مەكتەپ پسيحولوگتارى
ولاردىڭ جۇمىسىن كۇشەيتۋ – جاس ۇرپاقتىڭ جان ساۋلىعىنىڭ كەپىلى
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بيىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ۇكىمەتكە بالالارىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا مەكتەپ پسيحولوگتارىنىڭ جۇمىسىن كۇشەيتۋ تۋرالى ناقتى تاپسىرما بەرۋى ۇرپاق ساۋلىعى ماسەلەسىنە قاتىستى مەملەكەتتىك ساياساتتى جەتىلدىرۋگە ءوز سەپتىگىن تيگىزەرى ءسوزسىز. ويتكەنى پسيحيكالىق ساۋلىق بويىنشا جۇرگىزىلگەن كوپتەگەن زەرتتەۋ ناتيجەسى كورسەتكەندەي, ەرتە جاستان بالانىڭ فيزيكالىق, پسيحولوگيالىق, الەۋمەتتىك دامۋىنا قولايلى جاعداي جاساۋ سالاماتتى ۇلت قالىپتاستىرۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى سانالادى. سونىمەن قاتار ادامنىڭ پسيحيكالىق ساۋلىعىنا ەرتە بالالىق كەزەڭنەن باستاپ كوڭىل ءبولۋ مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتىنا دا وڭ اسەر ەتەتىنى بەلگىلى. ماسەلەن, دسۇ-نىڭ ەسەبى بويىنشا, پسيحيكالىق دەنساۋلىقتى كۇشەيتۋ مەن قورعاۋعا جۇمسالعان ءاربىر دوللار كەيىن ەل قازىناسىنا 4 دوللار بولىپ ورالادى ەكەن.
وسى ورايدا, جۋىردا ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى تەرەزا مەيدىڭ كابينەتىندە ء«سۋيتسيدتىڭ الدىن الۋ بويىنشا مينيستر» دەگەن جاڭا لاۋازىم پايدا بولعانىن ايتا كەتكەن ءجون. حالىقتىڭ پسيحيكالىق ساۋلىعى ماسەلەسىمەن تىكەلەي اينالىساتىن مينيسترلىكتىڭ قۇرىلۋى ۇلىبريتانيا عانا ەمەس, الەمدىك قاۋىمداستىق ءۇشىن دە ماڭىزى زور وقيعا. بىرىنشىدەن, الەمدە تۇڭعىش رەت ءىرى ساياسي مىنبەرلەردەن ادامنىڭ پسيحيكالىق ساۋلىعى پروبلەمالارى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق-ساياسي ماڭىزدى وزگە ماسەلەلەرمەن قاتار قوزعالاتىن بولادى. ەكىنشىدەن, بريتان ۇكىمەتى حالىققا پسيحيكالىق كومەكتىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن ساپاسىنا ەرەكشە ءمان بەرەدى. سونىڭ ىشىندە بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ جانساۋلىعىنا ۇلكەن كوڭىل اۋدارىلادى. ياعني, مەكتەپتەگى پەداگوگتار مەن پسيحولوگتاردىڭ كاسىبي دايىندىعىن كۇشەيتۋگە, اتا-انالارمەن, قوعامدىق ۇيىمدارمەن جانە وزگە دە مۇددەلى تاراپتارمەن بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىلەدى. ۇشىنشىدەن, بۇل ساياسي قىزمەتتىڭ پايدا بولۋىن جاھاندىق ەكونوميكادا باسەكەگە قابىلەتتى بولعىسى كەلەتىن الەمنىڭ وزگە ەلدەرىنە جىبەرىلگەن سيگنال دەپ باعالاۋعا دا بولادى. دسۇ-نىڭ زەرتتەۋى بويىنشا, ەكونوميكالىق بەلسەندى ادامداردىڭ پسيحيكالىق دەنساۋلىعى ناشارلاۋى سالدارىنان جىل سايىن الەمدىك ەكونوميكا 1 ترلن اقش دوللارىنان قاعىلادى ەكەن. وسىدان-اق پسيحيكالىق دەنساۋلىقتىڭ جەكە ءبىر ادامنىڭ پروبلەماسى ەمەس, بۇكىل قوعامدىق ماسەلە ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى.
سوندىقتان پرەزيدەنت تاپسىرماسىنىڭ ءتيىستى دەڭگەيدە ورىندالۋى ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگانداردان بولەك, بيزنەس-قاۋىمداستىق پەن ازاماتتىق قوعام وكىلدەرىنىڭ بەلسەندىلىگى دە اسا ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. اسىرەسە قوعامداعى پسيحيكالىق ساۋلىق بويىنشا ءتۇرلى ستەرەوتيپتەر مەن اڭىزداردى جۇدىرىقتاي جۇمىلعان كەزدە عانا جويۋعا بولادى. باسقاشا ايتار بولساق, بالالارىمىزدىڭ جان ساۋلىعىن قورعاۋ باعىتىنداعى قادامداردىڭ ناتيجەلىلىگى جۇمىسباستى اتا-انالاردىڭ پسيحيكالىق ساۋلىق بويىنشا ساۋاتىن كۇشەيتۋ جۇمىستارىمەن قاتار جۇرگەن كەزدە ەسەلەپ ارتا تۇسەدى. ياعني, بيزنەس-قاۋىمداستىق جۇمىس ورىندارىندا ءوز قىزمەتكەرلەرىنىڭ پسيحيكالىق ساۋلىعىنا ەرەكشە باسىمدىق بەرەر بولسا, «پسيحولوگ», «پسيحوتەراپەۆت» جانە «پسيحياتر-دارىگەر» دەگەن سوزدەردى ەستىگەن كەزدە ات تونىن الا قاشاتىن اتا-انالاردىڭ سانى دا ازايا تۇسەتىن بولادى.
تەرەڭىرەك ۇڭىلسەك, مەكتەپ پەداگوگ-پسيحولوگتارىنىڭ كاسىبي دايىندىعىن كۇشەيتۋ دەگەنىمىز وسكەلەڭ ۇرپاقتى ءومىردىڭ ءتۇرلى سوقپاقتارىنا دايىنداپ, ولاردىڭ پسيحيكالىق توزىمدىلىگىن ارتتىرۋ, بولاشاقتا ەل دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوساتىن سالاماتتى ازاماتتاردى قالىپتاستىرۋ دەگەن ءسوز. وسى ماقساتتا ازاماتتىق قوعام وكىلدەرى دە بەلسەندىلىك تانىتۋى قاجەت. سوندىقتان دا مەكتەپ پسيحولوگتارىمەن تىعىز جۇمىس ىستەيتىن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ باستى ماقساتى مەكتەپ پسيحولوگتارىنىڭ سەمينار-ترەنينگتەر ارقىلى كاسىبي بىلىكتىلىگىن مەيلىنشە ارتتىرۋ عانا ەمەس, سونداي-اق پەداگوگ-پسيحولوگتاردىڭ قوعامداعى ماڭىزدى ءرولى تۋرالى كوزقاراستى قايتا قاراۋعا ۇلەس قوسۋ بولىپ قالا بەرمەك.
قورىتا ايتقاندا, پسيحيكالىق ساۋلىق تەك ءبىر ادامنىڭ نەمەسە ءبىر وتباسىنىڭ جەكە ماسەلەسى ەمەس, ول – بۇكىل قوعامنىڭ, ءتىپتى ادامزات بالاسىنىڭ ماسەلەسى.
ەرلان ايتمۇحامبەتوۆ,
«Bilim Foundation» قوعامدىق قورىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى
بىلىمگە سالىنعان قارجىنىڭ قايتارىمى مول
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ءوسۋى: تابىس پەن تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋ» اتتى بيىلعى جولداۋىنداعى باسىمدىقتاردىڭ ىشىندە الداعى 5 جىلدا ءبىلىم, عىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنا جۇمسالاتىن قاراجات كولەمىن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ء(ىجو) 10%-عا دەيىن جەتكىزۋ ماسەلەسى ايرىقشا نازار اۋداردى. بۇل ورايدا پرەزيدەنت جولداۋىنىڭ ۇستازدار كۇنى قارساڭىندا جاريالانۋىنىڭ دا ۇلكەن سيمۆولدىق ءمانى بار.
بۇل ەكى سالاعا باسىمدىق بەرۋ الداعى ۋاقىتتا ءوزىنىڭ وڭ اسەرىن بەرەدى دەپ بولجاۋعا بولادى.
مىسالى, اۋسترالياداعى گريففيت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەكونوميكا پروفەسسورى فابريتسيو كارميگانيدىڭ زەرتتەۋى كورسەتكەندەي, وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىلىم سالاسىنا جۇمسالاتىن قارجى مەن ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ اراسىندا تىعىز ءوزارا بايلانىستى دالەلدەيتىن 57 زەرتتەۋ جۇرگىزىلگەن. ولاردىڭ قاتارىنا بىرنەشە ينديكاتورلار, ەكونومەتريكالىق, ستاتيستيكالىق جانە مەتااناليزدىك زەرتتەۋلەر كىرەدى. وعان قوسا, ءبىلىم سالاسىنا ءىجو-دەن قوسىلعان ءاربىر پايىز (مىسالى جۇمسالاتىن قارجىنى 3%-تەن 4%-عا ارتتىرۋ) ەلدىڭ ىشكى جالپى ونىمىنە 0,9% ءوسىم بەرىپ وتىرادى. ناقتىراق ايتاتىن بولساق, ءبىلىم سالاسىنا سالىنعان ينۆەستيتسيا ەكونوميكالىق ءوسىمدى ەداۋىر ىنتالاندىرادى.
عىلىمي زەرتتەۋلەرگە بولىنەتىن سۋبسيديالاردىڭ جانە بىلىمگە, ادام كاپيتالىنا قۇيىلعان ينۆەستيتسيالاردىڭ, قايتارىمى بولاتىنىن دالەلدەگەن تاعى دا ءبىر اتاۋلى عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى – ەندوگەندىك ەكونوميكالىق ءوسىم تەورياسى. ونىڭ اۆتورى پول رومەر ەكونوميكا سالاسى بويىنشا نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرى اتاندى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ينتەللەكت پەن جاڭا تەحنولوگيانى ىنتالاندىرۋ ەكونوميكانى ءوسىرىپ قانا قويماي, داعدارىس كەزىندە يممۋنيتەت ءرولىن دە اتقارادى.
قازاقستاننىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىنگى ءبىلىم سالاسىنا ءىجو-ءنىڭ 2,98%-ىن جۇمساپ كەلگەنىن ەسكەرەتىن بولساق, ونىڭ 10 پايىزعا ارتۋى ۇلكەن سەرپىلىس دەپ ايتۋعا بولادى. بۇل كورسەتكىش اقش-تا – 4,99%, ۇلىبريتانيادا – 5,54, رەسەيدە – 3,82% جانە جالپى ەۋرووداقتا 4,7 پايىزدى قۇرايدى. ەڭ جوعارعى كورسەتكىش دانيا, شۆەتسيا, يسلانديا سياقتى سكانديناۆ ەلدەرىندە تىركەلگەن. وسى ورايدا قازاقستاننىڭ بۇل كورسەتكىشتى قازىرگىدەن 3,5 ەسەگە ارتتىرۋ نيەتى – باتىل شەشىم. بۇل ءوز كەزەگىندە شەتەلدىك تاجىريبەنى وزىمىزگە ەنگىزىپ, ءبىلىم مەن عىلىم سالالارىن ودان ءارى جەتىلدىرۋدىڭ العىشارتى بولىپ تابىلادى.
يساتاي مينۋاروۆ,
تۇڭعىش پرەزيدەنت قورى جانىنداعى الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى
بيزنەستى قىسىمنان قورعاۋ – قۇپتارلىق ءىس
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بيىلعى جولداۋى ماعان بىردەن سىرەسكەن رەسمي قۇجات ەمەس, ءاربىر قاراپايىم ادامدى قۋانتقان جاعىمدى حابار ءارى شەنەۋنىكتەرگە بەرىلگەن ناقتى تاپسىرماداي كورىندى.
نەگىزى, مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ شارتى حالىقتىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا قىزمەت ەتۋ ەكەنى بەلگىلى. وسى تۇرعىدان العاندا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ بيىلعى جولداۋى ناق وسى ماقساتقا جۇمىلدىرىلعانىمەن ماڭىزدى.
ۇكىمەتكە 2019 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ەڭ تومەنگى جالاقىنى 1,5 ەسەگە, ياعني 28 مىڭ تەڭگەدەن 42 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ءوسىرۋ تاپسىرىلدى. بۇل 1 ميلليون 300 مىڭ ادامنىڭ ەڭبەكاقىسىن كوبەيتۋ دەگەن ءسوز. بيۋدجەتتىك مەكەمەلەردە جۇمىس ىستەيتىن 275 مىڭ قىزمەتكەردىڭ ەڭبەكاقىسى ورتا ەسەپپەن 35 پايىزعا ارتپاقشى. بۇل – ەڭبەكاقى تولەۋ جۇيەسىندەگى ۇلكەن سەكىرىس. ول ءۇشىن بيۋدجەتتەن 96 ميلليارد تەڭگە بولىنبەكشى. ماقساتقا جەتۋ جولىندا ەكونوميكانى دامىتۋعا, بيزنەستى وركەندەتۋگە, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا باسىمدىق جاسالادى, «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى 2025 جىلعا دەيىن ۇزارتىلادى. باعدارلاماعا ءۇش جىل بويى 30 ميللياردتان تەڭگە ءبولۋ قاراستىرىلعان. وسىنىڭ ناتيجەسىندە 22 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى اشىلىپ, 224 ميلليارد تەڭگە سالىق بيۋدجەتكە تۇسپەكشى.
ن.نازارباەۆتىڭ بيزنەستى زاڭسىز اكىمشىلىك قىسىمنان جانە قىلمىستىق قۋدالاۋ قاۋپىنەن قورعاۋدى ارتتىرا ءتۇسۋ كەرەك دەگەنى – ابدەن قۇپتارلىق ءىس. كاسىپكەر جان-جاعىنا جالتاقتاماي, سانداعان تەكسەرۋشىگە ۋاقىتىن قۇرتپاي, زاڭدى سالىعىن تولەپ قويىپ, وندىرىسپەن ەمىن-ەركىن اينالىسسا, جۇمىس العا جىلجيدى.
قولايسىز جاھاندىق ەكونوميكالىق جاعدايعا قاراماستان, قازاقستان ەكونوميكاسى ۇنەمى ىلگەرىلەپ كەلەدى. ال نەگىزگى ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر تۇراقتى دامۋدى بايقاتادى.
جولداۋدا ءبىلىم, عىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىن دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپتى, «ۇلت ساۋلىعى – مەملەكەتتىڭ باستى باسىمدىعى» دەلىنگەن. سالاماتتىعى بەكەم ادام – جاسامپاز ءىستىڭ لوكوموتيۆى. ەلەۋسىزدەۋ كورىنگەنىمەن, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەلدى سپورت عيماراتتارىن ءتيىمدى پايدالانىپ, دەنە شىنىقتىرۋمەن اينالىسۋعا ۇندەۋى, ول ءۇشىن اۋلالاردى, ساياباقتاردى جابدىقتاۋ قاجەتتىگى, جاقىن ارادا 100 دەنە شىنىقتىرۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەنىن سالۋ تاپسىرماسى بۇگىنگىدەي ينتەرنەت زامانىندا ۇلكەننىڭ دە, كىشىنىڭ دە كومپيۋتەرگە نە ۇيالى تەلەفونعا بايلانىپ قالعان مەزگىلىندە سوعىلعان دابىل دەپ ەسەپتەيمىن. جولداۋدا ايتىلعان ماقساتتاردىڭ ىسكە اسۋىنا تىلەكتەسپىن.
ال قوعامدى ساپالى ءارى جۇيەلى دامىتۋ ءىسى – مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ, ساياسي پارتيالاردىڭ, كاسىپكەرلەردىڭ, ەتنومادەني بىرلەستىكتەر وكىلدەرىنىڭ, ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتوردىڭ, كاسىپوداق ۇيىمدارى جانە ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ, بارلىق ادامداردىڭ قاتىسۋىمەن جۇزەگە اساتىن ۇجىمدىق جۇمىس.
ەلدار تادجيباەۆ,
قىرعىزستان تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كاسىپوداقتارى ورتالىق كوميتەتىنىڭ توراعاسى, الەۋمەتتىك ەڭبەكتىك مامىلەلەردى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەگەمەن قازاقستان»
