سىننان قورىتىندى شىعارۋىمىز كەرەك
ەلباسىنىڭ جىلداعى ءداستۇرلى جولداۋىنان حالقىمىز جاقسىلىق كۇتەدى. تاعى قانداي الەۋمەتتىك كومەك بەرىلەدى, جالاقى قانشالىقتى كوبەيەدى دەپ كۇتەتىندەر دە بار. الايدا حالىقتىڭ كوپشىلىگىن مەملەكەتتىڭ بولاشاعى الاڭداتاتىندىعى داۋسىز.
مەملەكەت مىقتى بولسا ءبارى ورنىنا كەلەدى. ەلىمىزدە «قازاقستان-2050» ستراتەگيالىق باعدارلاماسىنا بايلانىستى كوپ جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر. ولاردىڭ قانشالىقتى ورىندالىپ جاتقاندىعىن كەشەگى جولداۋ ايقىنداپ بەردى. ياعني, اداستىرماس تەمىرقازىعىمىز بار, كەلەشەگىمىز كەمەل بولماق. ماماندىعىمىز دارىگەر بولعاندىقتان مەديتسينا سالاسىنداعى بارلىق جاعدايدى تارازىلاپ جۇرەمىز. اۋىلداعى ۋچاسكەلىك دارىگەرلەردىڭ جاعدايى مەن ايلىعى سىن كوتەرمەي كەلگەنى راس. ايلىعى شايلىعىنا جەتپەي, باسقا سالاعا كەتىپ جاتقانداردى كورگەندە جۇرەگىمىز اۋىراتىن. ەندى ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ۋچاسكەلىك دارىگەرلەردىڭ جالاقىسى كوبەيمەك. بۇل – شىن مانىندە قۋانىشتى جاعداي.
كەشە ەلباسى تاراپىنان بىزدەگى كەيبىر ناۋقاستاردىڭ وتاندىق ماماندارعا سەنبەي, شەتەلدەن ەم الادى دەگەن سىن ايتىلدى. مەملەكەت قازاقستان مەديتسيناسىنا الەمدەگى ەڭ وزىق مەديتسينالىق قوندىرعىلاردى اكەلىپ جاتىر. بىلىكتى مامان تاپشىلىعى ءالى دە ايقىن سەزىلەدى. ەلباسىنىڭ سىنىنان ءبىز قورىتىندى شىعارۋىمىز كەرەك. ءبىلىمىمىزدى كوتەرىپ, مىقتى كادرلاردى ءوز ەلىمىزدە جۇمىس جاساۋعا جۇمىلدىرساق ءبارى ورنىنا كەلەدى.
انار شۇكىروۆا,
قىزىلوردا وبلىستىق «انا مەن بالا» ورتالىعى
ديرەكتورىنىڭ بالا دەنساۋلىعى جونىندەگى ورىنباسارى
باردى ۇقساتا بىلسەك, ۇتارىمىز كوپ
ەلباسى ءوز جولداۋىندا مەملەكەتىمىزدىڭ قازىرگى جاعدايىندا بيزنەستى كوتەرۋ كەرەكتىگىن قايىرا ەسكە سالدى. وسى جولى دا شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ, جالپى بيزنەس سالاسىنىڭ العا باسۋىنا ۇلكەن باسىمدىق بەرىلىپ وتىر. كەز كەلگەن قوعامدا ورتا تاپ الەۋەتتى بولمايىنشا, ول مەملەكەتتىڭ قارقىندى دامۋى ەكىتالاي ەكەنى بەلگىلى. سوندىقتان وسى ماسەلەگە ەلباسىنىڭ ايرىقشا كوڭىل بولگەنىنە ريزامىز.
قارقىندى دامىعان ەلدىڭ جەتىستىگى نەدەن تۋىندايدى؟ ول الدىمەن عىلىم مەن بىلىمگە جاعداي جاساۋدان باستالادى. وسى ورايدا پرەزيدەنت بولاشاق جاستارىمىزدىڭ ساپالى ءبىلىم الىپ, ساۋاتتى مامان بولۋىنا بالاباقشادان باستاپ جاعداي جاسالۋىنا مۇمكىندىك بەردى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دەنساۋلىق, ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنا جاسالىپ جاتقان قامقورلىق تالاي ەلگە ۇلگى بولارلىقتاي. مەنىڭ بىلۋىمشە, دامىعان مەملەكەتتەردىڭ وزىندە بۇل سالالارعا ءارى كەتسە سول ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 3 پايىزىنداي قارجى بولىنەدى. ال بىزدە 10% بولىنبەك. ويلاپ قاراساق, بۇل شىن مانىندەگى جاڭعىرۋعا سەبەپ بولاتىن باستاما. وتە قۋانىشتى جاعداي.
جولداۋدا ەرەكشە ايتىلعان ماسەلەنىڭ تاعى ءبىرى – وڭدەۋ سەكتورىنداعى ەكسپورتتاۋشىلارعا قولداۋ كورسەتۋ. پرەزيدەنت ۇكىمەتكە وڭدەۋ ونەركاسىبى مەن شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتى قولداۋ ماقساتىمەن الداعى 3 جىلدا قوسىمشا 500 ميلليارد تەڭگە ءبولۋدى تاپسىردى. بۇل دەگەنىڭ «وزىڭدە باردى ۇقساتا ءبىل» دەگەن ءسوز عوي. كۇندەلىكتى تۇتىناتىن تاۋارىمىز, وزىمىزدەن شىعاتىن قانت, ءسۇت پەن ماي وتاندىق نارىقتا جەتكىلىكتى بولىپ, ءتىپتى ولاردى ەكسپورتقا دايىن ءونىم تۇرىندە شىعارۋعا الەۋەتىمىز جەتكىلىكتى. تەك ۇيىمداستىرا ءبىلىپ, پايدالانۋىمىز كەرەك دەگەن ويدامىن. ەلباسىنىڭ وسى سالاعا قارجى ءبولىپ, شەشۋ جولدارىن ءوزى كورسەتۋى, ونى جەكە باقىلاۋىنا الام دەگەنى ناقتى ناتيجەگە اپارادى دەپ سەنەمىن.
بولات كومەكوۆ,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى
وتاندىق ءونىمنىڭ ورنى بولەك
ەلباسى جەرگىلىكتى تاۋار وندىرۋشىلەرگە ۇنەمى قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. پرەزيدەنتتىڭ حالىققا ارناعان كەزەكتى جولداۋىنان وسى قامقورلىقتى اڭعارۋ قيىن ەمەس. تاريحي قۇجاتتا قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىن, ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋدىڭ كەلەلى مىندەتتەرى ۇسىنىلىپ, ونىڭ ىشىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسىن دامىتۋدىڭ ۇتقىر جولدارى ايقىندالدى. مۇنداعى ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ باستى باعىتى – وتاندىق ونىمدەر مەن تاۋارلاردىڭ سىرتقى نارىقتاعى ۇلەسىن مولايتۋ. وسىعان وراي ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانككە باسىم باعىتتاعى جوبالارعا قولجەتىمدى نەسيە بەرۋ ءۇشىن 600 ميلليارد تەڭگە ءبولۋدى تاپسىردى. بۇل ۇسىنىس سولتۇستىكقازاقستاندىق كاسىپكەرلەر تاراپىنان دا قىزۋ قولداۋ تاپتى.
قازاقستاننىڭ داعدارىسقا قارسى مۇمكىندىكتەرى زور ەكەنىن ءداستۇرلى تاريحي قۇجات تاعى ءبىر ايعاقتاپ بەردى. بۇعان دەيىن قابىلدانعان ستراتەگيالىق شەشىمدەر مەن ناقتى ءىس-قيمىلداردىڭ ارقاسىندا كاسىپكەرلىك سالا ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ جەتەكشى كۇشىنە اينالىپ, ونىمەن اينالىساتىنداردىڭ قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. دەسەك تە, بۇل باعىتتا ءالى دە باسىمدىققا جەتە الماي كەلە جاتقانىمىز جاسىرىن ەمەس. اسىرەسە, شيكىزاتتى وڭدەۋ, ءوندىرۋ جانە وتكىزۋ, تىڭ تەحنولوگيالاردى يگەرۋ جاعىنان شەتەلدىك ارىپتەستەرىمىزدەن ۇيرەنەرىمىز كوپ. وسى سەبەپتى بۇل سالاعا مەملەكەتتىڭ قارجى رەسۋرستارىن تارتۋ وتە ماڭىزدى.
بيزنەس ورتانى تۇبەگەيلى جاقسارتۋدا, كەڭەيتۋدە وتاندىق تاۋارلار مەن ونىمدەردىڭ ورنى بولەك ەكەنى ەشقانداي تالاس تۋدىرماسا كەرەك. بۇگىندە شاعىن جانە ورتا كاسىپورىنداردىڭ ەلىمىزدىڭ ىشكى جالپى ونىمىندەگى ۇلەسى 26-30 پايىز عانا. 2050 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىشتى كەمى 50 پايىزعا جەتكىزۋ مىندەتى تۇر. ولاي بولسا, وڭدەۋ ونەركاسىبى مەن شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتى قولداۋعا الداعى ءۇش جىلدا قوسىمشا 500 ميلليارد بولىنەتىنىن ەسكەرسەك, بۇل قۋاتتى ەلدىڭ تىرەگى سانالاتىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىن وركەندەتۋدىڭ, يگى ىستەرگە ىنتالاندىرۋدىڭ, ينۆەستيتسيالىق احۋال قالىپتاستىرۋدىڭ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋدىڭ, اۋىلدىقتاردى تۇراقتى ەڭبەكپەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ بىردەن-ءبىر كوزى دەپ ۇققان ابزال.
مەن وسى سالاعا كوپتەن بەرى اتسالىسىپ كەلەمىن. ءبىر اڭعارعانىم, بازارلاردا, دۇكەن سورەلەرىندە شەتەلدىڭ ونىمدەرى سامساپ تۇر. كوزدىڭ جاۋىن الادى. دەنى كورشى رەسەيدەن جەتكىزىلەدى. قولجەتىمدى كورىنگەنىمەن, ونىڭ ساپاسىنىڭ تومەندىگىنە, ال جەرگىلىكتى ازىق-ت ۇلىك تاعامدارىنىڭ ەكولوگيالىق تازالىعىنا جۇرتشىلىق ءمان بەرە بەرمەيدى. كاسىبىن ەندى باستاعان جاندار قارجىلىق جاعىنان شاماسى كەلمەگەندىكتەن, باسەكەلەستىككە توتەپ بەرە الماۋى مۇمكىن. بيلىك ورىندارى تاراپىنان بيۋروكراتتىق كەدەرگىلەر دە از ەمەس. ەلباسىنىڭ جولداۋى كاسىپكەرلىكتىڭ يننوۆاتسيالىق بەلسەندىلىگىن نىعايتۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن, ەل ەكونوميكاسىن تۇراقتاندىرۋداعى وزىندىك ورنىن انىق ۇقتىردى.
سەرمۇحانبەت احمۋددينوۆ,
«احمۋددينوۆ» جەكە كاسىپكەرلىگىنىڭ ديرەكتورى
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, قىزىلجار اۋدانى
جاڭا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ مودەلى
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بيىلعى جولداۋىنىڭ ەرەكشە بولعانىن جۇرت بىردەن بايقادى دەپ ويلايمىن. الەمدە قالىپتاسقان ەكونوميكالىق احۋالعا قاراماستان, قازاقستاندىقتاردىڭ تابىسى مەن تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ ناقتى جولدارىن ايقىنداپ بەرگەنى ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدە ادامي كاپيتالعا باسا نازار اۋدارىلاتىنىن كورسەتەدى. ويتكەنى بۇل الەۋمەتتىك ەكونوميكانى دامىتۋعا باعىتتالىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە نەگىزگى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – شاعىن بيزنەستى, سونىمەن قاتار دەنساۋلىق, ءبىلىم سالاسىن ءارى قاراي ىلگەرىلەتۋگە كوڭىل ءبولىندى. بۇل سالانىڭ ءبارى حالىقتىڭ تۇرمىس جاعدايىن جاقسارتۋدا قوزعاۋشى كۇشكە يە.
مەملەكەت باسشىسى ءبىلىم بەرۋدىڭ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ, تۇرعىن ءۇيدىڭ ساپاسى مەن قولجەتىمدىلىگى جايلى جانە قاۋىپسىز جاعدايدا ءومىر ءسۇرۋ ماسەلەلەرى ءاربىر قازاقستاندىق وتباسىنا قاتىستى ەكەنىن اتاپ كورسەتكەنى بەكەر ەمەس. اسىرەسە مەكتەپكە دەيىنگى جانە ورتا ءبىلىم بەرۋ ساپاسى, جوعارى ءبىلىمنىڭ قولجەتىمدى بولۋى قازاقستاندىقتار ءۇشىن اسا ماڭىزدى.
جالپى, پرەزيدەنت ايتقانداي, ۇكىمەت الەۋمەتتىك سەكتورعا, قاۋىپسىزدىك پەن ينفراقۇرىلىمعا ءمان بەرە وتىرىپ, بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ باسىمدىقتارىن قايتا قاراۋى كەرەك. ەلباسىنىڭ 5 جىل ىشىندە ءبىلىم, عىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنا بارلىق كوزدەردەن جۇمسالاتىن قاراجاتتى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 10 پايىزىنا دەيىن جەتكىزۋدى تاپسىرۋىندا ۇلكەن ءمان جاتىر.
بۇل قۇجاتتى مەن قازاقستاننىڭ جاڭا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ مودەلى دەپ سانايمىن. ەلباسى كوپتەگەن ماسەلەلەردى كوتەردى. اتاپ ايتار بولساق, بەرىلگەن تاپسىرمالاردىڭ ءبارىنىڭ جوبالارىن جىل سوڭىنا دەيىن جاساپ, ءتيىستى باعدارلامانى ۇسىنىپ, كەلەر جىلدىڭ باسىنان ونى ورىنداۋعا كىرىسۋدى تاپسىردى. حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان باعدارلامالاردى كىم جۇزەگە اسىرادى؟ ارينە ءسىز بەن ءبىز. ءبىزدى كەلەسى جىلى ماڭىزدى شارۋالار كۇتىپ تۇر. ونى ىسكە اسىرۋ جولىندا بارشا قازاقستاندىق جۇدىرىقتاي جۇمىلاتىنىنا سەنەمىن. سوندا عانا ءبىز جولداۋدىڭ ناتيجەسىن كورەتىن بولامىز.
جولداۋدا ۇلتتىق بانكتىڭ جۇمىسىنا ۇلكەن ءمان بەرىلدى. پرەزيدەنت نەسيەلەۋدىڭ وڭتايلى جولدارىن تابۋدى تاپسىردى. راس, كەي كەزدەردە شالعاي اۋىلداعى ءوز ءىسىن اشۋعا نيەتتەنگەن تۇرعىندار ونىڭ جولىن بىلمەگەندىكتەن, كەدەرگىگە كەزىگىپ جاتادى. قۇجاتتارىن رەتتەي الماعاندىقتان, نەسيە الا الماي جۇرگەن كاسىپكەرلەر دە بار. سولارعا قولداۋ بىلدىرسە, ءوز جۇمىستارىن جانداندىرىپ, ەل ەكونوميكاسىنا ءوز ۇلەسىن قوساتىن بولادى. كاسىپكەرلەر دە ءوز كەزەگىندە العان نەسيەلەرىن ءتيىمدى پايدالانىپ, ساپاعا كوپ كوڭىل بولۋلەرى كەرەك.
مەملەكەت باسشىسى اتاپ كورسەتكەندەي, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك كوڭىل-كۇيىنە اسەر ەتەتىن اسا ماڭىزدى كومپونەنتتىڭ ءبىرى – مەديتسينالىق قىزمەت ساپاسى. سول ءۇشىن ەڭ الدىمەن, اسىرەسە اۋىلدىق جەرلەردە العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەكتىڭ قولجەتىمدى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. دەنساۋلىق سالاسىنا قاتىستى قاتەرلى اۋرۋلارعا كوپ كوڭىل بولىنسە دەيمىز. ورتالىقتاعى ەمدەۋ مەكەمەلەرى جاڭا دەڭگەيدەگى, جاڭا ۇلگىدەگى اپپاراتتار الۋى كەرەك. سوندا عانا حالىقتىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ كورسەتكىشى وسەدى. ەلدىڭ اماندىعىنان ارتىق نە بار؟!
سەمبەك سەيدازىموۆ,
«كيرپيچنيك» جشس ديرەكتورى
تاراز
