بۇل – ەلىمىزدەگى ون ءۇشىنشى ۇلتتىق پارك. قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ 2018 جىلعى 27 ماۋسىمداعى №382 قاۋلىسىمەن قۇرىلعان پاركتىڭ اۋدانى 143 550,5 گەكتاردى قۇراپ وتىر. جالپى, ءۇرجار اۋدانىنىڭ جەر بەدەرى ەداۋىر كۇردەلى. اۋداننىڭ سولتۇستىك جاعىن تارباعاتاي جوتاسىنىڭ باتىس سىلەمدەرى قاراۋىلتوبە, اقتاس (1316م) جانە اقشاۋلى (1618م) تاۋلارى الىپ جاتسا, وڭتۇستىك جاعىن تارباعاتاي جوتاسىنىڭ وڭتۇستىك ۇساق شوقىلى بەتكەيى مەن الاكول ويىسىنىڭ سولتۇستىك بولىگى, ال وڭتۇستىك-شىعىس بولىگىن بارماق قۇمى مەن قوساي شاعىلى, كورپەباي (568م), باقتى (1273م), ارقارلى جانە اراسان تاۋلارى الىپ جاتىر. وسىعان بايلانىستى اۋداننىڭ جەر بەدەرى سولتۇستىك-شىعىستان وڭتۇستىك باتىسقا قاراي ەداۋىر ەڭىس كەلەدى. اۋدان اۋماعىندا تارباعاتاي جوتاسىنىڭ ەڭ بيىك جەرلەرى اتباس تاۋى (2263 م) مەن تاستاۋ (2992م) تاۋلارى جانە تىكجولدانا, قىزاسۋ, اقشوقى, كىشى سىرعاناق اسۋلارى ورنالاسقان. كەن بايلىقتارىنان قۇرىلىستىق تاستار مەن كىرپىشتىك سازدار بار.
جاڭا ۇلتتىق پارك 6 ءتۇرلى كلاستەرلىك جەر تەلىمدەرىنەن تۇرادى. تارباعاتاي تاۋلارىنىڭ وڭتۇستىك باۋرايى مەن ءۇرجار, قاتىنسۋ, ەمىل وزەندەرىنىڭ القابىن قامتىپ, سونىڭ ىشىندە بارقىتبەلدىڭ زايسان مەن تارباعاتاي اۋدانىنداعى بولىكتەرى, كوكپەكتى اۋدانىنداعى ق ۇلىنجون قورىقشاسى جاڭادان قۇرىلعان پاركتىڭ باقىلاۋىنا ءوتتى.
پاركتىڭ ەرەكشەلىگى, وندا وسىمدىكتەردىڭ وزگە اۋماقتا كەزدەسپەيتىن ياعني, «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن 35-تەن استام ءتۇرى بار. تارباعاتاي جوتاسى دالالى جانە ءشولدى ايماقتا ورنالاسقاندىقتان مۇنداعى وسىمدىكتەر جامىلعىسى باسقا تاۋلى ايماقتارعا سولتۇستىك تيان-شان, جوڭعار الاتاۋى, التاي تاۋلارىنا قاراعاندا ايتارلىقتاي ەرەكشەلەنەدى. وندا بۇگىنگە دەيىن فلورانىڭ 1640 ءتۇرى انىقتالعان. ياعني, دارىلىك وسىمدىكتەردىڭ كەڭ تارالعان بىرقاتار ءتۇرى, اتاپ ايتقاندا, شىرعاناق, ميا, يتمۇرىننىڭ بىرنەشە ءتۇرى, شۇيگىن جانە ت.ب. وسىمدىك تۇرلەرى بار. تارباعاتاي جوتاسىندا كەزدەسەتىن كەيبىر دارىلىك وسىمدىكتەرگە تولىعىراق سيپاتتاما بەرىلگەن. سونداي-اق جوتادا ايتارلىقتاي كەڭ تارالعان دارىلىك وسىمدىكتەر قاتارىندا البەرت راۋشانى, يتشومىرت, شىرعاناق جانە ورال مياسىنىڭ ماڭىزى مەن اسا باعالى دارىلىك قاسيەتتەرى جايلى دەرەكتەر جانە دە وسىمدىكتەردىڭ تارالۋ ەرەكشەلىكتەرى مەن حيميالىق قۇرامىنا, عىلىمي مەديتسينا مەن حالىقتىق مەديتسينادا قانداي اۋرۋلارعا دارىلىك ماقساتتا پايدالانىلاتىنى جايلى تولىق ماعلۇماتتار بەرىلگەن.
ۇلتتىق پاركتىڭ ومىرتقالى جانۋارلار فاۋناسى دا باي. الدىن الا الىنعان دەرەكتەر بويىنشا, بۇل 376 ءتۇردى قامتيدى, ونىڭ ىشىندە ولكەدەگى 19 بالىقتىڭ ءتۇرى, قوسمەكەندىلەردىڭ ەكى ءتۇرى, باۋىرىمەن جورعالاۋشىلاردىڭ 23 ءتۇرى, قۇستاردىڭ 272 ءتۇرى, سۇتقورەكتىلەردىڭ 60 ءتۇرى مەملەكەت قامقورلىعىنا الىندى. سونداي-اق پاركتىڭ قورعاۋىندا مەملەكەت اۋماعىندا سيرەك كەزدەسەتىن جانە جويىلىپ كەتۋ قاۋپى بار, قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگەن جانۋارلاردىڭ 40 ءتۇرى, ياعني باۋىرىمەن جورعالاۋشى 1, قۇستاردىڭ 33 ءتۇرى جانە سۇتقورەكتىلەردىڭ 6 ءتۇرى ەرەكشە قورعاۋعا يە بولماق.
وسى رەتتە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى توراعاسىنىڭ بۇيرىعىمەن الىبەك توقتاۋبەك ۇلى توقىمتاەۆ «تارباعاتاي» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىنە تاعايىندالدى. ول 2004 جىلدان بەرى باتىس-التاي مەملەكەتتىك تابيعي قورىعىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارعان بولاتىن.
تابيعي پاركتىڭ اشىلۋى اۋدانداعى جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىن شەشۋگە دە سەپتىگىن تيگىزدى. بۇگىندە اۋدان كولەمىندە 140-قا جۋىق ادامدى جۇمىسپەن قامتىدى. مەكەمە ديرەكتورىنىڭ ايتۋىنشا, كەلەشەكتە 200-دەن استام ادام جۇمىسپەن قامتىلاتىن بولادى.
– «تارباعاتاي» مەملەكەتتىك ۇلتتىق پاركىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – بيولوگيالىق جانە لاندشافتتىق الۋانتۇرلىلىكتى ساقتاپ قالۋ, ارنايى ەكولوگيالىق, عىلىمي, تاريحي-مادەني جانە رەكرەاتسيالىق قۇندىلىعى بار تابيعات قورعاۋ ماقساتتارى ءۇشىن مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆتىك قوردىڭ بىرەگەي تابيعي كەشەندەرىن جانە وبەكتىلەرىن پايدالانۋ. بۇگىندە مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركتىڭ العا قويعان ماقساتى ىسكە اسۋى, جوسپارى ورىندالۋى ءۇشىن تابيعاتى تاماشا, كورىنىسى اسەم جەرلەرىمىزگە كوردوندار سالىنۋدا. كەلەشەكتە تۋريستەر تامسانا تاماشالايتىن, كەلۋشىلەر لەگى تولاستاماي جاتاتىن كۇن تۋىپ, تۋريزم سالاسىنان قارجى تابۋدىڭ جولدارى دا قاراستىرىلۋدا», دەيدى پارك ديرەكتورى الىبەك توقىمتاەۆ.
قازىرگى كەزدە مەكەمەگە قاجەتتى 2 دانا گاز 33081 ءورت ءسوندىرۋ كولىگى, 2 دانا ۋاز 390995-04 اۆتوكولىگى, 4 دانا ۋاز حانتەر 409050 تەحنيكالارىمەن جابدىقتالدى. قاسيەتتى بارقىتبەل باۋرايىنداعى ءۇرجار اۋدانىندا ۇلتتىق پاركتىڭ اشىلۋى – قازاقستاننىڭ كورىكتى دە كوركەم تابيعاتىن قورعاپ, كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋعا زور مۇمكىندىك بەرەدى. تابيعاتقا قاجەتتىلىكتى وتەۋ وبەكتىسى ەمەس, جاندى نارسە اتاۋلىنىڭ ءبىرتۇتاس تىرشىلىك ورتاسى رەتىندە قارايتىن مەزگىل جەتتى. بۇل جايىندا زامانىمىزدىڭ عۇلاما عالىم جان دورست بىلاي دەپ جازعان بولاتىن: «ادام بويىندا جابايى تابيعاتتى ساقتاۋ ءۇشىن ۇمتىلۋعا قاجەتتى وبەكتيۆتى سەبەپتەر جەتىپ-ارتىلادى. الايدا, تۇپتەپ كەلگەندە, تابيعاتتى تەك سۇيىسپەنشىلىك قانا قۇتقارا الادى. ادام بۇل دۇنيەدە سۇلۋلىقسىز ءومىر سۇرە المايتىندىقتان, قورشاعان ورتانى ءسال دە بولسا ءسۇيىپ, قاستەرلەي بىلگەن جاعدايدا عانا, تابيعات وزىنە تونگەن قاۋىپ-قاتەردەن قۇتىلادى».
زۋحرا نۇرجانقىزى,
جۋرناليست
شىعىس قازاقستان وبلىسى, ءۇرجار اۋدانى
