توتەنشە جاعداي ورىن العان كۇننىڭ ەرتەڭىندە اۋدان اكىمىنىڭ وكىمىمەن ارنايى كوميسسيا قۇرىلىپ, 144 ۇيگە سۋ كىرگەنىن, ونىڭ ىشىندە 87-ءسى جوندەۋدى قاجەت ەتەتىنىن, 57 باسپانانىڭ تۇرۋعا جارامسىزدىعىن انىقتاعان ەدى. كەيىن مەملەكەت تاراپىنان رەسپۋبليكا, وبلىس بيۋدجەتىنەن بولىنگەن, دەمەۋشىلەردەن, ءار ايماق تۇرعىندارىنان كەلىپ تۇسكەن قاراجاتقا ءۇيسىز قالعاندارعا ءۇي ساتىپ الىنىپ بەرىلىپ, تۇرۋعا جارامدى باسپانالارعا جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن-ءدى. الايدا ۇيىنە سۋ كىرسە دە, باسپاناسى تۇرۋعا جارامسىز بولسا دا, تاسقىننان زارداپ شەككەن وزگە تۇرعىندار قول جەتكىزگەن ءۇيدى الا الماي, پاتەر جالداپ, تۋىستارىن جاعالاپ جۇرگەن تۇرعىندار ءالى بار. ولار مۇڭىن شاعىپ, ماسەلەمىزدى شەشۋگە جاردەمدەسەر دەگەن ۇمىتپەن رەداكتسيامىزعا حابارلاستى. جاقىندا اياگوزگە ارنايى بارىپ, زاڭ اياسىندا بەرىلۋگە ءتيىس باسپانالارىنا جەتە الماي پۇشايمان بولىپ جۇرگەن تۇرعىنداردىڭ قابىرعاسى جارىلعان, ىرگەتاسى سوگىلگەن ۇيلەرىن كورىپ, وزدەرىمەن پىكىرلەسىپ, ارىز-شاعىمدارىن تىڭداپ قايتتىق.
كورشىسىنىڭ قابىرعاسى ۇستاپ تۇر
رەت-رەتىمەن باياندايىق. بيىل 11 ناۋرىزداعى تاسقىن كەزىندە باسپاناسىنا سۋ كىردى دەلىنگەن جەلتوقسان كوشەسىندەگى №100 ءۇيدىڭ يەسى, جالعىزباستى انا الماگۇل ديۋسەمباەۆا كوميسسيا مۇشەلەرى اۋەلدە اۋىزشا ء«ۇيىڭىز تۇرۋعا جارامسىز» دەگەنىن, الايدا كەيىننەن ۇيىنە ەكى مارتە تەحنيكالىق ساراپتاما («ۆمۆ ي ۆ» جانە «ايتەكس» جشس) جاسالعانىن ايتادى. ساراپتاما جۇرگىزگەن ەكى مەكەمە دە ءۇيدىڭ قالت-قۇلت ەتىپ قۇلاۋعا جاقىن تۇرعانىنا قاراماستان «تۇرۋعا جارامدى» دەپ قورىتىندى بەرىپتى. ءۇيدىڭ جاعدايىن باعالاۋشىلاردىڭ قورىتىندىسىمەن كەلىسپەگەن الماگۇل ديۋسەمباەۆا سەگىز اي بويى سەرگەلدەڭگە ءتۇسىپ, سان ەسىكتى توزدىرىپ, اياگوزدەگى تۋىستارىن جاعالاپ ءجۇر. جەلتوقسان كوشەسىندە ورنالاسقان ءۇيىن ءبىز دە كوردىك. ءىشى مۇزداي, ءۇيدىڭ قابىرعالارى مەن توبەسى بىرنەشە جەردەن جارىلىپتى. ال سىرتى... سىرتى دا ادام كورگىسىز. ءۇيدىڭ قوس قاپتالىنىڭ قابىرعالارى دا ءار جەردەن سوگىلىپ, ىرگەتاسى ەزىلە باستاپتى. ءۇيدىڭ ءبىر جاق قاپتالىنىڭ قابىرعاسىنىڭ شەتى وپىرىلىپ كەتكەن. «قازىر ءۇيىمدى تاسقىننان كەيىن باسپاناسى قۇلاپ, مەملەكەتتەن ءۇي العان كورشىمنىڭ (جەلتوقسان, 98) ءۇيىنىڭ قابىرعاسى ۇستاپ تۇر. قابىرعانى قۇلاتۋعا ەشكىمنىڭ جۇرەگى داۋالاماي وتىر. ءۇيىمنىڭ وسى جاعدايىن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى نۇرتاي سابيليانوۆ تا كورىپ: «مىنا ۇيدە قالاي تۇرادى؟ كوميسسيا مۇشەلەرى, سىزدەرگە تاپسىرامىن, ءۇي الىپ بەرۋگە ىقپال ەتىڭىزدەر» دەگەن بولاتىن. «جارايدى, جارايدى» دەگەن كوميسسيا مۇشەلەرى. دەپۋتات كەتكەن سوڭ جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە قالدى. جاقىندا اۋداندىق سوتقا بارعانىمدا ونداعىلار: «بۇل ماسەلەنى اكىمدىك ءوزى شەشۋى كەرەك. ءۇيدى باعالاۋشىلاردى اكىمدىك وزدەرى سوتقا بەرۋ قاجەت» دەدى. اكىمدىككە بارسام: «سوتقا بەرەسىز بە, ءوزىڭىز بىلەسىز. بىزگە ء«ۇيىڭىز تۇرۋعا جارامسىز» دەگەن ساراپشى قورىتىندىسى كەرەك» دەدى. ونى قايدان الامىن دەسەم, قورىتىندىسىن ءوزىڭىز جاساتىڭىز دەدى. ساراپشىنى شاقىرۋ ءۇشىن 160-200 مىڭ تەڭگە تولەۋ قاجەت ەكەن. ونداي اقشانى قايدان تابامىن؟ 7 ايدان بەرى جۇمىسسىز ءجۇرمىن. ماڭايىمداعى ۇيلەردىڭ ءبارى ءۇي الدى. سوپايىپ جالعىز مەنى قالدىرىپ قويدى», دەيدى ا.ديۋسەمباەۆا.
قورىتىندىسى مىڭ قۇبىلعان ساراپشىلار
الماگۇل سەكىلدى باسىن تاۋعا دا, تاسقا دا سوعىپ, باسپاناعا قول جەتكىزە الماي جۇرگەن تۇرعىننىڭ ءبىرى – ءۇش بالانىڭ اناسى جانار ماساكوۆا. توقسانعازين كوشەسىندەگى №43 ءۇيدىڭ تۇرعىنىنا اۋەلدە, ياعني 15 ناۋرىزدا «نپف پروەكتتەحەكسپەرت» جشس «باسپاناسى قالپىنا كەلتىرۋگە جاتپايدى جانە تۇرۋعا جارامسىز» دەپ قورىتىندى بەرىپتى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2001 جىلعى 16 شىلدەدەگى №242 «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ساۋلەت, قالا قۇرىلىسى جانە قۇرىلىس قىزمەتى تۋرالى» زاڭىنىڭ 34-4-بابىنىڭ 12- تارماعىندا ساراپشىلاردىڭ تەحنيكالىق زەرتتەپ-قاراۋ ناتيجەلەرى بويىنشا بارلىق تۇجىرىمدارى مەن نۇسقاۋلارى تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ ورىنداۋى ءۇشىن مىندەتتى بولىپ تابىلاتىندىعى كورسەتىلگەن. ياعني تاپسىرىس بەرۋشى رەتىندە اۋدان اكىمىنىڭ اپپاراتى ساراپشى قورىتىندىسىن ورىنداۋعا مىندەتتى بولعان. الايدا تاپسىرىس بەرۋشىمەن ب.سىدىكوۆ, ب.سماگۋلوۆا, ن.كاريپحانوۆ, م.احمەتوۆ, ج.ماساكوۆانىڭ ۇيلەرىنە دالەلسىز نەگىزدەرمەن بىرنەشە رەت ساراپتاما جۇرگىزىلگەن. اتاپ ايتقاندا, «ۆمۆ ي ۆ» جشس-مەن اتالعان جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ج.ماساكوۆانىڭ ۇيىنە قايتادان ساراپتاما جۇرگىزىلىپ, ۇيگە جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قاجەتتىگى تۋرالى قورىتىندى جاسالعان. 08.07.2018 جىلى «ايتەكس» جشس وسىعان ۇقساس قورىتىندى بەرگەن», دەلىنگەن اياگوز اۋداندىق پروكۋراتۋراسىنىڭ اياگوز اۋدانىنىڭ اكىمى ب.باياحمەتوۆكە تامىز ايىندا جازعان ۇسىنىس حاتىندا. ساراپشى دەمەكشى, بىرنەشە ايدان بەرى پاتەر جالداپ تۇرىپ جاتقان جانار ماساكوۆا جاقىندا تاعى دا ءبىر ساراپشى كەلىپ, ۇيىنە كىرمەي-اق سىرتىنان قورىتىندى شىعارىپ كەتكەنىن قىنجىلا جەتكىزدى. ء«ۇيدىڭ اۋرەسى ابدەن شارشاتتى. ءۇيىمنىڭ قابىرعالارى جارىلىپ, قۇلاعالى تۇر. ەكى كۇن سۋدا تۇرعان ءۇي عوي. اكىمشىلىك «ۇيىڭە جوندەۋ جاسات» دەيدى. مەن بۇعان كەلىسپەي وتىرمىن. جاقىندا ۇيىمە ءتورتىنشى ساراپشى كەلدى. ابدەن جۇرەك شايلىعىپ, قورقىپ قالعام عوي. «قۇجاتىڭىز بار ما؟ كورسەتىڭىز» دەدىم. قاسىندا اكىمشىلىك ادامدارى بار ەكەن. «مەنىڭ قۇجاتتارىمنىڭ ءبارى اكىمشىلىكتە» دەپ كورسەتپەي قويدى. «قۇجات اكەلمەسەڭىز, ۇيگە كىرگىزبەيمىن» دەدىم دە كەتىپ قالدىم. تاڭعالعانىم, ەرتەڭىندە ء«سىزدىڭ ءۇيىڭىز جوندەۋگە جارامدى» دەگەن قورىتىندى كەلىپ تۇر. ساراپشىلار ۇيگە كىرمەي قالاي قورىتىندى شىعارادى؟ سەرتيفيكاتىن, بىردە-ءبىر قۇجاتىن كورسەتكەن جوق. ءبىر قىزىعى, الگى قورىتىندىسىنا ناۋرىز ايىنداعى قورىتىندىنىڭ فوتولارىن جاپسىرىپتى. قايدان العانىن بىلمەيمىن, ءۇيىمنىڭ بۇرىنعى قوجايىنى جىلىباەۆتىڭ قۇجاتتارىن تىركەپ قويىپتى. ءۇيىم – كۇيەۋىمنىڭ اتىندا. بۇل ءۇيدى 2009 جىلى ساتىپ العانبىز. وزدەرى دە شاتاسا باستادى. جاقىندا اياگوز قالاسى اكىمىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ن.قانتاەۆ مىرزا وزىنە شاقىرىپ: «3 ميلليون تەڭگە وتەماقى ال. سوسىن ءۇيىڭدى 2 ميلليونعا وتكىزەرسىڭ» دەدى. اياگوزدە بۇل باعاعا ءۇي كەلمەيدى عوي. مەنىڭ ءۇيىم ءۇش بولمەلى. بەس ادامبىز. الاتىن جالاقىم 30 مىڭ عانا. باسىندا بالا-شاعامدى كيىندىرە الماي قينالدىم. ەكەۋى مەكتەپتە. ازىرگە دەپۋتات نۇرتاي سابيليانوۆتان عانا كومەك سۇراپ وتىرمىن», دەيدى ج.ماساكوۆا.
جۇرتتى ابىگەرگە سالعان كىشى اياگوز وزەنىنىڭ جاعالاۋى بەكىتىلە مە؟
كوكتەمگى تاسقىن كەزىندە اياگوزدەگى 144 ۇيگە سۋ كىرگەنىن, ارنايى كوميسسيا سونىڭ 87-ءسى جوندەۋدى قاجەت ەتەدى, 57 باسپانا تۇرۋعا جارامسىز دەپ تانىلعانىن جوعارىدا ايتتىق. «جوندەۋدى قاجەت ەتەدى» دەگەن قورىتىندى شىعارىلعان ءۇيدىڭ ءبىرى – جەرگىلىكتى جۇرت «زاليني» دەپ اتاپ كەتكەن شاعىن اۋدانداعى توقسانعازين كوشەسىندەگى №125 ءۇيدىڭ تۇرعىنى, بەس بالانىڭ اكەسى مارات احمەتوۆ. م.احمەتوۆ اۋەلدە ساراپشىلار قورىتىندىسىمەن كەلىسپەگەنىمەن, سوڭىنان ءۇيىن جوندەۋدەن وتكىزۋگە رۇقساتىن بەرگەن بولاتىن. اياگوزدەگى ساپارىمىزدا باسپاناسىنا جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى دەلىنگەن بۇل كىسىنىڭ دە ءۇيىن كوردىك. سارى كىرپىشتەن قالانعان ءۇي سىرتىنا قاراساڭ, تۇك بولماعانداي جارقىراپ-اق تۇر. سويتسەك... سويتسەك بۇل ءۇيدىڭ جوندەۋ جۇمىستارى دا ايقاي-شۋمەن, داۋ-دامايمەن اياقتالىپتى. «سىرتى ءبۇتىن, ءىشى ءتۇتىن» دەگەن وسى بولاتىن شىعار. جوندەۋ جۇمىستارىن ازەر دەگەندە جۇيكەنى ابدەن جۇقارتىپ, «اعالاپ-كوكەلەپ», جالىنىپ-جالپايىپ, جىلاپ-سىقتاپ ءجۇرىپ اياقتاتتىق قوي. ءۇي سىز. بالالارىم, ايەلىم بىرنەشە رەت اۋىردى. جوندەۋ جۇمىسىن جۇرگىزگەندەر شاتىردىڭ سۋاعارلارىن, ءۇيدىڭ ىشىندەگى جاپسىرىلعان تۇسقاعازداردى دۇرىس جاپسىرعان جوق. اراسىنا اۋا قالدىرىپ كەتتى. ءۇيدىڭ قابىرعالارىن دا دۇرىس تەگىستەگەن جوق», دەپ بىلقىلداعان تۇسقاعازداردى قولىمەن كورسەتىپ, جوندەۋ جۇمىستارى ىرگەتاسى, قابىرعاسى جارىلعان ءۇيدىڭ سىرتىنا جۇرگىزىلگەنىن, ياعني باسپاناسىنىڭ سىرتى كىرپىشپەن قاپتالعانىن جەتكىزىپ, سوعان الاڭدايتىنىن دا جاسىرمادى.
اياگوزدى تاسقىن سۋ باسقاننان كەيىن, ەكى كۇننەن سوڭ, ياعني 14 ناۋرىز كۇنى وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆ وسكەمەننەن ۇشىپ كەلىپ, ءتىلسىز جاۋدان زارداپ شەككەن تۇرعىنداردىڭ جاعدايىمەن تانىسىپ, سۋ كىرگەن, قۇلاعان ۇيلەردىڭ بىرقاتارىن ارالاعان-دى. سول كەزدە ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان مارات احمەتوۆتىڭ باسقا تۇرعىندار سەكىلدى ءوز ماسەلەسىن, ءوز ءۇيىنىڭ جايىن ەمەس, ايماق باسشىسىنا وزدەرى تۇرىپ جاتقان شاعىن اۋداننىڭ ايانىشتى جاعدايىن ايتقانى ەسىمىزدە. وسى جولى دا شاعىن اۋدانداعى شەشىمىن تاپپاي جاتقان ماسەلەلەردى الدىمىزعا تارتتى. «ەلباسىمىزدى ەرەكشە قۇرمەتتەيمىن. ەلدىڭ زاڭدارىن سىيلايمىن. وسى جولعى جولداۋىندا دا تالاي دۇنيەلەردى ايتتى. الايدا جەرگىلىكتى اكىمشىلىك پرەزيدەنت تاپسىرمالارىن, العا قويعان مىندەتتەرىن دۇرىس, جەتكىلىكتى دەڭگەيدە ورىنداماي وتىر. دۇرىس ەسەپ بەرمەي جاتىر. مەملەكەت باسشىسى اۋىلداردى اۋىز سۋمەن, جارىقپەن قامتاماسىز ەتىڭدەر, دەدى. بىراق بىزدە باسشىلار, دەپۋتاتتار كەلەتىن كوشەلەردى عانا جوندەيدى. گۇل ەگەدى. سولارعا كورسەتۋ ءۇشىن عانا. مەنىڭ الاڭدايتىنىم, تاسقىن سۋدىڭ الدىن الۋ شارالارى ءجوندى جاسالعان جوق. بيىل كوكتەمدە ارناسىنان اسقان كىشى اياگوز وزەنىنىڭ جاعاسى دۇرىس بەكىتىلگەن جوق. ارىقتار قازىپ, سۋدىڭ جاعاسىن بەكەمدەۋ كەرەك ەدى. وزەننىڭ ارعى بەتىندەگى بالالار مەكتەپكە وتەتىن كوپىر قۇجات بويىنشا ەشقايدا جوق. اكىمشىلىكتىڭ بالانسىندا جوق. ءتورت كوپىر سالىنادى دەگەن. مىنا جاققا قىستا جەدەل جاردەم كولىگى كەلە المايدى. جولدىڭ ءبارى بىت-شىت. قوقىس توگەتىن ارنايى ورىن جوق. قار تۇسكەندە بالالار وينايتىن الاڭ جاساپ جاتىر. ونىڭ ساپاسى بولا ما؟» دەگەن م.احمەتوۆ اياگوزدىڭ شەتىندەگى شاعىن اۋدانعا جەرگىلىكتى اكىمدىك تاراپىنان دۇرىس كوڭىل بولىنسە دەگەن تىلەگىن ايتتى.
ءتۇيىن
اياگوز قالاسىنا بارماي تۇرىپ, وسىدان ءبىر اي بۇرىن, ياعني 21 قىركۇيەكتە اۋدان اكىمدىگىنە تاسقىننان زارداپ شەككەن تۇرعىندار ماسەلەسىنىڭ قالاي شەشىلىپ جاتقاندىعىن بىلمەك نيەتپەن سۇراۋ حات جولداعانبىز. اياگوز اۋدانى اكىمى اپپاراتىنىڭ باسشىسى ك.رگاەۆانىڭ مەرزىمىنەن كەشىكتىرىپ (18.10.2018) جىبەرگەن جاۋاپ حاتىندا الماگۇل ديۋسەمباەۆانىڭ ءۇيى سۋ تاسقىنىنا دەيىن جوندەۋ جۇمىستارىن قاجەت ەتكەندىگى, ۇيىنە سۋ كىرمەگەندىگى, ال ج.ماساكوۆانىڭ ءۇيى «لاب ۋزك» جشس جاساعان ساراپتاما قورىتىندىسى بويىنشا سۋ دەڭگەيى ءۇيدىڭ ىرگەتاسىنىڭ ورتاسىنا عانا دەيىن جەتكەندىكتەن جۇمىسقا قابىلەتتى كۇيدە پايدالانۋعا جارامدى ەكەندىگى ايتىلىپتى. ال ءتۇسىنىپ كورىڭىز. ەگەر ا.ديۋسەمباەۆانىڭ ۇيىنە سۋ كىرمەسە, نەگە ونىڭ باسپاناسىنا ءبىر ەمەس, ەكى مارتە تەحنيكالىق ساراپتاما جۇرگىزىلىپ, باعالاۋشىلار ء«ۇي جوندەۋدى قاجەت ەتەدى» دەگەن قورىتىندى بەرگەن؟! ال اۋەلدە «تۇرۋعا جارامسىز, اپاتتى جاعدايدا» دەپ قورىتىندى بەرىلگەن («نپف پروەكتتەحەكسپەرت» جشس, ساراپشى ۆ.پوليانسكي) ج.ماساكوۆانىڭ ءۇيى قالايشا «جۇمىسقا قابىلەتتى؟». سۇراق كوپ, جاۋاپ جوق. اكىمدىكتىڭ ءسوزى ءبىر بولەك, ساراپشىلاردىڭ ءسوزى ءبىر بولەك. سوندىقتان ءالى ءۇي الا الماي, سارساڭعا ءتۇسىپ جۇرگەن ا.ديۋسەمباەۆا مەن ج.ماساكوۆانىڭ ۇيلەرىنە تاعى ءبىر مارتە ءادىل, تاۋەلسىز ساراپتاما جۇرگىزىلىپ, ماسەلەنىڭ نۇكتەسى قويىلۋى كەرەك سەكىلدى.
ازامات قاسىم,
«ەگەمەن قازاقستان»
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
اياگوز اۋدانى
