قازاقستان • 02 قاراشا، 2018

قازاقتىڭ قارا ەسەپتەرى

525 رەتكورسەتىلدى

ءتورتىنشى ەسەپ: 

ءۇيىر مەن جىلقى سانى قانشا؟

جەتى ۇلى بار قاريانىڭ بىرنەشە ءۇيىر جىلقىسى بولىپتى. ءاربىر ۇيىردەگى جىلقى سانى ءوزارا تەڭ ەكەن. ءبىر ۇيىر­دە قانشا جىلقى بولسا، ءۇيىردىڭ دە سانى دا سونشا ەكەن. بارلىق جىلقىلار ءبىر عانا مامابيەدەن تاراپتى. اقساقال قارتايعان شاعىندا جان-جاقتا شاشىراپ جۇرگەن بالالارىن جيناپ، تەڭدەي ەتىپ ەنشى بولمەك نيەتىمەن بالالارىنا: «ەگەر ءبىر ۇيىردەگى جىلقىنى سەندەرگە تەڭدەي بولسەم، التى جىلقى ارتىلىپ قالادى. ال بارلىق جىلقىنى تەڭدەي ءبولىپ ەنشى بەرسەم، وندا ءبىر عانا جىلقى، ياعني مامابيە بولىسكە تۇسپەي ارتىلىپ قالادى ەكەن. وسى مامابيەنى قايسىڭا ەنشىلەۋدى بىلمەي وتىرمىن. سول سەبەپتى مەنىڭ سەندەرگە ايتقاندارىم بويىنشا بارلىق ءۇيىر مەن ونداعى جىلقى سانىن كىم ەسەپتەپ شىعارادى، سوعان مامابيە قوسىم­شا ەنشىلىككە بەرەمىن» دەپتى. ال ەسەپتەپ كورىڭىزدەر؟ ءۇيىر مەن جىلقى سانى قانشا؟ 

بەسىنشى ەسەپ: 

ۇلبيكە اقىننىڭ ولەڭ ەسەبءى

قازاقتىڭ ايگىلى اقىن قىزى، مايتالمان ايتىسكەر، داۋ­لەسكەر كۇيشى ۇلبيكە جان­كەلدى (1825-1849) كەزەكتى ءبىر اي­تىستا ءوزىن مەڭدەپ بارا جات­قان قارسىلاسىن ءسۇرىندىرۋ ءۇشىن ايتىس ۇستىندە قازاقتىڭ قارا ەسەبىن پايدالانىپ بىلاي دەپتى: 

سوزگە شەبەر زور جىگىت،

ويعا شەبەر بولارسىڭ؟

ەرتەدەن كەلگەن ءبىر ەسەپ،

سونى ساعان بەرەيىن.

ەگەر ونى شەشە الساڭ،

جەڭدىم سەنى دەمەيىن.

«ويعا زەرەك نار جىگىت، 

سانالى» دەپ ەلەيىن...

تورسىق تولا ايراننىڭ، 

التىدان ءبىرىن ءسىمىرىپ،

ورنىنا ونىڭ سۋ قۇيىپ،

ۇشتەن ءبىرىن جانە ءىشتىم.

تولتىرا تاعى سۋ قۇيىپ، 

ءىشتىم شالاپ جارتىسىن.

تولتىرا جانە سۋ قۇيىپ،

تاۋىستىم ءبارىن تورسىقتىڭ.

ايتشى ەندى زور جىگىت،

قانشا ايران، سۋ ءىشتىم؟

قايسىسىن جانە كوپ ءىشتىم؟

ياعني، ۇلبيكە اقىننىڭ جو­عا­رىداعى ەسەپ-جىرىن كوپ­­شىلىككە تۇسىنىكتى تۇردە قارا­­سوزبەن تاپسىرلەسەك: اۋەلى تور­سىق تولا ايراننىڭ التىدان ءبىرى ىشىلگەننەن كەيىن ورنىنا سۋ قۇيىلادى. وسىدان كەيىن تورسىقتاعى ايران مەن سۋ ارالاستىرىلىپ شالاپقا اينالدىرىلادى دا، توستاعان تولا شالاپتىڭ ۇشتەن ءبىرى قايتادان ىشىلەدى. وسىدان كەيىن دە تورسىققا قايتادان سۋ تولتىرىلىپ، تاعى دا شالاپ جاسالادى دا، وسى شالاپتىڭ جارتىسى ىشىلەدى. بۇدان كەيىن تورسىققا قايتادان تولتىرا سۋ قۇيىلادى. قايتادان شالاپ جاسالادى دا، تورسىقتاعى شالاپ تۇگەلىمەن ىشىلەدى. سون­دا قانشا ايران، قانشا سۋ ىشىلەدى؟

التىنشى ەسەپ: 

مىسىق پەن يت 

قازاق حالقىنىڭ تۇرمى­سىندا مىسىق دەيتىن حايۋان ادامدارمەن بىرگە ءۇي ىشىن­دە ەركىن ءومىر سۇرەدى. باس­قا جانۋارلاردىڭ بارىنە تىيى­م سالىنعان. ءتىپتى جەتى قا­زىنانىڭ ءبىرى يتكە دە. ما­سەلەن، توبەتتى كۇشىك كە­زىندە قۇيرىعىن تابالدىرىق ۇستىنە قويىپ بالتامەن بىردەن شاۋىپ تاستايدى. وسىدان ۇرەي­لەگەن يت ەشۋاقىتتا ۇيگە كىرمەيدى. 

ءبىر قىزىعى، مىسىق پەن يت – بىتىسپەس جاۋ. ياعني، يت مى­سىقتى ۇستاسا دەرەۋ تالاپ ولتىرەدى. ال مىسىق بولسا، ءوزىنىڭ جىلدامدىعى مەن ايلا­سىنىڭ ارقاسىندا يتكە ۇستاتپايدى. وسى ورايدا يت پەن مىسىققا قاتىستى ەرتەدەن كەلە جاتقان كونە ەسەپ: ءۇي ىشىندەگى مىسىق دارەت سىندىرماق ءۇشىن سىرتقا شىقپاقشى. بىراق ونى ەسىك الدىندا كىرپىك قاقپاي يت اڭدىپ وتىر. ءارى مىسىققا قاراعاندا ءيتتىڭ جىلدامدىعى 4 ەسە ارتىق. ەگەر مىسىق كيىز ۇيدەن اتىپ شىعا السا، ەسىك الدىنداعى قالىڭ قوپاعا كىرىپ، يتتەن قۇتىلادى. مىسىق قان­داي امال جاساپ امان-ەسەن سىرتقا شىعىپ كەتە الادى؟

گازەتىمىزدىڭ وتكەن 10 قازان كۇنگى №193 سانىندا جاريالانعان قارا ەسەپتەردىڭ دۇرىس جاۋابى:

ءبىرىنشى ەسەپتىڭ دۇرىس جاۋابى: 6 تورە، 30 قوجا جانە 64 قاراپايىم ادام نەمەسە 13 تورە، 15 قوجا جانە 72 قاراپايىم ادام.

ەكىنشى ەسەپتىڭ دۇرىس جاۋابى: بارلاۋشى سارباز بوگەنباي جاساعىنا جەتكەنگە دەيىن كەتەتىن ۋاقىتقا تەڭ بولادى: 50/5=10 ساعات. ەندەشە، ول باس اياعى 60ح10=600 شاقىرىم شاۋىپ وتكەن بولادى.

ءۇشىنشى ەسەپتىڭ دۇرىس جاۋابى: ابىز ءوزىنىڭ وڭ جاعىنان جەتى ادامدى تاستاپ كەتىپ، سەگىزىنشى ادامدى ء«بىر» دەپ، ودان ءارى قاراي كەلىسىلگەن شارت بويىنشا بىردەن ونعا دەيىن قايتالاپ ساناي بەرگەن. ون سانى ءدال كەلگەن ادام قاتاردان شىعىپ تۇرعان. 

گازەتىمىزدە جاريالانعان (№193، 10 قازان) قازاقتىڭ 1-ءشى، 2-ءشى، 3-ءشى قارا ەسەپتەرىن شەشۋ ءۇشىن كوپتەگەن وقىر­مانىمىز اتسالىسىپ، وزدەرى دۇرىس دەپ تاپ­قان جاۋاپتارىن رەداكتسياعا جولدادى. اتاپ ايتقاندا، ماڭعىستاۋلىق شارحات قونىسباەۆا، تانىمال قالامگەر قاجىعالي مۇحانبەتقالي ۇلى، جاس عالىم زاڭعار كارىمحان، سولتۇستىكقازاقستاندىق شولپان قۋاندىقوۆالار ءۇش ەسەپتىڭ العاشقىسىنىڭ جاۋابىن ءدال تاپسا، باسىلىمنىڭ تۇراقتى وقىرمانى اقمولا وبلىسى، زەرەندى اۋدانىنىڭ تۇرعىنى بايان ماشتيەۆا مەن سەمەيلىك ەرسايىن تۇراروۆ 1-ءشى جانە 3-ءشى ەسەپتەردىڭ جاۋابىن تاپ باسىپ ءدال شىعارعان. سول سياقتى تۇركىستان وبلىسى، قازىعۇرت اۋدانىنىڭ تۇرعىنى نىشانباي اشىرباەۆ پەن جۇماتاي شاۋمەنوۆ تەك 3-ءشى ەسەپتىڭ عانا جاۋابىن دۇرىس تاپقان ەكەن. ال تاعى ءبىر وقىرمانىمىز اكىمبەك ساعيەۆ بولسا 1-ءشى ەسەپتىڭ جاڭا ءبىر نۇسقاسىن دۇرىس جاۋابىمەن ۇسىنسا، 2-ءشى ەسەپتى ءدال تاپقان جالعىز ادام. ءۇش ەسەپتىڭ دە جاۋابىن تولىق تاپقان ادام ازىرگە جوق. 

 ەسەپ جاۋاپتارىن info@egemen.kz مەكەنجايىنا جولداۋلارىڭىزدى وتىنەمىز!

دايىنداعان 

بەكەن قايرات ۇلى،

«ەگەمەن قازاقستان»

سوڭعى جاڭالىقتار

اقىنعا ارنالعان كۇن

رۋحانيات • بۇگىن، 07:46

قالانى دامىتۋ قۇجاتى دايىن

ايماقتار • بۇگىن، 07:43

باسپانامەن قامتيتىن باستى قۇجات

باعدارلامالار • بۇگىن، 07:23

بولمىسى ءبۇتىن باعاەۆ

رۋحانيات • بۇگىن، 07:19

ەر ەدىگە جانە ەلدىك مۇددە

رۋحانيات • بۇگىن، 07:11

تەمەكىنىڭ تاۋقىمەتى

مەديتسينا • بۇگىن، 07:05

ەڭ قىسقا اڭگىمە. ولجاس ساندىبەك

ەڭ قىسقا اڭگىمە • كەشە

ەڭ قىسقا اڭگىمە. تالعات ەشەن ۇلى

ەڭ قىسقا اڭگىمە • كەشە

ەڭ قىسقا اڭگىمە. نۇرداۋلەت قاباسوۆ

ەڭ قىسقا اڭگىمە • كەشە

ەڭ قىسقا اڭگىمە. ەرمەك بەگزادا

ەڭ قىسقا اڭگىمە • كەشە

ەڭ قىسقا اڭگىمە. نۇرنازار تۇرىكبەن

ەڭ قىسقا اڭگىمە • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار