وسى تاقىرىپتا بايانداما جاساعان ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, قازاق ءتىلىن لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى, پروفەسسور ەردەن قاجىبەك قازاقستانداعى جازۋ تاريحىنا شولۋ جاساپ, لاتىن ءالىپبيىن ەنگىزۋدىڭ ءتيىمدى شەشۋ جولدارىن, عىلىمي جۇمىستاردى مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىمەن ءوزارا ساباقتاستىرۋدىڭ تاسىلدەرى تۋرالى جان-جاقتى اڭگىمەلەدى. قازاق ءتىلىنىڭ لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ رەفورماسىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى, وزگە كورشى ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن تولىقتاي تارازىلاپ, حالىقپەن, قوعاممەن, عالىمدارمەن اقىلداسا وتىرىپ, قولعا الىنۋىندا بولىپ وتىر. قازىرگى قولدانىستاعى ءتىلىمىزدىڭ ءوزى ءبىر كۇندە قالىپتاسا قالعان جوق.
ول ءوزىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحىندا بىرنەشە كەزەڭدەردى باستان وتكەردى. ەردەن قاجىبەك 1917 جىلى ورىنبوردا وتكەن ۇلكەن جيىندا ءالىپبي ماسەلەسى تالقىلانىپ, وندا ۇلت زيالىلارىنىڭ اراسىندا كوزقاراس قايشىلىعى, داۋ تۋىنداعانىن مىسال ەتتى. رەۆوليۋتسيا كەزىندە سىنالاپ ەنىپ جاتقان كىرمە سوزدەردى اينىتپاي ايتقاندا جانە وسىنداي سوزدەر كوبەيگەن جاعدايدا ءتىلدىڭ شىرقى, قۇرىلىمى بۇزىلاتىنىنا ولار الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن. كەز كەلگەن ءسوز ءوز ءتىلىنىڭ زاڭدىلىقتارىنا باعىنىپ ءومىر سۇرەدى. قازاق ءتىلىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىن تاريحي مالىمەتتەرمەن بايلانىستىرعان ينستيتۋت ديرەكتورى 1920 جىلدارى ا.بايتۇرسىن ۇلى باستاعان الاش قايراتكەرلەرىنىڭ كوپشىلىگى «بۇل حالىقتىڭ ەمەس, بيلىكتىڭ شەشىمى» دەپ قازاق ءتىلىن لاتىنعا كوشىرۋگە قارسىلىق بىلدىرگەنى تۋرالى دەرەكتى العا تارتتى. ەلدەگى ساياسي احۋالدىڭ اۋىرلىعىنا قاراماستان باسقا جول بولماعاندىقتان, تۇتاستىقتى ساقتاپ قالۋ ماقساتىمەن ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن بىرقاتار عالىمدار بىلەك سىبانا جۇمىس ىستەيدى. وسى ساياسات شەڭبەرىندە ءجۇرىپ-اق شىعىس تىلدەرىنىڭ ەرەكشەلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, بۇكىل تۇركى ەلدەرى ءبىر-بىرىنەن الىستاماۋ ءۇشىن تەز تۇسىنىسەتىن, جاقىنداستىرا تۇسەتىن ورتاق ءالىپبي ۇلگىسىن جاساۋدى ماقسات ەتەدى.
سول كەزدەگى الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ارقايسىسى وسى ماقساتقا مۇددەلى بولدى جانە وزدەرى دە ەۋروپا تىلدەرىنە جەتىك ەدى. قىلىشىنان قانى تامعان كەڭەستىك كەزەڭدە شىعىستانۋ عىلىمى, تۇركولوگيا سالاسى عىلىمنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى زور سالالارىنىڭ ءبىرى بولدى. ورتالىقتاعى عىلىم بەتكە ۇستارلارى عاسىر باسىنداعى قازاق عالىمدارىنىڭ ەڭبەگىن جاسىرعىسى كەلگەنىمەن, ەش اينالىپ وتە المايتىن ەدى. 1970 جىلدارى ماسكەۋدە كەڭەس تۇركولوگتارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى, اكادەميك اندرەي كونونوۆ ۇلكەن عىلىمي سوزدىك كىتابىن جارىققا شىعارعاندا, سونىڭ تۇتاس ءبىر تاراۋىن ا.بايتۇرسىنوۆقا ارنايدى.
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور زەينەپ بازارباەۆا «لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن جاڭا قازاق جازۋى» جايلى, ءنازيرا ءامىرجانوۆا «لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن قازاق جازۋى: تاريحى مەن بۇگىنگى جاعدايى» تۋرالى, تاريحشى سۆەتلانا سماعۇلوۆا «قازاق جازۋىنداعى بۇگىنگى وزگەرىستەر: تاريحى مەن تاعىلىمى», پروفەسسور قالبيكە ەسەنوۆا «جاڭا ەملە: جاڭالىقتار, ۇسىنىستار, كۇردەلى ماسەلەلەر» توڭىرەگىندە وي تولعاپ, بىراۋىزدىلىقپەن ەل بولىپ جۇمىلىپ, احاڭ قاعيداتتارىنا ورالىپ, سوزدەن ىسكە كوشەتىن ۋاقىتتىڭ ءار ءساتىن ۇتىمدى پايدالانۋعا شاقىردى. قازاق ءتىلى زامان تالابىنا ساي وزگەرىپ وتىرعانىمەن, الاش قايراتكەرلەرى قالاپ كەتكەن عىلىمي ىرگەتاسى مەن نەگىزى مىعىم, سوندىقتان ول ۇتىمدىلىعى ءالى تالاي كەزەڭدە دە قاجەتتىلىگىن جوعالتپايدى.
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
