استانا تەلەارناسى تۇسىرگەن «مادەنيەت جاۋھارلارى» باعدارلاماسىندا ىرىسبەك دابەي رومان جازۋ بارىسىندا ونىڭ كىلتىن تاپقانى تۋرالى ايتادى. وقىرمان رەتىندە, وسى روماندى تالقىلاۋعا قاتىساتىن ادام رەتىندە سول كىلت راسىمەن تابىلىپ پا, نە كىلت ەكەن دەگەن قىزىعۋشىلىق بولدى. جانە سونى وقۋ بارىسىندا ىزدەي وتىردىق.
روماننىڭ فورماسى جاعى ادەبيەتتە ەجەلدەن بار. ء«ولى ۇيدەگى جازبالار» دا وسى فورمامەن بەرىلگەن. ءتىپتى, كينولارعا دەيىن بۇل فورمانى كوپ پايدالانىپ تاستاعان. دەمەك, كىلتى – فورماسى ەمەس.
كەيىپكەرلەر – ءۇش بۋىننىڭ وكىلدەرى. ءۇش بۋىننىڭ مىنەز ەرەكشەلىكتەرىنەن گورى تۇرمىس ەرەكشەلىكتەرى باسىم سۋرەتتەلەدى. قاجىلىق دەگەن ۇلكەن ساپار. قاجىلىققا بارعان ادامنىڭ جان دۇنيەسىندە ۇلكەن وزگەرىس بولادى. ول ۇزاق پروتسەسس. ال مەككەگە جەتۋدىڭ ماشاقاتتى جولى دا جىلدام ايتىلىپ, قىسقا قايىرۋعا كەلمەيتىن ساپار بولسا كەرەك. ونىڭ ۇستىنە ارعى زاماننىڭ ساپارى ايتىلىپ وتىر. وسى ءبىر تۇستارى بىزگە تەز ايتىلىپ, بايانداۋ تۇرعىسىنان عانا جەلە ءجۇرىپ وتكەندەي اسەر قالدىردى.
اشتىق, قۋعىن-سۇرگىننىڭ قاسىرەتتەرى بار, دەتالدارى ورنىندا. بىراق ماعان سونىڭ ءبارى قاتتى اسەر ەتە قويمادى. كەيىپكەرلەردىڭ ىشىنەن تارعىننىڭ ءومىرى جاقسى سۋرەتتەلگەن. وندا جان دا, سەزىنىس تە بار.
ال رومان تىلىنە بايلانىستى ارمان المەنبەت جاقسى ايتتى. قانشا دەگەنمەن اۆتور اقىن عوي. سويلەمدەرىنىڭ پوەتيكاسىندا پوەزيالىق بوياۋلار ءساتتى, ءايبات قولدانىلعان.
ال روماننىڭ باس كەيىپكەرى عالىمجانوۆيچتىڭ تەگىنىڭ ءوزى ورىسشا بەرىلۋىنەن دە تالقىلاۋعا قاتىسقاندار ءمان ىزدەدى. ول ءسوزدى الدىمەن ۇلان ەركىنباي ايتتى. ول پىكىر ءبارىمىزدىڭ كوكەيىمىزگە قوندى. دەگەنمەن ەگەر اۆتور «-ءوۆيچتى» پايدالانۋ ارقىلى وقىرمانعا حات جولداپ وتىرعانىن ءوزى بىلسە, ءتىپتى, تاماشا بولار ەدى. بىراق جازۋشىنىڭ ونى ءوزى ءبىلۋى دە شارت ەمەس. ءبىز ونى «كىلتىن تاپتىم» دەگەن ءسوز تۇرعىسىنان عانا ايتىپ وتىرمىز. اۆتوردىڭ ايتىپ وتىرعان كىلتىن ءبىز تاپپاۋىمىز دا مۇمكىن عوي.
جۇماباي شاشتاي ۇلى ءبىر شىعارما تۋرالى ايتقاندا «وسى قازاق ادەبيەتىنىڭ كوركەمدىگىنە قانشالىقتى قىزمەت ەتىپ تۇر؟» دەگەن ساۋال قويار ەدى. مەن دە وسى رومانعا قاتىستى سۇراقتى وزىمە دە, تالقىلاۋعا قاتىسىپ وتىرعاندارعا دا قويدىم. ەگەر رومان ءبىر اۋلەتتىڭ تاريحىن ايتۋدى ماقسات ەتسە (بۇل شىعارمادا ءبىر اۋلەتتىڭ تاريحى ارقىلى قازاقتىڭ تاريحى ايتىلدى دەپ ەسەپتەمەيمىن. بالكىم, كەرىسىنشە شىعار, قازاقتىڭ تاريحىن ءبىر اۋلەتتىڭ باسىنان وتكەن شىرعالاڭعا سىيدىرعان بولۋى دا مۇمكىن: قالاي بولعاندا دا «جيت» (يۋ حۋا), «بۋددەنبروكتار» (توماس مانن) سياقتى ءبىر وتباسىنىڭ تاريحىن ايتقان بولىپ وتىرىپ, حالىق تراگەدياسىن ايتقان رومان ەمەس), يا اشارشىلىقتاعى, كامپەسكەدەگى قازاق تاعدىرىن جازدىم دەسە, قازاق ادەبيەتىنە سونشالىقتى كوركەمدىك قىزمەت ەتىپ تۇرعان جوق. سەبەبى سوڭىنداعى يدەيا اۆتورى عازيز شالدىباەۆ دەگەن ەسكەرتپەنىڭ ءوزى رومانعا زور كەدەرگى تيگىزىپ تۇر. ارمان المەنبەت: «قازاق تاريحى ءۇشىن بۇنداي شىعارمالار از, جازىلعانى جاقسى بولدى» دەيدى. راس جاقسى. بىراق بۇنداي دەرەكتى پروزاعا جاقىن دۇنيەلەر ونسىز دا جازىلىپ جاتىر ەمەس پە؟
ەكىنشىسى, بۇل رومان مۇلدە ءبىر اۋلەتتىڭ تاريحى تۋرالى, اشتىق قۋعىن-سۇرگىندى ايتقان شىعارما ەمەس. بۇل رومان عازيز عالىمجانوۆيچ تۋرالى جانە وسى سياقتى ادامدار جايىنداعى شىعارما. ارعى اتالارى مىقتى, تەگى مىقتى. بىراق وزدەرى «-ءوۆيچتى» پايدالانعاندى ۇناتادى. اتالارى تۋرالى جازىلسا دەيدى. بىراق ۇلتتان, ءوز اتالارىنىڭ بولمىسىنان الىس. ەگەر رومان وسىنداي ۇرپاق تۋرالى بولسا, قازاق ادەبيەتىنە كەرەك, ءتىپتى, جاڭا بەينە قوسقان رومان. بىلاي قاراعاندا, اكەلەر مەن بالالار تاقىرىبى. جوعالعان ۇرپاق ماسەلەسى. ەندىگى عالىمجانوۆيچتەردىڭ ۇرپاعى قالاي بولادى؟ ماسەلە وسى.
باعاشار تۇرسىنباي ۇلى
ۇلان ەركىنباي, ادەبيەتتانۋشى:
جازىلعان دۇنيەلەردىڭ تالقىعا تۇسكەنى جاقسى.
«جىلقى اتىلعان جاز» جونىندە ءار الۋان پىكىرلەر ايتىلدى. جالپى رومان جازۋ وڭاي شارۋا ەمەس, ونىڭ عۇمىرىن باعامداۋعا دا ۋاقىت كەرەك.
ءبىر ايتاتىن دۇنيە, تالقى بارىسىندا «شىعارماعا ۇلكەن جازۋشى اعالارىمىز ءتاۋىر باعا بەردى», «بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە روماندى وقۋىمىزعا سول پىكىرلەر تۇرتكى بولدى» دەگەن سوزدەر ايتىلدى. ءوز باسىم جاستاردان وندايدى كۇتپەدىم. ۇلكەنگە قۇرمەت جاقسى ارينە, بىراق, زياتكەرلىك ورتادا مەيلىنشە تاۋەلسىز بولعان دۇرىس. جانە وسىنداي پىكىرلەر ادەبي ورتادا ءجيى قايتالانادى. وقىرمان كوزقاراسى تۇرعىسىن مۇنىڭ پايدالى جاعى شامالى. سۋرەتكەر ءۇشىن قاراپايىم وقىرماننىڭ پىكىرىنەن اسقان قۇندى نارسە جوق!
باقىتبەك قادىر ۇلى, جازۋشى:
جازۋشى ىرىسبەك دابەيدىڭ «جىلقا اتىلعان جاز» رومانىن تالداۋ بارىسىندا تاپقان ولجالى تۇستارىمىز, جاڭا جەتىستىكتەرىمىز دە بولدى.
1.رومان وقىلماي كەتكەن زاماندا جازىلىپ, كوبىرەك وقىلىمدى بولعان, جۇرتشىلىقتىڭ ادەبيەتكە, كىتاپقا نازارىن بۇرعان العاشقى رومانداردىڭ ءبىرى.
2.ءبىر اۋلەتتىڭ, ءتورت ۇرپاقتىڭ باستان كەشكەن تاعدىر-تالايىن جازۋ ارقىلى كەشەگى پاتشالىق رەسەي, سوۆەتتىك رەسەيدىڭ, جىلقى بولمىستى قازاقتىڭ (ادامىڭ) تراگەديالىق حرونولوگياسىن سۋرەتتەگەن رومان.
3.رومانداعى پاتشالىق رەسەي مەن سوۆەتتىك رەسەي تۇسىنداعى ساياسي احۋال, قوعامدىق-الەۋمەتتىك ءومىردىڭ اتموسفەراسىن شەبەر بادىزدەگەن.
4.رومان ىشىندەگى وزىمە ايىرىقشا ءبىر ۇناعان تۇسى: عالىمجان ترويتسكدەگى ابىداحالىق دەگەن اۋىلداسىنىڭ ۇيىنە پانالاپ بارادى. مىڭقىرعان جىلقىنى نۇسقاپ: ء«ومىرى جىلقى بىتپەگەن ورىستىڭ مىنا جىلقىسى اتاڭ ەسبەرگەنىڭ جىلقسى» دەيدى. كامپەسكەنى سۋرەتتەۋدىڭ ءبىر ءساتتى تۇسى.
5.تورعاي توپىراعىنىڭ شەبەر سۋرەتتەلۋى, جازۋشى ءتىلىنىڭ شەبەرلىگى, اسىرەسە, ءولىم, جەرلەۋ تاسىلدەرى روماننىڭ ەڭ ءبىر ايتارلىقتاي تۇستارى.
6.رومان سوڭىندا تۋىندىنى جازۋعا ۇسىنىس جاساعان عازيز عالىمجانوۆيچ بولۋىندا ءبىر ءمان بار دەگەن وي «توردە» وتىرعان قاۋىمنىڭ ورتاق تابىسى. وسى ءبىر دەتال اۆتوردىڭ قيالى ما الدە كەزدەيسوقتىق پا دەگەن قىزىعۋشىلىق بولدى.
7.جازۋشىنىڭ العاشقى رومانى بولعان سوڭ, كەيبىر كەدىر-بۇدىر, الا-قۇلا تۇستارى دا كەشىرىمدى دە شىعار, تىپتەن الدا رومان قايتا باسىلىپ شىقسا, قايتا تۇزەلىپ, وڭدەلەتىن دە شىعار؟
8.تالقىلاۋ بارىسىندا ءبىرسىپىرا روماننىڭ جەتىستىكتەرى عانا ەمەس, كەيبىر كوڭىلگە قونباعان كەمشىم تۇستارى دا اشىق ايتىلدى. بۇل دا جازۋشىڭ جەڭىسى. جازعان دۇنيەڭ وقىرمان قاۋىمنىڭ قىزىعۋشىلىعىمەن عانا شەكتەلمەي ادەبي ورتا ساراپتاپ-سالماقتاپ تالداپ, جان-جاقتى پىكىر ايتىلىپ جاتسا – بۇل جازۋشىنىڭ كەلەسى شىعارماسىنا مول سەپتىگىن تيگىزسە كەرەك.
P.S تالداۋ بارىسىندا ءوزىمىز ءۇشىن دە مول ماعلۇمات, جاقسى تاجىريبە العاندايمىز. وسى جولعى ء«تور» ءتور بولدى. ول دا بالكىم شىعارمانىڭ قۇردىرەتتى مە ەكەن؟..
ۇمتىل زارىققان, اقىن:
ء«توردىڭ» كوپ وتىرىستارىنا قاراعاندا بۇل جولعى تالقى سالماقتىراق, تياناقتىراق بولعان سىڭايلى. ءبىراز دۇنيەلەر ايتىلدى. كەي ويلارىمىز ىشتە كەتتى, كەي پىكىرلەرىمىز باسقالاردىڭ ويىمەن ۇشتاسىپ تولىعىپ جاتتى. ءدوپ ايتىلعان ويدان شاشىراڭقى تۇستارى كوبىرەك بولعان دا سياقتى. بىزدە, اسىرەسە جاستار اراسىندا ءماتىن تالداۋ, شىعارما تالداۋ, رومان سياقتى كۇردەلى جانىردى تالقىلاۋ ۇدەرىسى جوقتىڭ قاسى عوي. ونىڭ جولىندا, جوباسىندا, جۇيەسىندە بىلە بەرمەيمىز, قالىپتاسا قويماعان. ال «جىلقى اتىلعان جاز» جەتىستىگى مول وزىندىك ميسسياسى بار رومان.
1. روماننىڭ ءون بويى سالماقتىلىققا, سابىرلىلىققا اۋىرلىق پەن استارعا تولى. بۇنىڭ باستى سەبەبى شىنايلىلىعىندا, ناندىرا الاتىن سەنىمدىلىگىندە. ءبىر حالىقتىڭ ەڭ اۋىر زوبالاڭىن جازا وتىرىپ اسىرە قارا بوياۋ جاعا بەرۋدەن اۋلاق. روماندى جۇرەگىڭنەن وتكىزىپ وقي الساڭ قالعانى تۇسىنىكتى.
2. رومان گەگوگرافياسىنىڭ اۋقىمدىلىعىنا, ۋاقىت ءورىسىنىڭ كەڭدىگىنە, ءبىر ەمەس ءتورت ۇرپاقتىڭ شىم-شىتىرىق سەرگەلدەڭ جولىن, ءبىر ەمەس بىرنەشە تاريحي ۋاقيعالاردى بويىنا سيدىرعانىنا قاراماستان, سيۋجەتتەرى سينتەزدەلىپ, جۇيەلەنىپ جيناقى جازىلعان. شەبەرلىك!
3. روماندا كەيىپكەردىڭ جان دۇنيەسىن اشاتىن, شىعارمانىڭ يدەياسىن ايقىنداي تۇسەتىن وبىراز بەن ەمەۋرىن, سيمۆوليكاعا قۇرىلعان دەتالدار جەتكىلىكتى. ەسبەرگەننىڭ, تارعىننىڭ, عالىمجاننىڭ ۋكراينادا ولگەن بالاسىنىڭ ءۇش ۇرپاقتىڭ ء«ولىمىن» سالىستىرىپ كورىڭىز; جولتايدىڭ اجالى نەنى مەڭزەيدى ونى ءبىر قاۋزاپ سەزىنىڭىز; عالىمجان ەسىل ستانتسياسىنان نەگە ءتۇسىپ قالمادى ونى ءبىر باجايلاڭىز; عالىمجاننىڭ پاۆەلگە ايتقان سىرىنان نە بايقادىڭىز ونى ءبىر اداقتاڭىز; ەكى جىلقىنى بارىمتالاۋى ەرلىك پە, شاراسىزدىق پا, ونىڭ پسيحولوگيالىق استارى نە؟ ونى ءبىر تۇيىندەڭىز. بۇنداي تۇسپالدى دۇنيەلەر شىعارمادا ويىپ تۇرىپ ورىن الادى.
4. روماننىڭ ءتىلى شۇرايلى ءتىل. قارا ولەڭدەي قۋاتتى ءتىل. اكەلەرىمىز ايتاتىن اڭگىمەنىڭ ءتىلى. قۇر تامسانا سۋرەتتەۋ جوق. ويعا وبىرازعا, جاندى بوياۋعا قۇرىلعان سۋرەتتەۋلەر. شاشىراڭقىلىقتان ادا.
5. روماننىڭ اتى ءساتتى قويىلعان. ول اتاۋ تۋرالى تار ورىستە ويلاماڭىز. ءبىر اۋلەتتىڭ ەن داۋلەتىنىڭ سىلەكەيىندەي كۇرەڭنىڭ عانا تاعدىرى تۇرعان جوق, ءبىر كىسىنەۋگە دە جاراماي قالاتىن اششى ازابىمىزدىڭ ءبىر ۇشىعى جاتىر وندا.
6. تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ «اشتىق جانە سوعىس» ماقالاسىندا تەرەڭ پايىمدالاتىن ترەفوتاكسيس ۇعىمىنىڭ كوركەم ادەبيەتتەگى كورىنىسىن وسى روماننان بايقاي الاسىز. اشتىقتاعى سانا ساندىراعى, رۋح كۇيزەلىسى, ادام ايتسا سەنگىسىز قاسىرەتتەر.... پ.سوروكيننىڭ مىنا شىندىعىن دا شىعارمانىڭ ارتقى كورىنىسىنەن بايقاي الاسىز: «بۇرىنعى روسسيا يمپەرياسىنىڭ تەرريتورياسىندا 1917-1949 جىلدار ارالىعىندا, ياعني وتىز ەكى جىل بويى تاريحي ەكسپەريمەنت جۇرگىزىلدى. وسى ەكسپەريمەنت بارىسىندا جوعارىدا ايتىلعاننىڭ بارلىعى دا راستالدى. ەندى سوۆەت حالقىنا اينالعان قوعامنىڭ ازىق ىزدەۋگە جۇمساعان ۋاقىتىنىڭ كولەمى ادام ايتقىسىز ءوسىپ, ازىق-ت ۇلىك كارتوچكاسىن تابۋ, ولاردىڭ باعاسىن ءوسىرىپ ساتۋ, تۇككە تۇرمايتىن ۇساق-تۇيەككە بولا ۇزىندىعى بىرنەشە شاقىرىمدىق كەزەككە تۇرۋ, ازىق-ت ۇلىك ىزدەپ بازارلارعا بارۋ, «قارا بازاردى» ارالاۋ, تاماق ءۇشىن نەشە ءتۇرلى جۇمىستارعا جالدانۋ ت.ت. تيىسىنشە, باسقا قۇندىلىققا ارنالعان ۋاقىت كولەمى مۇلدەم ازايدى. ادام ءومىرىنىڭ ءمانى تەك «قارىن تويعىزۋعا عانا اينالدى».
7. «جىلقى اتىلعان جاز» ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ەڭ وقىلىمدى رومانى بولدى. بۇل كىم كىم ءۇشىن دە ەڭ ۇلكەن جەڭىس!
تولىعىراق ۆيدەونۇسقادان كورە الاسىز.
