«جاقسى كەلدى دەگەنشە, جارىق كەلدى دەسەڭشى, جاقسىلىقتىڭ ۋىتىن, الىپ كەلدى دەسەڭشى» دەپ شات بولعان جاقسىلاردىڭ ءبىرى – 83 جىلدىق عۇمىرىن وقۋ-اعارتۋ سالاسىنا ارناعان جۇماگەلدى ەگەمبەرديەۆ بولاتىن. ول سان قابات تاريح جاستانىپ جاتقان وتىرار اۋدانىنىڭ اقكول اۋىلىندا (بۇرىنعى تۇركىستان اۋدانى) 1922 جىلى 21 ماۋسىمدا كەدەي شارۋانىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلدى. 7-8 جاسىندا مەشىتتەگى باستاۋىش مەكتەپتە, 14-15 جاسىندا 9-كلاستى اششىسايداعى گوركي اتىنداعى مەكتەپتە وقىپ, 17 جاسىندا تۇركىستان قالاسىنداعى لەنين اتىنداعى ورتا مەكتەپتە وقيدى. ال الماتى قالاسىنداعى قازاقتىڭ پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ماتەماتيكا فاكۋلتەتىندە ستالين اتىنداعى ستيپەنديانى يەلەنەدى. 1941 جىلى سوعىس باستالعاندا دەنساۋلىعىنا بايلانىستى اسكەر قاتارىنا الىنباعان جۇماگەلدىنىڭ اتا-اناسى تاشكەنت وبلىسىنىڭ كالينين اۋدانىندا تۇراتىن بولعاندىقتان, 1941 جىلى ءىىى كۋرستا مەكتەپكە مۇعالىم ەتىپ پايدالانۋ ءۇشىن وزبەكستان وقۋ مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىنا جىبەرىلدى. ياعني, ونى وسىنداعى فرۋنزە اتىنداعى ورتا مەكتەپكە مۇعالىم ءارى ديرەكتورلىققا تاعايىندايدى. مەكتەپكە باسشىلىق ەتە ءجۇرىپ, شوپانداردىڭ بالالارى ءۇشىن مەكتەپ جانىنان 50 ورىندىق ينتەرنات اشتى. 1942 جىلى جاس پەداگوگكە اسكەر قاتارىنا الىنبايتىن برون بەرىلەدى. وسىعان بايلانىستى وسى جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ەڭبەك ارمياسىنا جىبەرىلىپ, سۆەردلوۆ (قازىرگى ەكاتەرينبۋرگ) وبلىسىنداعى كراسنوگور قالاسى ماڭىنداعى كراسنوگور ەلەكتروستانساسىندا فزو مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى بولىپ ەڭبەك ەتەدى. مەكتەپتە وقىپ جاتقان 30 جاسقا دەيىنگى قازاق, قىرعىز, وزبەك, تۇرىكمەن قىز-كەلىنشەكتەرىنىڭ كيىم-كەشەگى مەن تاماعىن دۇرىستاۋ ءۇشىن قازاقستان, قىرعىزستان, وزبەكستان, تۇرىكمەنستان رەسپۋبليكالارىمەن بايلانىستا بولدى. وسىدان كەيىن جەرگىلىكتى قىز-كەلىنشەكتەر فزو مەكتەبىنە قوپتەپ قابىلدانا باستادى. 1943 جىلى اقپان ايىندا ەڭبەك ارمياسىنداعى مۇعالىمدەردى ەلدەرىنە قايتارۋ تۋرالى ۇكىمەت قاۋلىسىنا سايكەس جەلتوقسان ايىندا ەلگە قايتىپ كەلىپ, 1944 جىلى قاڭتار ايىنان 1946 جىلى قازان ايىنا دەيىن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ كيروۆ اۋداندىق وقۋ ءبولىمىنىڭ مەكتەپ ينسپەكتورى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. بۇل اۋداندا مالشارۋاشىلىعىندا جۇمىس ىستەيتىندەرگە كوشپەلى باستاۋىش مەكتەپ اشىپ, 7-8 كلاستى بىتىرگەندەرمەن كۋرس وتكىزۋمەن بىرگە, ولاردى مۇعالىمدىك جۇمىسقا جىبەرۋگە مۇرىندىق بولادى. سول كەزدە تۇركىستان قالاسىنداعى پەداگوگيكالىق ۋچيليششەدە, سوسىن شىمكەنت قالاسىنداعى ەكى جىلدىق وقىتۋشى ينستيتۋتىندا سىرتتاي وقىپ بىتىرگەندەردى اۋدان مەكتەپتەرىنە جىبەرىپ, ءبىلىم ۇيالارىن مۇعالىمدەرمەن قامتاماسىز ەتە باستايدى. 1946 جىلى قاراشا ايىنان 1951 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنا دەيىن وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ جولداماسىمەن ءشاۋىلدىر (قازىرگى وتىرار) اۋدانىندا اۋداندىق وقۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت ەتەدى. ج.ەگەمبەرديەۆ بۇل اۋداندا دا مۇعالىم كادرلارىن دايىنداۋ ىسىمەن اينالىستى. 1948-1950 جىلدارى مەكتەپتەردى جاڭا وقۋ جىلىنا دايىنداۋ, ماتەريالدىق بازاسىن نىعايتۋ جونىنەن رەسپۋبليكا بويىنشا اتالعان اۋدان ۇنەمى ءبىرىنشى ورىن الىپ وتىردى. 1952-1956 جىلدارى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ جولداماسىمەن وبلىستىق وقۋ ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ ورنالاسادى. وسى جىلدارى شىمكەنت قالاسىندا مەكتەپتەن تىس مەكەمەلەر اشۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسقان. بۇل ۋاقىتتا وبلىستا بىردە-ءبىر مەكتەپتەن تىس مەكەمە بولماعان. 1952-1955 جىلدارى وبلىستىق وقۋشىلار سارايىن, وبلىستىق تۋريستىك, تەحنيكالىق ستانسالار مەن مۋزىكا جانە سپورت مەكتەپتەرىن اشۋعا بەلسەنە قاتىسىپ, وبلىستىق ادىستەمەلىك كابينەتتى وبلىستىق مۇعالىمدەردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ينستيتۋتىنا اينالدىرۋعا كوپ ەڭبەك سىڭىرەدى. مينيسترلەر كابينەتىنىڭ قاۋلىسىنا سايكەس, 1956 جىلى تامىز ايىندا كوشپەلى مەكتەپتەردى تۇراقتى مەكتەپكە اينالدىرۋداعى ناتيجەلى جۇمىسى ءۇشىن «قازاق كسر وقۋ مينيسترلىگىنىڭ وزىق قىزمەتكەرى» بەلگىسىمەن ماراپاتتالدى. 1955 جىلى قاڭتار ايىندا قازاقستان ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ «قازاق مەكتەپتەرىنىڭ وقۋ-تاربيە جۇمىسىن جاقسارتىپ, ماتەريالدىق بازاسىن نىعايتۋ, تاجىريبەلى مۇعالىمدەرمەن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى» قاۋلىسىنا سايكەس, 1956 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ءوزى سۇرانىپ شايان (قازىرگى بايدىبەك) اۋدانىنىڭ ستالين اتىنداعى ورتا مەكتەبىنە ديرەكتور بولىپ بارادى. 1957 جىلى 360 ورىندىق مەكتەپ قۇرىلىسىن سالۋعا رۇقسات الىپ, سول جىلى شىلدە ايىندا ونى مەرزىمىنەن بۇرىن اياقتاۋعا اتسالىسادى. ۇزاماي اۋداندىق پارتيا كوميتەتى ونى اۋدان ورتالىعىنداعى شايان قازاق ورتا (قازىرگى م.اۋەزوۆ اتىنداعى) مەكتەبىنە ديرەكتور ەتىپ تاعايىندايدى. كەلىسىمەن مەكتەپ عيماراتىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ, سپورت زالى, ەكى ۇستاحانا (اعاش پەن تەمىر), ەلەكتروستانسا ورنالاسقان بولمە, ينتەرناتقا جاڭا اسحانا سالدىرىپ, تاشكەنت قالاسىنداعى كورنەكتى وقۋ قۇرالدارىن ساتاتىن دۇكەننەن 250 مىڭ سومعا بارلىق پانگە قاجەتتى وقۋ قۇرالدارىن, ەكى ۇستاحاناعا وقۋ جابدىقتارىن الىپ بەرەدى. 1958 جىلى جوعارعى سىنىپتارعا ەڭبەك ساباعىنىڭ ەسەبىنەن مەكتەپتە ۇستاحانالار نەگىزىندە كىشى زاۋىت ۇيىمداستىرادى. كىشى زاۋىتتا تەمىر پەش, كەڭشار ورتالىقتارىندا ۇگىت-ناسيحات ششيتتەرى, پەشتەن كۇل الاتىن, ساماۋرىنعا وتىن سالاتىن ت.ب. زاتتار شىعارىپ, ماشينانىڭ دوڭعالاقتارىن جوندەپ, ەسىك, تەرەزە قۇراستىرا باستايدى. 1960 جىلى وقۋ مينيسترلىگى شايان قازاق ورتا مەكتەبىنىڭ ءىس-تاجىريبەسىن رەسپۋبليكا كولەمىنە تاراتىپ, 5 مۇعالىم وزىق قىزمەتكەر بەلگىسىمەن ناگرادتالعان. مەكتەپ تاجىريبەسى كىتاپشا رەتىندە باسپادان شىعارىلىپ, رەسپۋبليكالىق مۇعالىمدەر سەزىنىڭ كورمەسىنە قويىلدى. وسى ەڭبەكتەرى ءۇشىن ج.ەگەمبەرديەۆ «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. ال 1961 جىلى ماۋسىم ايىندا «رەسپۋبليكا مەكتەبىنە ەڭبەگى سىڭگەن مۇعالىم» قۇرمەتتى اتاعى بەرىلەدى. جۇمەكەڭ باسشىلىق جاساعان ۋاقىتتا شايان قازاق ورتا مەكتەبى تولىق كابينەتتىك جۇيەگە ءوتىپ, وقۋشىلاردىڭ تەرەڭ ءبىلىم الۋىنا نەگىز قالانادى جانە كەيىن وبلىستىق وقۋ بولىمىندە باسشىلىق قىزمەت ىستەپ ءجۇرىپ تە اۋدان ورتالىعىنداعى شايان ورتا مەكتەبىنىڭ ورنىنا 960 ورىندىق جاڭا مەكتەپ سالۋعا جاردەم بەرەدى.
1962 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان ولكەسى قۇرىلعان كەزدە ج.ەگەمبەرديەۆ ولكەلىك اتقارۋ كوميتەتىنىڭ باس مامانى ەتىپ تاعايىندالادى. ونىڭ باسشىلىعىمەن ءۇش كەزەڭدە وقيتىن مەكتەپتەردى بولدىرماۋ جۇمىستارى قولعا الىنادى. ناتيجەسىندە 1962 جىلى ءۇش كەزەڭدە وقيتىن 55 مەكتەپتەن 1964 جىلى نەبارى 5 مەكتەپ قالادى. ولكەلىك اتقارۋ كوميتەتى جۇمەكەندى ماقتاۋ گراموتاسىمەن, «ونىنشى تىڭ جەردىڭ ەگىنىن جيناعان ۇزدىك بەلگىسىمەن» ماراپاتتايدى. 1964 جىلى ولكە تاراعان سوڭ شىمكەنت وبلىستىق وقۋ ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارلىعىنا تاعايىندالادى. ج.ەگەمبەرديەۆ وسى قىزمەتتە 1964 جىلدان 1985 جىلعى 1 اقپانعا دەيىن ۇزدىكسىز ەڭبەك ەتىپ, رەسپۋبليكالىق دارەجەدەگى دەربەس زەينەتكەرلىككە شىققانعا دەيىنگى كەزەندە مەكتەپ پەن مەكتەپتەن تىس مەكەمەلەر جۇيەسىن ورنىقتىرۋ ماسەلەسىن تولىق شەشەدى. اتاپ ايتقاندا, ءار ەلدى مەكەندە مەكتەپ اشىلدى, قازاق مەكتەپتەرى ۇيىمداستىرىلدى, جىل سايىن مەكتەپتەن تىس مەكەمەلەر اشىلىپ, جۇمىس ىستەپ تۇردى. سونىمەن بىرگە ءار اۋدان ورتالىعىندا مۋزىكالىق, سپورت مەكتەپتەرىن, فيلموتەكالار, وقۋشىلار ءۇيى, قالالىق جەردە تەحنيكالىق, ناتۋراليستىك ستانسالار مەن ساياباقتار اشىلدى. وسى كەزەڭدە وبلىس مەكتەپتەرىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وبلىس 1966-1984 وقۋ جىلدار ارالىعىندا رەسپۋبليكادا 5 رەت ءبىرىنشى ورىندى يەلەندى. وبلىس مەكتەپتەرىندە العاشقى اسكەري دايىندىق ءپانىن وقىتۋدا باسشىنىڭ تاجىريبەسى, مەكتەپتەردەگى ەستەتيكالىق تاربيە بەرۋ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ تاجىريبەسى ەل بويىنشا ۇلگى رەتىندە تاراتىلىپ, وسى ەڭبەكتەرى ءۇشىن ج.ەگەمبەرديەۆ ەكىنشى رەت «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن, «ەڭبەك ارداگەرى» مەدالىمەن, «قازاق كسر-ىنا 50 جىل» توسبەلگىسىمەن, جوعارعى كەڭەستىڭ «قۇرمەت گراموتاسىمەن» ماراپاتتالدى. 60 جاسقا تولۋىنا بايلانىستى وقۋ ءمينيسترى ق.بالاحمەتوۆ «جيگۋلي» جەڭىل كولىگىن تارتۋ ەتىپ, جارتى باعاسىن سىيلىق ەسەبىنەن تولەيدى.
ج.ەگەمبەرديەۆ رەسپۋبليكالىق دارەجەدەگى دەربەس زەينەتكەرلىككە شىققان سوڭ, وبلىستىق مۇعالىمدەر ءۇيىنىڭ ديرەكتورى بولىپ قايتا جۇمىسقا كىرىسەدى. مۇعالىمدەر ءۇيىنىڭ قۇلاعالى تۇرعان عيماراتىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ, جان-جاققا كەتكەن قىزمەتكەرلەرىن قايتا شاقىرتىپ, مۇعالىمدەرمەن, وقۋشىلارمەن مادەني اعارتۋ, كىتاپحانا جۇمىسىن ءوز دارەجەسىندە ۇيىمداستىرادى.
1986 جىلى 13 قاڭتاردا ۇيىمداستىرىلعان وبلىستىق قازاق مادەني ورتالىعىنىڭ توراعالىعىنا سايلانعان ج.ەگەمبەرديەۆ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن وسىندا قىزمەت ىستەدى. وبلىستىق مۇعالىمدەر ۇيىنە ورنالاسقان بۇل ورتالىقتىڭ 115 مۇشەسى بولعان. جۇمەكەڭنىڭ باستاماسىمەن ۇيىمداستىرىلعان وبلىستىق قازاق مادەني ورتالىعى قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرىن, مادەنيەتىن, تاريحىن, ادەبيەتىن, وڭەرىن جاڭارتۋ مەن قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋدىڭ ورتالىعىنا اينالادى.
بىلىكتى ۇيىمداستىرۋشى, پەداگوگ جۇماگەلدى ەگەمبەرديەۆ 2003 جىلى 81 جاسىندا دۇنيەدەن وزدى. حالىقتىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەن ابزال جاننىڭ ونەگەلى ەڭبەك جولىمەن تانىسقاندا-اق ءوڭىر جۇرتىنىڭ مەرەيىن وسىرگەن, مۇعالىمدەرگە, جاستارعا بولاشاق ءۇشىن باعىت-باعدار بەرگەن اق يىق ازاماتتىڭ ەشكىمگە ۇقسامايتىن جارقىن بەينەسى كوز الدىڭىزعا كەلەدى. ءيا, ۇستازدىڭ دارا جولى بۇگىندە داڭعىلعا اينالدى.
شاھاريزادا دانەەۆا
تۇركىستان وبلىسى
