رەسمي مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, 2018 جىلدىڭ قاڭتار-شىلدە ارالىعىندا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا جۇمسالعان جالپى قارجى كولەمىنىڭ 82%-ىن قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ ءوز قاراجاتى قۇراپتى. بۇل سوڭعى 10 جىلداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىش. دەمەك, بيىل سالىنىپ جاتقان ۇيلەر نەگىزىنەن مەملەكەت سۋبسيدياسىمەن نەمەسە قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ ءوز اقشاسى ەسەبىنەن سالىنۋدا. سەبەبى قۇرىلىسقا ەشكىمنىڭ اقشا سالعىسى جوق. ەلىمىزدەگى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ دە وعان ق ۇلىقسىزدىعى بايقالادى.
ايتا كەتەيىك, بىلتىر قاڭتار-شىلدە ارالىعىندا قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ ءۇي قۇرىلىسىنداعى وزىندىك قاراجاتى 69% بولسا, الدىڭعى جىلعى جارتىجىلدىقتا بۇل كورسەتكىش 74%-دى قۇراعان بولاتىن. ايتىپ وتىرعانىمىزداي, ءۇي قۇرىلىسىنىڭ نەگىزگى ينۆەستورى بولۋعا ءتيىس بانكتەر دە قۇرىلىسقا اقشا قۇيۋعا ق ۇلىقسىز. بيىلعى العاشقى جەتى ايدا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ باسپانا سالۋعا بەرگەن نەسيەسى 14 ملرد تەڭگەنى قۇراعانى وسىنى اڭعارتادى. بۇل جالپى ءۇي قۇرىلىسىنا سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ بار بولعانى 2,4%-ى عانا.
بانكتەردىڭ قارىز بەرۋدى توقتاتۋى باسپانا قۇرىلىسىنداعى قاراجاتتى اجەپتاۋىر ازايتىپ جىبەردى. ءبىر جىل ىشىندە سالالىق پورتفەلدىڭ كولەمى 184,7 ملرد تەڭگەگە, ياعني 19%-عا كۇرت تومەندەپ كەتكەنى وسىعان بايلانىستى. ال بانكتەردىڭ سالعان قاراجاتى جالپى پورتفەلدىڭ 6%-ىن عانا قۇرايدى. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتا كەتەيىك, 2009 جىلى باسپانا سالۋعا پايدالانىلعان قاراجاتتىڭ 20%-ى بانكتەردىڭ بەرگەن نەسيەسى بولاتىن.
بانكتەردەن قايىر بولماعانىن كورگەن قۇرىلىس كومپانيالارى ەندى الەۋەتتى تۇتىنۋشىلاردىڭ, ياعني حالىقتىڭ قارجىلاندىرۋىنا ءۇمىت ارتاتىنى تۇسىنىكتى. ول ءۇشىن كومپانيالار سالىنىپ جاتقان پاتەرلەردى الدىن الا ساتا باستاماق. ياعني, تۇتىنۋشىلاردىڭ ءوز بيدايىن وزىنە قۋىرىپ بەرۋگە تۋرا كەلەدى دەگەن ءسوز. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن كەپىلدەندىرۋ قورىنىڭ مالىمەتىنشە, كوممەرتسيالىق باسپانانىڭ 60%-ى ۇلەسكەرلىك قۇرىلىسقا جاتادى ەكەن. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بۇل ءۇردىس 2020 جىلعا دەيىن ساقتالادى.
جوعارىداعى مالىمەتكە سەنسەك, بىلتىر جەر ۇيلەردى ساناماعاندا جاڭادان 72,9 مىڭ پاتەر سالىنسا, سونىڭ 43,7 مىڭى ۇلەسكەرلىك قارجىلاندىرۋمەن بوي كوتەرىپتى. ال 2018 جىلدىڭ قاڭتار-شىلدە ارالىعىندا 34 مىڭ پاتەر سالىنعان بولسا, ونىڭ 20,5 مىڭدايى ۇلەسكەرلەردىڭ قارجىلاي قولداۋىنىڭ ارقاسىندا بوي كوتەرگەن.
بانكتەر قاراجاتىن تاۋەكەلگە تىككىسى كەلمەيدى
سوڭعى بىرەر ايدا بانكتەردىڭ يپوتەكالىق نەسيە بەرۋدى ۇلعايتقانى بايقالادى. دەگەنمەن, جەكەلەگەن بانكتەردىڭ يپوتەكالىق نەسيە پورتفەلىنە ۇڭىلەر بولساق, يپوتەكا نارىعىنىڭ دا مەملەكەت دەمەۋىنە مۇقتاج ەكەنى كورىندى.
وتكەن جىلعى تامىز بەن بيىلعى تامىز ايىنا دەيىنگى ارالىقتا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ەكونوميكانى 12,7 ترلن تەڭگەگە نەسيەلەندىرىپتى. بۇل الدىڭعى جىلداعى سايكەس كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 24,5 پايىزعا جوعارى كورسەتكىش.
نەسيەلەندىرۋ كولەمى كۇرت كوبەيگەننىڭ وزىندە دە كەيبىر سەگمەنتتەردە ەرەكشە ورلەۋ بايقالادى. ماسەلەن, 2017-2018 تامىز ايلارى ارالىعىندا بەرىلگەن يپوتەكالىق نەسيە, ياعني تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى مەن ساتىپ الۋعا بەرىلگەن قارىز رەكوردتىق 44 پايىزعا ارتىپ 470,1 ملرد تەڭگەگە جەتتى.
يپوتەكالىق نەسيەگە قايتا ورالار بولساق, بىلتىرعى تامىزدان بەرگى 12 اي ىشىندە بەرىلگەن 470,1 ملرد تەڭگەلىك يپوتەكالىق قارىزدىڭ 63,6 پايىزى, ياعني 299 ملرد تەڭگە «تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكىنە» تيەسىلى. ايتا كەتەيىك, جىل ساناپ بۇل بانكتىڭ يپوتەكا نارىعىنداعى ۇلەسى ۇلعايىپ كەلەدى. بىلتىر ونىڭ ۇلەسى 62,3 پايىز بولعان-دى. ال 5 جىل بۇرىن ءتىپتى يپوتەكا نارىعىنداعى تقجب-نىڭ ۇلەسى 20,4 پايىزدان اسپاعان بولاتىن.
ايماقتاردىڭ قارقىنى كۇشەيدى
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنشە, سوڭعى ۋاقىتتا الماتى مەن استانادا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىندا كوپقاباتتى ۇيلەر سالۋ قارقىنى باسەڭدەپتى. بيىلعى جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا استانادا 938,9 مىڭ شارشى مەتر كوپقاباتتى جاڭا ءۇي سالىنسا, الماتىدا وسى ۋاقىت ارالىعىندا 340,5 مىڭ شارشى مەتر ءۇي سالىنعان. بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا تيىسىنشە 24,1 جانە 28,1 پايىزعا تومەن كورسەتكىش.
دەي تۇرعانمەن, جالپى رەسپۋبليكا بويىنشا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ كولەمى 2,7 پايىزعا ارتقانىن دا اتاپ ءوتۋ كەرەك. باسپانا قۇرىلىسىنىڭ قارقىنى ەلىمىزدىڭ 12 وبلىسىندا جوعارىلاپ كەلەدى. سونىڭ ىشىندە الماتى وبلىسى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى جاعىنان رەسپۋبليكا بويىنشا كوشباسشى بولىپ وتىر. بىلتىرعى جىلمەن سالىستىرعاندا بۇل وبلىستاعى قۇرىلىستىڭ قارقىنى 51 پايىزعا ءبىر-اق كوتەرىلگەن.
ودان كەيىنگى ورىن تۇركىستان وبلىسىنا تيەسىلى, اتالعان ايماقتاعى قۇرىلىس كولەمى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 43,8 پايىزعا كوتەرىلىپتى. ءۇشىنشى ورىن ماڭعىستاۋعا تيەسىلى, بۇل وڭىردەگى كورسەتكىش 43 پايىزعا ۇلعايعان.
باسقا وبلىستارداعى احۋالدى تىلگە تيەك ەتەر بولساق, باسپانا قۇرىلىسىن سالۋ قارقىنى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا باتىس قازاقستاندا – 39,9%-عا, اتىراۋ وبلىسىندا – 29,8%-عا, قوستاناي وبلىسىندا – 26,6%-عا, جامبىل وبلىسىندا – 20,6%-عا, اقتوبە وبلىسىندا – 13,4%-عا, قاراعاندى وبلىسىندا – 7,6%-عا, شىعىس قازاقستاندا – 6,8%-عا, اقمولا وبلىسىندا – 3,1%-عا, سولتۇستىك قازاقستاندا – 0,8%-عا كوتەرىلىپتى. ال الماتى مەن استانا قالالارىنان بولەك پاۆلودار (9,9%) مەن قىزىلوردا وبلىستارىندا (30,7%) بۇل كورسەتكىش باسەڭدەگەن.
«7-20-25» باعدارلاماسى ورتا تاپتىڭ ەكونوم ساناتتى ۇيلەرىن ۇسىنادى
وڭىرلەردەگى ءۇي قۇرىلىسىنا مەملەكەتتىڭ وسى باعىتتاعى باعدارلامالارى سەپ ەكەنى داۋسىز. ماسەلەن, بيىل ءساۋىر ايىنا دەيىن ءۇي قۇرىلىسى بىلتىرعى جىل باسىنان ايتارلىقتاي ازايىپ كەتكەن ەدى. ونىڭ سەبەبى جوعارىدا ايتىلعانداي بانكتەردىڭ يپوتەكالىق نەسيەنى قىسقارتۋى مەن قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ وزدەرىنىڭ قاراجاتتارىنىڭ ازايۋى. الايدا ساۋىردەن باستاپ «7-20-25» يپوتەكالىق باعدارلاماسىنىڭ اشىلعانىنان كەيىن بانكتەر مەملەكەتتىڭ كەپىلدىگىنە سۇيەنىپ نارىقتى قايتا قارجىلاندىرا باستادى. مەملەكەتتىڭ ساياساتى وڭىرلەرگە بەت بۇرعانى سول ەكەن, استانا مەن الماتىداعى قۇرىلىس باسەڭدەپ, ەسەسىنە وبلىس ورتالىقتارىندا ءۇي قۇرىلىسى كۇرت كوبەيدى. راس, اتالعان يپوتەكالىق باعدارلاما بويىنشا ماقۇلدانعان نەسيەنىڭ 60 پايىزدان استامى ءالى دە بولسا الماتى مەن استانا قالالارىنا تيەسىلى. دەگەنمەن, بۇل ەكى قالا نارىعىنداعى سۇرانىستىڭ وزگە ايماقتارداعىدان ايتارلىقتاي جوعارى ەكەنىن دە ەستەن شىعارماۋ كەرەك. ال ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ كوممەرتسيالىق يپوتەكاسىنا كوپ يەك ارتا بەرمەيتىن وبلىس ورتالىقتارىنىڭ تۇرعىندارى جاڭا يپوتەكالىق باعدارلاما ارقىلى جەڭىلدەتىلگەن مەملەكەتتىك باعدارلاماعا قاتىسۋعا مۇمكىندىك الىپ وتىر.
سونىمەن قاتار «7-20-25» يپوتەكاسىنىڭ باستى ماقساتى – ورتاشا تابىستى حالىقتى قولجەتىمدى ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ. بۇل دا ءوز كەزەگىندە نارىقتا قىمبات ۇيلەرگە قاراعاندا ەكونوم ساناتتاعى باسپانالاردىڭ كوپتەپ سالىنا باستاۋىنا العىشارت بولدى.
باۋىرجان مۇقان,
«ەگەمەن قازاقستان»
