توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا جازىلعان حاتتاردىڭ بىرىنە كامال سمايلوۆ بىلاي دەيدى: «...ينتەرنەت» دەگەن بۇكىل الەمدىك اقپارات جۇيەسى بار. وعان جۇزدەن اسا ەل كىرگەن. سونىڭ ءبىرى – قازاقستان. اركىم ءوزىنىڭ ۇستەلىندەگى كومپيۋتەردەن مودەمدىك بايلانىس جۇيەسى ارقىلى الگى ينتەرنەتكە شىعادى دا, قالاعان جەردەن قالاعان ماعلۇمات-اقپاراتىن تاۋىپ الادى. بۇل ءبىر عاجاپ. ارنايى شاعىن بەينەكامەرا ورناتسا, سويلەسكەن ەكى جاق ءبىر-ءبىرىن كورىپ وتىرادى, كوپ ادام قاتىستىرىپ, ۇيدەن شىقپاي-اق كەڭەس-ءماسليحات وتكىزۋگە دە بولادى. ...ال ونىڭ ەلەكتروندى پوشتا دەگەن تۇرىمەن دۇنيە ءجۇزىنىڭ قاي بۇرىشىنداعى اداممەن بولسىن, ونىڭ ءشيفرى مەن كودىن بىلسەڭ, بىردەن حابارلاسۋىڭا بولادى».
بۇگىندە جانىمىزدى سالىپ دامىتۋدىڭ قامىن جاساپ جاتقان تسيفرلاندىرۋدىڭ ارتىقشىلىعىن جارىقتىق ون بەس جىل بۇرىن ءبىلىپ, اقپاراتتىق كەڭىستىكتەگى ارتىقشىلىقتارىن, كورشىلەس ەلدەردىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىگىنە حابار تاراتۋدىڭ تيىمدىلىگىن ايتىپ كەتىپتى: «ينتەلسات» دەپ اتالاتىن حالىقارالىق سپۋتنيكتىڭ ءبىر بۇرىشىن قازاقستان جاقىندا ساتىپ الدى. الماتىداعى, وبلىس ورتالىقتارىنداعى حاباردى بەرەتىن ساندى قوندىرعىلار ارقىلى سول ء«وزىمىزدىڭ» سپۋتنيككە دە شىعا الامىز, ءوز تەلەحابارىمىزدى سول ارقىلى باسقا ەلدەرگە تاراتامىز».
بۇگىندە حالىقتىڭ تسيفرلى ساۋاتىن ارتتىرمايىنشا, ەكونوميكانى دا, الەۋمەتتىك جاعدايدى دا دامىتۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ءتۇسىنىپ, ەلىمىزدە جوو-لاردا دا, مەكتەپتەردە دە وعان باسا نازار اۋدارىلۋدا. 1994 جىلدىڭ قاراشاسىندا, ياعني تۋرا 24 جىل بۇرىن كامال سمايىلوۆ ول تۋرالى: «وسىنشا عالامات دۇنيەلەردى ءبىزدىڭ, ءوزىمىزدىڭ جاستار يگەرىپ, مەڭگەرىپ اكەتسە عوي. ازىرشە شەتەلدىكتەر ۇيرەتىپ جاتىر. ەرتەڭ قالاي بولادى؟ ءبىر قاۋىپ بار... سونشا تەحنيكا قۇدىرەتتەرىنە يە بولىپ وتىرعان قازاقستاندا الىس اۋدان, اۋىلدارمەن بايلانىس ءالى ناشار», دەپتى.
شەراعاڭ شە؟ ول نە دەپ جاۋاپ بەرىپتى دەگەن قىزىعۋشىلىقپەن ودان ءارى وقيسىڭ. ايبارلى قالامگەر: «...سەن «ينتەرنەت», «ينتەلسات» دەيسىڭ. «وپتيكالىق تالشىقتار بايلانىس كابەلى» دەيسىڭ. وۋ, جارقىنىم, سەن اۋىلعا شىقپاعالى كوپ زامان وتكەن-اۋ, ءسىرا. اۋىلداعى مەكتەپتە سەنىڭ الگى ايتقاندارىڭ ءوڭى تۇگىل, تۇسىنە دە كىرمەيدى. كومپيۋتەر دەگەننىڭ نە ەكەنىن بىلمەيدى. ءححى عاسىرعا ءبىزدىڭ اۋىل جاستارى شالا ساۋاتتى, دۇمبىلەز كۇيىندە بارادى. سەن ايتقان كەرەمەتتەردى بىلسە, تەك شەت ەلگە شىعىپ وقيتىن شونجارلاردىڭ بالالارى عانا بىلەدى...» دەيدى كۇيىنىپ.
شىندىعىندا, ەكەۋىنىڭ دە وي-پىكىرى اقيقاتتىڭ اۋىلىمەن قوڭسىلاس. وزىق تەحنيكانىڭ ارتىقشىلىعىن تەرەڭىرەك بىلەتىن كامال سمايىلوۆتىڭ دا, اۋىل دەسە, حالىق دەسە جۇرەگى قان جىلايتىن شەراعاڭنىڭ دا ايتقاندارى راس ەدى.
سول حاتتار جاريالانعاننان بەرگى ارالىقتا تۇك وزگەرمەدى دەپ اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتۋگە استە بولمايدى. كەيىنگى جىلدارى اقپاراتتىق تەحنولوگيانى دامىتۋ, ەل ءومىرىنىڭ سالا-سالاسىن تسيفرلاندىرۋ ءبىرشاما جولعا قويىلدى. قالالارعا جىلدامدىعى جوعارى ينتەرنەت جەتتى, الىس اۋىل-اۋداندارداعى وقۋشىلار كومپيۋتەردى پىستەدەي شاعىپ تاستاماسا دا, الىپپەسىن ءبىر ادامداي بىلەتىن جاعدايعا جەتىپ قالدى. ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسى قولعا الىندى.
وتكەن جازدا ۇكىمەت وتىرىسىندا پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىنتاەۆ قالالار مەن اۋىلداردى ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتۋ ۋاقىت تالابى ەكەنىن ايتقانى ەسىمىزدە. «بۇل ۋاقىت تالابى, كوپتەگەن مەملەكەتتەردىڭ كۇن تارتىبىنە الىنعان. تەك بەلسەندى جۇمىس ىستەۋ كەرەك. نەگىزگى ماسەلە – وڭىرلەردەگى ينتەرنەت جىلدامدىعى: بايلانىس بار, ينتەرنەت بار, تەك جىلدامدىعى وتە تومەن», دەگەن پرەمەر اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار مينيسترلىگىنە مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ جىلدام ينتەرنەتپەن قامتۋ بويىنشا شارالار قابىلداۋدى تاپسىرعان-دى. ەندى ۇكىمەت جىل سوڭىنا دەيىن كەڭ جولاقتى ينتەرنەت تارتۋدى باستاپ, كەلەر جىلى 5 G ەنگىزۋدى قاناتقاقتى رەجىمدە قولعا الماق.
اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, «اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى تالشىقتى-وپتيكالىق بايلانىس جەلىلەرى تەحنولوگياسى بويىنشا كەڭجولاقتى قولجەتىمدىلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ» جوباسىن ىسكە اسىرۋ ەلىمىزدىڭ 1249 اۋىلىنداعى مەملەكەتتىك ورگانداردى جانە بيۋدجەتتىك مەكەمەلەردى تالشىقتى-وپتيكالىق بايلانىس جەلىلەرى تەحنولوگياسىن قولدانۋمەن بايلانىس قىزمەتىنە قوسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. تامىز ايىندا ۇكىمەت وتىرىسىندا اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار ءمينيسترى د.اباەۆ 5G ۇيالى بايلانىسىن قازاقستان اۋماعىنا ەنگىزۋ حالىقارالىق ەلەكتربايلانىس وداعىنىڭ 5G ستاندارتىن قابىلداعاننان كەيىن مۇمكىن بولاتىنىن جەتكىزدى.
دەگەنمەن, ەلىمىزدە ينتەرنەتتى ايتپاعاندا, ۇيالى بايلانىس ۇستامايتىن اۋىلدار ءالى دە بار. بۇل تۋرالى «ەگەمەننىڭ» وڭىرلەردەگى تىلشىلەرى كوتەرگەن پروبلەمالىق ماقالالاردان وقىپ-بىلەمىز, ءوزىمىز دە اۋىلعا جولىمىز تۇسكەندە تالاي رەت كۋا بولعانبىز. ينتەرنەت پەن ۇيالى بايلانىستىڭ بولماۋى اۋىلدى ارتقا تارتىپ, جاستاردىڭ تۇراقتاماۋىنىڭ سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى دەسەك, ارتىق ەمەس.
بۇگىندە كامال دا, شەرحان دا ورتامىزدا جوق. ال ەكەۋى ون بەس جىل بۇرىن ايتقانداي, بايلانىس ۇستاماعاندىقتان, توڭىرەكتەگى بيىكتەۋ تاۋ-تاستىڭ باسىن «پەرەگوۆورنىي پۋنكتكە» اينالدىرعان, ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارى «حالقى از» دەپ كوزگە ىلمەي كەتكەن اۋىلدار بار. سول اۋىلدىڭ حالقى شەراعاڭ ايتقانداي ء«ححى عاسىردا شالا ساۋاتتى, دۇمبىلەز» بولىپ قالماسا دەيسىڭ.
ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان»
