06 قاراشا، 2018

تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ قارقىنى قالاي؟

242 رەتكورسەتىلدى

بۇگىنگى تاڭدا باسپانا ساۋداسى قارقىن الىپ، شارشى مەتردىڭ قۇنى كوتەرىلگەنىنە قاراماستان، تۇرعىن ءۇي باعاسىن مەملەكەتتىك باعدارلامالار شارىقتاتپاي ۇستاپ تۇر دەۋگە بولادى.

رەسمي مالىمەتتەرگە سۇيەن­سەك، 2018 جىلدىڭ قاڭتار-شىل­دە ارالىعىندا تۇرعىن ءۇي قۇرى­لىسىنا جۇمسالعان جالپى قارجى كولەمىنىڭ 82%-ىن قۇرىلىس كوم­پا­نيالارىنىڭ ءوز قاراجاتى قۇ­راپتى. بۇل سوڭعى 10 جىلداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىش. دەمەك، بيىل سالىنىپ جاتقان ۇيلەر نەگىزىنەن مەملەكەت سۋبسيدياسىمەن نەمەسە قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ ءوز اقشاسى ەسەبىنەن سالىنۋدا. سەبەبى قۇرىلىسقا ەشكىمنىڭ اقشا سال­عىسى جوق. ەلىمىزدەگى ەكىنشى دەڭ­­گەيلى بانكتەردىڭ دە وعان ق ۇلىق­­سىزدىعى بايقالادى. 

ايتا كەتەيىك، بىلتىر قاڭ­تار-شىلدە ارالىعىندا قۇرى­لىس كومپانيالارىنىڭ ءۇي قۇرى­لى­سىن­داعى وزىندىك قاراجاتى 69% بولسا، الدىڭعى جىلعى جار­تى­جىل­دىقتا بۇل كورسەتكىش 74%-دى قۇراعان بولاتىن. ايتىپ وتىر­عانىمىزداي، ءۇي قۇرىلى­سى­نىڭ نەگىزگى ينۆەستورى بولۋعا ءتيىس بانكتەر دە قۇرىلىسقا اقشا قۇيۋعا ق ۇلىقسىز. بيىلعى العاشقى جەتى ايدا ەكىنشى دەڭ­گەيلى بانكتەردىڭ باسپانا سالۋعا بەرگەن نەسيەسى 14 ملرد تەڭگەنى قۇراعانى وسى­نى اڭعارتادى. بۇل جالپى ءۇي قۇ­رى­لىسىنا سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ بار بولعانى 2،4%-ى عانا.

بانكتەردىڭ قارىز بەرۋدى توقتا­تۋى باسپانا قۇرىلىسىنداعى قارا­­جاتتى اجەپتاۋىر ازايتىپ جى­بەر­دى. ءبىر جىل ىشىندە سالا­لىق پورت­­فەلدىڭ كولەمى 184،7 ملرد تەڭ­گەگە، ياعني 19%-عا كۇرت تومەن­دەپ كەتكەنى وسىعان بايلانىستى. ال بانكتەردىڭ سالعان قاراجاتى جال­پى پورتفەلدىڭ 6%-ىن عانا قۇ­­راي­دى. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتا كە­تە­يىك، 2009 جىلى باسپانا سالۋعا پاي­­دا­لانىلعان قاراجاتتىڭ 20%-ى بانك­­تەر­دىڭ بەرگەن نەسيەسى بولاتىن.

بانكتەردەن قايىر بولماعانىن كورگەن قۇرىلىس كومپانيالارى ەندى الەۋەتتى تۇتىنۋشىلاردىڭ، ياعني حالىقتىڭ قارجىلاندىرۋىنا ءۇمىت ارتاتىنى تۇسىنىكتى. ول ءۇشىن كوم­پانيالار سالىنىپ جاتقان پاتەر­لەردى الدىن الا ساتا باستا­ماق. ياعني، تۇتىنۋشىلاردىڭ ءوز بي­دايىن وزىنە قۋىرىپ بەرۋگە تۋرا كەلەدى دەگەن ءسوز. تۇرعىن ءۇي قۇرى­لىسىن كەپىلدەندىرۋ قورىنىڭ مالى­مەتىنشە، كوممەرتسيالىق باسپانا­نىڭ 60%-ى ۇلەسكەرلىك قۇرىلىسقا جاتادى ەكەن. مامانداردىڭ ايتۋىنشا، بۇل ءۇردىس 2020 جىلعا دەيىن ساقتالادى. 

جوعارىداعى مالىمەتكە سەنسەك، بىلتىر جەر ۇيلەردى ساناما­عان­دا جاڭادان 72،9 مىڭ پاتەر سالىن­سا، سونىڭ 43،7 مىڭى ۇلەس­كەر­لىك قارجىلاندىرۋمەن بوي كوتەرىپتى. ال 2018 جىلدىڭ قاڭ­تار-شىلدە ارالىعىندا 34 مىڭ پاتەر سالىنعان بولسا، ونىڭ 20،5 مىڭ­دايى ۇلەسكەرلەردىڭ قارجى­لاي قول­داۋىنىڭ ارقاسىندا بوي كوتەرگەن. 

بانكتەر قاراجاتىن تاۋەكەلگە تىككىسى كەلمەيدى

سوڭعى بىرەر ايدا بانكتەردىڭ يپوتە­كالىق نەسيە بەرۋدى ۇلعايت­قانى بايقالادى. دەگەنمەن، جەكەلەگەن بانكتەردىڭ يپوتەكالىق نەسيە پورتفەلىنە ۇڭىلەر بولساق، يپوتەكا نارىعىنىڭ دا مەملەكەت دەمەۋىنە مۇقتاج ەكەنى كورىندى.

وتكەن جىلعى تامىز بەن بيىل­عى تامىز ايىنا دەيىنگى ارالىقتا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ەكونومي­كانى 12،7 ترلن تەڭگەگە نەسيە­لەن­دىرىپتى. بۇل الدىڭعى جىلداعى سايكەس كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 24،5 پايىزعا جوعارى كورسەتكىش. 

نەسيەلەندىرۋ كولەمى كۇرت كو­بەي­گەننىڭ وزىندە دە كەيبىر سەگمەنتتەردە ەرەكشە ورلەۋ بايقا­لادى. ماسەلەن، 2017-2018 تامىز ايلارى ارالىعىندا بەرىلگەن يپو­تەكالىق نەسيە، ياعني تۇرعىن ءۇي قۇ­رىلىسى مەن ساتىپ الۋعا بەرىلگەن قارىز رەكوردتىق 44 پايىزعا ارتىپ 470،1 ملرد تەڭگەگە جەتتى. 

يپوتەكالىق نەسيەگە قايتا ورا­­لار بولساق، بىلتىرعى تامىزدان بەرگى 12 اي ىشىندە بەرىلگەن 470،1 ملرد تەڭگەلىك يپوتەكالىق قارىز­دىڭ 63،6 پايىزى، ياعني 299 ملرد تەڭگە «تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكىنە» تيەسىلى. ايتا كەتە­يىك، جىل ساناپ بۇل بانكتىڭ يپو­تەكا نارى­عىنداعى ۇلەسى ۇلعا­يىپ كەلە­دى. بىلتىر ونىڭ ۇلەسى 62،3 پايىز بول­عان-دى. ال 5 جىل بۇرىن ءتىپتى يپو­تە­كا نارىعىنداعى تقجب-نىڭ ۇلە­سى 20،4 پايىزدان اسپاعان بولاتىن. 

ايماقتاردىڭ قارقىنى كۇشەيدى

ۇلتتىق ەكونوميكا مينيستر­لىگى ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ مالى­مەتىنشە، سوڭعى ۋاقىتتا ال­ماتى مەن استانادا تۇرعىن ءۇي قۇرى­لى­سىندا كوپقاباتتى ۇيلەر سالۋ قار­قىنى باسەڭدەپتى. بيىلعى جىل­­دىڭ العاشقى جارتىسىندا اس­تا­نادا 938،9 مىڭ شارشى مەتر كوپ­قاباتتى جاڭا ءۇي سالىنسا، ال­ماتىدا وسى ۋاقىت ارالىعىندا 340،5 مىڭ شارشى مەتر ءۇي سالىن­عان. بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزە­­ڭى­­مەن سالىستىرعاندا تيىسىنشە 24،1 جانە 28،1 پايىزعا تومەن كورسەتكىش. 

دەي تۇرعانمەن، جالپى رەس­پۋبليكا بويىنشا تۇرعىن ءۇي قۇ­رى­لىسىنىڭ كولەمى 2،7 پا­يىزعا ارتقانىن دا اتاپ ءوتۋ كەرەك. باسپانا قۇرىلىسىنىڭ قار­قىنى ەلىمىزدىڭ 12 وبلىسىندا جو­عار­ىلاپ كەلەدى. سونىڭ ىشىندە الماتى وبلىسى تۇرعىن ءۇي قۇ­رى­لىسى جاعىنان رەسپۋبليكا بويىنشا كوشباسشى بولىپ وتىر. بىلتىرعى جىلمەن سالىس­تىر­عاندا بۇل وبلىستاعى قۇرىلىس­تىڭ قارقىنى 51 پايىزعا ءبىر-اق كوتەرىلگەن. 

ودان كەيىنگى ورىن تۇركىستان وبلىسىنا تيەسىلى، اتالعان ايماق­تاعى قۇرىلىس كولەمى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 43،8 پايىزعا كوتەرىلىپتى. ءۇشىنشى ورىن ماڭ­عىس­تاۋعا تيەسىلى، بۇل وڭىردەگى كورسە­ت­كىش 43 پايىزعا ۇلعايعان.

باسقا وبلىستارداعى احۋالدى تىلگە تيەك ەتەر بولساق، باسپانا قۇرىلىسىن سالۋ قارقىنى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا باتىس قازاقستاندا – 39،9%-عا، اتىراۋ وبلىسىندا – 29،8%-عا، قوستاناي وبلىسىندا – 26،6%-عا، جامبىل وبلىسىندا – 20،6%-عا، اقتوبە وبلىسىندا – 13،4%-عا، قاراعاندى وبلىسىندا – 7،6%-عا، شىعىس قازاقستاندا – 6،8%-عا، اقمولا وبلىسىندا – 3،1%-عا، سولتۇستىك قازاقستاندا – 0،8%-عا كوتەرىلىپتى. ال الماتى مەن استانا قالا­لارىنان بولەك پاۆلودار (9،9%) مەن قىزىلوردا وبلىستارىندا (30،7%) بۇل كورسەتكىش باسەڭدەگەن.

«7-20-25» باعدارلاماسى ورتا تاپتىڭ ەكونوم ساناتتى ۇيلەرىن ۇسىنادى

وڭىرلەردەگى ءۇي قۇرىلىسىنا مەم­لەكەتتىڭ وسى باعىتتاعى باع­دار­لامالارى سەپ ەكەنى داۋسىز. ماسە­لەن، بيىل ءساۋىر ايىنا دەيىن ءۇي قۇرىلىسى بىلتىرعى جىل باسىنان ايتارلىقتاي ازايىپ كەتكەن ەدى. ونىڭ سەبەبى جوعارىدا ايتىل­عانداي بانكتەردىڭ يپوتەكالىق نەسيەنى قىسقارتۋى مەن قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ وزدەرىنىڭ قا­را­جاتتارىنىڭ ازايۋى. الايدا ساۋىر­­دەن باستاپ «7-20-25» يپو­تە­كالىق باعدارلاماسىنىڭ اشىل­عانىنان كەيىن بانكتەر مەملەكەتتىڭ كەپىلدىگىنە سۇيەنىپ نارىقتى قاي­تا قارجىلاندىرا باستادى. مەم­لە­­كەت­تىڭ ساياساتى وڭىرلەرگە بەت بۇر­­عانى سول ەكەن، استانا مەن الما­تى­داعى قۇرىلىس باسەڭدەپ، ەسە­سى­­نە وبلىس ورتالىقتارىندا ءۇي قۇ­­رى­لىسى كۇرت كوبەيدى. راس، اتال­­عان يپوتەكالىق باعدارلاما بو­يىن­شا ماقۇلدانعان نەسيەنىڭ 60 پا­يىز­دان استامى ءالى دە بولسا الماتى مەن استانا قالالارىنا تيەسىلى. دەگەن­مەن، بۇل ەكى قالا نا­رىع­ىنداعى سۇرانىستىڭ وزگە ايماق­تارداعىدان ايتارلىقتاي جوعارى ەكەنىن دە ەستەن شىعارماۋ كەرەك. ال ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر­دىڭ كوممەرتسيالىق يپوتەكاسىنا كوپ يەك ارتا بەرمەيتىن وبلىس ورتا­لىق­­تارى­نىڭ تۇرعىندارى جاڭا يپو­­تە­كالىق باعدارلاما ارقى­لى جە­ڭىل­دەتىلگەن مەملەكەتتىك باعدار­لا­ما­عا قاتىسۋعا مۇمكىندىك الىپ وتىر. 

سونىمەن قاتار «7-20-25» يپو­تەكاسىنىڭ باستى ماقساتى – ورتاشا تابىستى حالىقتى قولجەتىمدى ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ. بۇل دا ءوز كەزەگىندە نارىقتا قىمبات ۇيلەرگە قاراعاندا ەكونوم ساناتتاعى باس­پانالاردىڭ كوپتەپ سالىنا باس­تاۋىنا العىشارت بولدى. 

باۋىرجان مۇقان،

«ەگەمەن قازاقستان»

سوڭعى جاڭالىقتار

كۇلكى كەرۋەنى № 16

رۋحانيات • بۇگىن، 12:04

اقىنعا ارنالعان كۇن

رۋحانيات • بۇگىن، 07:46

قالانى دامىتۋ قۇجاتى دايىن

ايماقتار • بۇگىن، 07:43

باسپانامەن قامتيتىن باستى قۇجات

باعدارلامالار • بۇگىن، 07:23

ەر ەدىگە جانە ەلدىك مۇددە

رۋحانيات • بۇگىن، 07:20

بولمىسى ءبۇتىن باعاەۆ

رۋحانيات • بۇگىن، 07:19

تەمەكىنىڭ تاۋقىمەتى

مەديتسينا • بۇگىن، 07:05

ۇقساس جاڭالىقتار