋلاستىرۋعا قول جەتكىزىلدى.
9. تۇنگى سوتتار. جول-كولىك وقيعاسىنان كەيىن ساقتاندىرۋ تولەمىن الۋعا 100 كۇن كەتەتىن. وسى مەرزىمدى تۇنگى سوتتاردى ەنگىزۋ ارقىلى 7 ەسەگە ازايتتىق.
10. جۋىردا جوعارعى سوتتا قابىلداۋ ورتالىعىن اشامىز. وندا كۇن سايىن جوعارعى سوت ازاماتتاردى ارىز-شاعىمدارى بويىنشا قابىلدايدى. قازىر قابىلداۋ ەرەجەسى دايىندالىپ جاتىر.
11. اقتاۋ ۇكىمدەرىنىڭ سانى كوبەيدى. وتكەن جىلدىڭ 9 ايىندا 74 ادام اقتالسا, بيىل 194 ادام اقتالىپ, اقتاۋ ۇكىمدەرىنىڭ سانى 2,6 ەسەگە كوبەيدى. اقتاۋ ۇساق قۇقىق بۇزۋشىلىق ەمەس, اۋىر قىلمىس بويىنشا ورىن الىپ وتىر.
12. تسيفرلاندىرۋعا قاتىستى جوبالار دا بارشىلىق. سەرۆيستەردى ەلەكتروندى فورماتقا كوشىرۋدەمىز. سوت زالدارى ەلەكتروندى بولماق. سوت وتىرىستارىن دا ونلاين-رەجىمگە قايتا جابدىقتاۋ ويدا بار. IT-اناليتيكا ارقىلى حالىق سوت تورەلىگىنىڭ بولاشاعىن بولجاۋعا مۇمكىندىك الادى.
بۇل قاناتقاقتى جوبالار ەلباسى جولداۋىنداعى سوت جۇيەسىنە جۇكتەلگەن تاپسىرمالاردىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتەدى. اتاپ ايتساق, سوتتاردىڭ زاماناۋي تۇرلەرى مەن وزىق تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, ارتىق ۋاقىت پەن قارجى شىعىندارىنا الىپ كەلەتىن سوت پروتسەدۋراسىن قىسقارتۋ, ت.ب. ءوز شەشىمىن تابادى. ۇكىمەتپەن بىرگە وسىنداي كەشەندى شارالار قابىلدايمىز.
– «حابار24» تەلەارناسىنان 6 قاراشادا «دەلو وسوبوي ۆاجنوستي» حابارىن كوردىك. باعدارلاما تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز.
– بۇل عىلىمي-تانىمدىق باعدارلاما. سول كۇنى ساعات 18:20-دا ءبىرىنشى حابار بەرىلدى. ەندى اپتا سايىن ەفيرگە شىعادى. ساراپشى-زاڭگەر جوعارعى سوتتىڭ پراكتيكالىق قىزمەتىنە جۋرناليستىك زەرتتەۋ جۇرگىزەدى. وندا سوتتار ءۇشىن باعدار بولاتىن قۇقىقتىق ۇستانىم, تومەنگى ساتىداعى كەمشىلىكتەردى جويۋ جولى, مورال جانە زاڭ نورمالارىنا باعىنۋ, ت.ب. ماسەلەلەر قامتىلماق.
– 21 قاراشادا ەلوردادا «قازمەديا» ورتالىعىندا «ادىلەت الاڭى» دەگەن جاڭا ءفيلمنىڭ تۇساۋكەسەرى وتپەك. ءفيلمنىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟
– بۇل سۋديانىڭ جۇمىسىنا قاتىستى العاشقى وتاندىق تۋىندى. ادىلدىك پەن زاڭدىلىق تۋرالى. زاڭدى بۇزۋ ارقىلى ادىلدىك ورناتۋعا بولمايدى. زاڭدى سىيلايتىن قوعامدا عانا ادامدار كەلەشەگىن ۋايىمدامايدى, بالالارىنىڭ بولاشاعىنا الاڭدامايدى, كاسىبىن ەركىن جۇرگىزەدى. زاڭدى قۇرمەتتەيتىن مەملەكەت قانا العا جىلجيدى, دۇرىس داميدى. فيلمدەگى باستى يدەيا وسى. سوت پروتسەسىندەگى ىستەر ناقتى ومىردەن الىنعان, شىنايى فاكتىلەرگە قۇرىلعان. مەنىڭشە, فيلم وتە تارتىمدى, اسەرلى, مازمۇندى شىقتى.
جالپى, وتاندىق سوت جۇيەسىنە جۇكتەلگەن باستى ماقسات – حالىق سەنىمىن ارتتىرۋ. بۇل – ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى. بىلىكتىلىگىمىز بەن تاجىريبەمىزدى سوت جۇيەسىنە جۇكتەلگەن وسى مىندەتتەردى ءساتتى جۇزەگە اسىرۋعا جۇمسايمىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
نۇرلان قالقا,
جۋرناليست
