فورۋم اياسىندا ەكى ەلدىڭ كومپانيالارى اراسىندا جالپى قۇنى 18 ملرد. دوللار تۇراتىن ەلۋ ەكى بىرلەسكەن جوباعا قاتىستى مەموراندۋمدار مەن كەلىسىمشارتتارعا قول قويىلدى.
بۇعان دەيىنگى ءبىراز جىلدار بويى ەكىجاقتى قاتىناستار جايلى جىلى جازۋعا اسىقپاعان جاپوندىق اقپاراتتىق اگەنتتىكتەر بۇل جولى «جاپونيا مەن قىتاي اراسىندا جاڭا ءداۋىر باستالدى», «باسەكەلەستىكتەن ارىپتەستىككە» دەگەن سياقتى ەكى ەلدىڭ ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعى جايىندا جاعىمدى اقپارات تاراتۋدا.
ايتا كەتەتىن ءبىر جايت, جاپونيا مەن قىتايدىڭ ەكونوميكا سالاسىنداعى پوزيتسيالارىنىڭ سوڭعى كەزدە جاقىنداۋىنىڭ استارىندا اقش پرەزيدەنتى د.ترامپتىڭ پروتەكتسيونيزم پوزيتسياسىن ۇستانىپ, جاھاندانۋ قاعيدالارىنا قايشى كەلەتىن ساۋدا ساياساتىن كۇن ساناپ كۇشەيتىپ وتىرعان فاكتورىنىڭ جاتقانى جاسىرىن ەمەس.
الەمدەگى ءبىرىنشى ەكونوميكا اقش-تىڭ وزىنە عانا ءتيىمدى ساۋدا ساياساتىن جۇرگىزۋگە تالپىنىپ وتىرعانى ەكىنشى جانە ءۇشىنشى ەكونوميكالار بولىپ تابىلاتىن قىتاي مەن جاپونيانى مۇددەلەرىنىڭ سايكەس كەلەتىن تۇستارىن تاۋىپ, ءوزارا تابىسۋعا ماجبۇرلەپ وتىر دەسەك قاتەلەسپەسپىز.
توكيو ءتىپتى سوڭعى كەزدە بەيجىڭنىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» ستراتەگيالىق باعدارلاماسىنا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, باعدارلاما اياسىندا بىرلەسكەن جوبالار جۇرگىزۋگە كەتارى ەمەس ەكەنىن ءبىلدىرىپ وتىر.
كەشەگى كۇنگە دەيىنگى پوزيتسياسىنىڭ كۇرت وزگەرۋى ءوز مۇددەسىن قورعاپ باعۋعا باعىتتالعان تەك ساياسي-ديپلوماتيالىق قادام عانا بولۋى مۇمكىن دەپ بولجايتىندار دا جوق ەمەس. دەگەنمەن, xالىقارالىق قاتىناستار مەن الەمدىك نارىقتاعى جاڭا ۇردىستەردى ەسكەرسەك, توكيونىڭ پوزيتسياسى ەكونوميكالىق پراگماتيزمگە نەگىزدەلىپ وتىرعانىن اڭدايمىز.
وعان جاپونيا مەن قىتاي اراسىنداعى سوڭعى كەزدەردەگى ساياسي-ديپلوماتيالىق جاقىنداستىق ەكىجاقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق قاتىناستاردىڭ جاقسارۋىنا وڭ ىقپال ەتىپ وتىرعانى دالەل بولا الادى. ەكىجاقتى ساۋدا اينالىمى شامامەن 280 مرلد. دوللار بولسا, قىتاي ەكونوميكاسىنا سالىنعان جاپوندىق تىكەلەي ينۆەستيتسيالار كولەمى بىلتىر شامامەن 3 ملرد. دوللار بولدى. ال وتكەن جىلى جاپونياعا كەلگەن قىتايلىق تۋريستەر سانى جەتى جارىم ميلليون ادامعا جۋىقتاپ, بۇرىن-سوڭدى بولماعان كورسەتكىشكە جەتتى. بۇنداي تسيفرلار الەم ەلدەرى اراسىنداعى ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستار سالاسىندا بىرەن-ساران بولماسا, ءجيى كەزدەسە بەرمەيتىنى بەلگىلى.
ەكى ەلدىڭ عانا ەمەس, الەم ەكونوميكاسىنا اسەرى كوپ وسىنداي ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ دەڭگەيى بۇدان كەيىن بۇدان دا تەرەڭدەي بەرەتىن سياقتى.
جاقىندا وتكەن بيىك دەڭگەيدەگى كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەلەرى كورسەتكەندەي, ەندىگى كەزەكتە توكيو مەن بەيجىڭنىڭ كوزدەپ وتىرعانى ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستار دەڭگەيىنەن نەمەسە ءوزارا باسەكەلەستىك دەڭگەيىنەن اسىپ, ەكى ەل بوپ بىرىگىپ, ءۇشىنشى مەملەكەتتەردە, اسىرەسە ء«بىر جول, ءبىر بەلدەۋ» بويىندا جاتقان ەلدەردە ەكى جاققا دا ءتيىمدى بىرلەسكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ بولىپ وتىر.
توكيو مەن بەيجىڭ وسىنداي ساياساتتى جۇزەگە اسىرىپ, ستراتەگيالىق قادامدارىن بىرىكتىرە السا, ەكى ەلدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ ودان ءارى دامۋىنا عانا ەمەس, جالپى ازيا ايماعىنىڭ جاندانۋىنا دا ىقپال ەتەتىن بولادى.
قىتايلىق كومپانيالاردىڭ الەمدىك نارىقتى زەرتتەۋ سالاسىنداعى ماركەتينگتىك تاجىريبەسى مەن جاھاندىق ەكونوميكا سالاسىنداعى قولدانبالى يننوۆاتسيالىق تەxنولوگيالارى مىقتى بولسا, جاپوندىق كومپانيالار فۋندامەنتالدى يننوۆاتسيالىق سالالارداعى جەتىستىكتەرىمەن ايگىلى.
جاپوندىق تەxنيكا مەن تەxنولوگيالار ساپا جاعىنان الەم ەلدەرى تاراپىنان جوعارى سەنىمگە يە بولسا, قىتايلىق تاۋارلار سان جانە باعا جاعىنان باسەكەلەستىككە بەيىمدى. وسى تۇرعىدان قاراعاندا «باسەكەلەستىكتەن ارىپتەستىككە» اتتى باعداردىڭ نەنى مەڭزەيتىنىن ايتپاي-اق ۇعۋعا بولاتىن سياقتى.
ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» بويىندا جاتقان ەلدەردىڭ ودان ءارى دامۋىنا قاجەت بولىپ وتىرعان ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار بولسىن, بەلگىلى ءبىر سالالارداعى يننوۆاتسيالىق جوبالار بولسىن, ولاردى ىسكە اسىرۋعا قاجەتتى قارجى تۇرعىسىنان دا, تەxنيكا-تەxنولوگيا تۇرعىسىنان دا ەكى ەلدىڭ بىرىگىپ جۇمىس ىستەۋى ءوزارا ءتيىمدى بولارى انىق.
جاپونيا بۇگىنگى تاڭدا دامىعان ەلدەر اراسىندا ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاسى ەڭ قاتتى قارقىنمەن ۇزارىپ كەلە جاتقان «قارتتار قوعامى» ەلىنە اينالىپ وتىرسا, كەلەشەكتە قىتايدا دا, ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» بويىندا جاتقان باسقا ەلدەردىڭ ءبىرازىندا قازىرگى جاپون قوعامى باستان كەشىپ وتىرعان جاعداي قالىپتاساتىن بولادى دەگەن بولجامدار جاسالۋدا. سوندىقتان تەك ماكروەكونوميكا سالاسىندا عانا ەمەس, ماڭىزدى الەۋمەتتىك سالالاردا وزىندىك نوۋxاۋى بار, تاجىريبەسى باي جاپونيا مەن جاقىن كەلەشەكتە مىندەتتى تۇردە سول تاجىريبەنى قاجەت ەتەتىن قىتايدىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناستارىنىڭ تىعىز بولۋى وڭىرلىك تۇراقتى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ تۇرعىسىنان دا ماڭىزدى بولىپ وتىر.
ونىڭ ۇستىنە, ونداي قارىم-قاتىناستاردى ورناتۋعا ەكى ەلدىڭ ەكونوميكالىق جانە قارجىلىق مۇمكىندىكتەرى جەتىپ ارتىلادى. ەكى ەلدىڭ قارجىلىق قورلارى مەن شەتەلدىك اكتيۆتەر كولەمى (نەگىزىنەن امەريكاندىق مەملەكەتتىك وبليگاتسيالار تۇرىندە) الەمدە ەڭ باي ەكەنىن ەسكەرسەك, باسكەلەس بوپ كەلگەن ەكى ەلدىڭ ارىپتەستىگىنەن ۇتاتىندار از بولماس ەدى.
قىتاي ۇكىمەتىنىڭ ەكىجاقتى ساۋدا-ساتتىقتى جانداندىرۋعا باعىتتالعان ۆاليۋتالىق سۆوپ ماقساتىندا 200 ملرد. يۋان (شامامەن ءۇش ملرد.دوللار) كولەمىندە قارجى ءبولۋى ەكى ەلدىڭ قارجى سالاسىنداعى قارىم-قاتىناستارىنىڭ دەڭگەيىن كورسەتىپ تۇرعانداي. بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندە ەكى ەلدىڭ جەكەمەنشىك بانكتەرى اراسىندا ءۇشىنشى مەملەكەتتەردە بىرىگىپ جوبالار جۇرگىزەتىن كاسىپورىندارعا قارجىلىق قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا بىرلەسكەن قورلار قۇرىپ وتىرعاندارى بار.
ەگەر وسى فورمات اياسىندا ەكى ەلدىڭ كومپانيالارى ازيا ەلدەرىندە بىرلەسكەن جوبالاردى ىسكە اسىراتىن بولسا, وندا جاپونيا قىتايدىڭ ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باعدارلاماسىنا دەكلاراتيۆتى تۇردە قولداۋ كورسەتىپ قانا قويماي, وعان ءىس جۇزىندە ءوزى دە قاتىسۋعا بەل بۋعانىنىڭ دالەلى بولماق.
وعان قوسا, شىلدە ايىندا ەۋروپالىق وداقپەن قول قويىلعان ەركىن ەكونوميكالىق ارىپتەستىككە قاتىستى كەلىسىمشارتتى وسى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن راتيفيكاتسيالاپ, ەۋروپالىق ەلدەرمەن ساۋدا-ساتتىقتى جانداندىرۋعا مۇددەلى بوپ وتىرعان جاپونيانىڭ كولىك-لوگيستيكا سالاسىنداعى ءىرى كومپانيالارى قىتاي تەرريتورياسى ارقىلى زات تاسىمالداۋدان پايدا تاپقىسى كەلەتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باعدارلاماسى اياسىنداعى جوبالار جاپون تاراپىنا دا ءتيىمدى ەكەنى ايتىلا باستادى.
رەسمي مالىمدەمەلەر جاساپ جاتپاعانىمەن, توكيو دە-فاكتو اتالمىش باعدارلامانى مويىنداپ وتىرعانداي.
ال ءبىر جاعىنان اقش-پەن ساۋدا سوعىسىن جۇرگىزىپ وتىرعان, ەكىنشى جاعىنان ايماقتاعى ەلدەر اراسىندا ءالى دە بولسا سەنىمدى ارىپتەس مەملەكەت رەتىندە قابىلدانا بەرمەيتىن, كەي ەلدەرگە ءتىپتى ساياسي-اسكەري دەرجاۆا رەتىندە ەكسپانسيالىق ۇرەي تۋدىراتىن كوممۋنيستىك قىتاي ۇكىمەتى xالىقارالىق قاۋىمداستىق تاراپىنان سەنىمگە يە دەموكراتيالىق جاپونيامەن بىرلەسكەن جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ارقىلى وزىنە دەگەن جاعىمدى كوزقاراستى قالىپتاستىرۋعا تالپىنىپ وتىرعانىن بايقاۋعا بولادى.
ايتىپ ءوتۋ كەرەك, ازيادا, اسىرەسە وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ايماعىنداعى ەلدەر اراسىندا جاپونيامەن دە, قىتايمەن دە قارىم-قاتىناستارىن دامىتۋعا مۇددەلى ەلدەر از ەمەس.
مىسالى, 30 قازاندا «امەريكا داۋىسى» (The Voice of America) راديوسىنىڭ قىتاي تىلىندەگى سايتىندا جاريالانعانداي, جاپونيا مەن قىتايدىڭ بىرلەسكەن ينفراقۇرىلىمدىق جانە يننوۆاتسيالىق جوبالارىنا ەڭ قاتتى قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعان ەلدىڭ ءبىرى تايلاند. بۇل مەملەكەت بۇگىنگى تاڭدا «تايلاند 4.0 دامۋ ستراتەگياسىنا» سايكەس جۇرگىزىپ وتىرعان «شىعىس ەكونوميكالىق ءدالىزى» باعدارلاماسى اياسىندا جالپى قۇنى 45 ملرد. دوللار تۇراتىن ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى قىتاي مەن جاپونياعا ۇسىنىپ وتىر.
تايلاند ۇكىمەتى بىرلەسكەن جوبالار جۇزەگە اساتىن جەرلەردى جالعا بەرۋ مەرزىمىن توقسان توعىز جىلعا ۇزارتۋ سياقتى ينۆەستيتسيالىق جەڭىلدىكتەرگە قاتىستى ارنايى زاڭ قابىلداپ, ەكى ەلمەن دە ارىپتەستىكتى تەرەڭدەتۋگە دايىن ەكەنىن بىلدىرۋدە.
تايلاندتىڭ جاپونيامەن دە, قىتايمەن دە ساياسي قارىم-قاتىناسى جاقسى ەكەنىن ەسكەرسەك, ەكى ەكونوميكالىق الىپ ەلدىڭ ءۇشىنشى مەملەكەتتەردەگى ارىپتەستىگىن وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ايماعىندا ەڭ الدىمەن تايلاند ەلى ءتيىمدى پايدالانۋعا تالپىنىپ وتىرعانىن بايقايمىز.
ال قىتاي ۇكىمەتىنىڭ ەڭ باستى xالىقارالىق ستراتەگياسى بولىپ تابىلاتىن ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باعدارلاماسىنىڭ, اسىرەسە ازيا مەن ەۋروپا ەلدەرى اراسىنداعى كولىك-لوگيستيكا سالاسىنداعى جوبالاردىڭ جۇزەگە اسۋى قازاقستاننىڭ بەلسەندى قاتىسۋىنا بايلانىستى بولىپ وتىرعانىن ەستەن شىعارماۋىمىز قاجەت.
قحر توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ اتالمىش باعدارلامانىڭ ءبىرىنشى جارتىسى, ياعني ء«بىر بەلدەۋ» (« ۇلى جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق
بەلدەۋى») باعدارلاماسى جايىندا العاش رەت 2013 جىلعى 7 قىركۇەكتەگى استاناعا مەملەكەتتىك ساپارى اياسىندا وتكەن «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە» وقىعان ءدارىسى بارىسىندا ايتقانى دا بەكەر ەمەس ەدى.
سي تسزينپين ايتقانداي, «تىنىق مۇحيتىنان بالتىق تەڭىزىنە دەيىن ءبىرتۇتاس كولىك ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋ مەن زات جەتكىزۋ جىلدامدىعىن ارتتىرۋ ارقىلى ايماقارالىق ساۋدا بايلانىسىن كۇشەيتۋگە» باعىتتالعان ستراتەگيانىڭ تولىق جۇزەگە اسىرىلۋى نەمەسە اسىرىلماۋى باعدارلاماعا قازاقستاننىڭ قاتىسۋىنا تىكەلەي بايلانىستى بولىپ وتىر.
قىتاي ۇكىمەتى اتالمىش ستراتەگيالىق باعدارلاماسى ارقىلى ازيالىق كورشىلەرمەن عانا ەمەس, ەۋروپالىق ەلدەرمەن دە ىنتىماقتاستىق دەڭگەيىن تەرەڭدەتىپ, تىعىز ارىپتەستىك ورناتۋ ارقىلى دامۋدىڭ جاڭا جولىن تابۋعا تىرىسىپ باعۋدا.
ال ءبىزدىڭ ەل ارقىلى قىتايدان ەۋروپاعا تاۋار تاسىمالداۋ تەڭىز ارقىلى تاسىمالداۋمەن سالىستىرعاندا ءۇش ەسە جىلدام, ۇشاقپەن تاسىمالداۋمەن سالىستىرعاندا بەس ەسە ارزان.
وسىدان-اق اتالمىش باعدارلامانىڭ بەيجىڭ قالاعان دارەجەدە جۇزەگە اسىرىلۋى تىكەلەي ءبىزدىڭ ەلگە بايلانىستى ەكەنىن بايقاۋعا بولادى.
سونىمەن قاتار جاپوندىق كومپانيالار ءۇشىن دە اتالمىش باعدارلاما اياسىنداعى جوبالارعا قاتىسۋ ورتالىق ازيا ايماعى ەلدەرى نارىعىنا شىعۋعا جانە ترانزيتتىك ەل قازاقستان ارقىلى ەۋروپالىق نارىققا شىعۋ ءۇشىن ءتيىمدى.
قىتاي ءۇشىن دە, جاپونيا ءۇشىن دە ورتالىق ازيا ماڭىزدى ايماق ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, ەكى ەلمەن دە تىعىز قارىم-قاتىناس, ستراتەگيالىق ارىپتەستىك ورناتىپ وتىرعان ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن دە ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باعدارلاماسىن بارىنشا ءتيىمدى پايدالانۋ ماڭىزدى.
باتىسىمىزداعى باستى باعىتتاردى تۇراقتى قالىپتا ساقتاي وتىرىپ, شىعىسىمىزداعى ەكى ەكونوميكالىق الىپ ەلدىڭ ىنتىماقتاستىعىنان الارىمىزدىڭ كوپ بولۋىن امالداۋ بۇگىنگى تاڭداعى سىرتقى ساياساتىمىزدىڭ باستى باعىتىنا اينالۋى ءتيىس دەپ بىلەمىن.
باتىرxان قۇرمانسەيىت, شىعىستانۋشى
ارنايى «ەگەمەن قازاقستان» ءۇشىن
