بوزالا تاڭنان بارلىعىنىڭ كوڭىلدەرى الىپ-ۇشىپ ءتالىمدى تويعا دايىندالعان. جيەن قىزدىڭ – كىشكەنتاي كارينانىڭ تۋعان كۇنى. شاتتىق شۋاعى شالقىعان بۇل شاڭىراقتا بالالاردىڭ تۋعان كۇندەرىن ۇنەمى اتاپ ءوتىپ, قۋانىش سىيلاۋ يگى داستۇرگە اينالعان. قۋانىش جالقىنىكى ەمەس, جالپىنىكى. بارلىعىنا ورتاق. سودان دا بولار قۇتتى بولسىن ايتا كەلگەن كورشى-قولاڭ, ەت جاقىن اعايىنمەن بىرگە باۋىرىنا باسقان 13 بالانىڭ ءبارى تال بويلارىنداعى تاماشا ونەرلەرىن كورسەتىپ, اقجارما شاتتىقتىڭ شىرايىن ارتتىرا ءتۇستى. جاڭىلعان مەن سەرىك اكىمباەۆتاردىڭ تاربيەسىندەگى توعىز ۇلتتىڭ بالاسى وزدەرىنىڭ ۇلتتىق ءان-جىرلارىن ناشىنە كەلتىرە ورىنداپ بەرگەندە كوز قۋانىپ, قۇلاق قۇرىشى قاناتىنداي. كىشكەنتاي كارينا وسى وتباسىنىڭ اسىراپ العان قىزى ءاليادان كورگەن تيتىمدەي قۋانىشى. ۇل-قىزدى مەيىرلەرى قانعانشا ءوبىپ, ءسۇيىپ ءجۇر عوي. ال نەمەرە ءبىرتۇرلى ىستىق بولادى ەكەن. اكە كوڭىلىندەگى, انا جۇرەگىندەگى ىنتىزار سەزىمدى, ىنتىق كوڭىلدى قانشا جەردەن شەشەن بولسا دا تىلمەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەستەي.
اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلعان تۋعان كۇن تويىندا الدىمەن قازاقتىڭ ۇلتتىق اندەرى شىرقالدى. الدەنەشە داۋىس ءبىر-بىرىمەن جىمداسا كىرىگىپ, ماڭگىلىك اجىراماستاي بەكەم بىرلىكپەن, ونىڭ ۇستىنە ادام شىنايى كوڭىلمەن ەلجىرەي بەرىلىپ ايتقان كەزدە ءان دە قۋاتتى بولادى ەكەن. شاتتىققا بوككەن شاڭىراقتان قالىقتاپ شىققان ءان قۇددى ءبىر قاناتتى قىرانداي يت تۇمسىعى وتپەيتىن بۇلاندى ورماندارىن بوكتەرلەي ءوتىپ, سالدەن سوڭ زەڭگىر كوككە كوتەرىلىپ, اقشا بۇلتتارمەن استاسىپ, ءبىر كوش جەردەگى بۋرابايدىڭ بيىگىنە ءىلىنىپ قالعانداي. توعىز ۇلتتىڭ بالاسىنىڭ جاس كوكىرەگىنەن جالىن اتىپ شىققان ءان الاش دالاسىنا تاراپ بارا جاتتى. بۇل تويعا كەشەگى سىعان بالا, بۇگىنگى ازامات نيكولاي يۆانوۆ تا ءوزىنىڭ ەكى ءسابيىن الا كەلىپ, قۋانىشقا ورتاق بولىپ وتىر. تارىققاندا تاتقان ءدامدى ۇمىتپاعانى عوي.
ەندى قاراپايىم ەڭبەك ادامدارى جاڭىلعان مەن سەرىكتىڭ وسىنشالىق جۇكتى قالاي كوتەرىپ جۇرگەندىگىن, جاۋاپكەرشىلىگى مول جاقسى ىسكە قالاي تاۋەكەل ەتكەندىگى تۋرالى تاراتىپ ايتا كەتسەك. سۇراق كوپ بولعانىمەن, بىزدىڭشە جاۋابى جالعىز. ول اسقان مەيىرىمدىلىك, جان دۇنيەدەگى تاڭعى شىقتاي مولدىرەگەن تازالىق. ونىڭ ۇستىنە ۇلتى كىم بولسا دا ايتەۋىر ادام بالاسى عوي, وسىلار جىلاماسىنشى, جانارلارى قۇرعاسىنشى دەگەن ابزال ازاماتتىق.
ارىدەن ساباقتاعاندا, ءسوز ارناسىن تۇپتەن تارتۋعا تۋرا كەلەتىندەي. ءيا, اۋەل باستا جاڭىلعان جار تاڭداۋدا جاڭىلماعان ەكەن. شوق جۇلدىزداي شاعىن عانا جاڭااۋىل اۋىلىنىڭ تۋماسى سەرىك پەن ماكينكا قالاسىنىڭ تۇرعىنى جاڭىلعان شاڭىراق كوتەرگەندە كورشىلەرى قولايسىزداۋ بولىپ شىعىپتى. بەرەكە قاشقان الگى ۇيدە كۇندىز-ءتۇنى ايعاي-شۋ, داۋ-جانجال. شىرىلداي جىلاعان, وكسي ىڭىرسىعان تيتىمدەي ەكى جاس بالا. كورگەن كۇندەرى كۇن ەمەس, ازاپ. تۋماي جاتىپ تاعدىردىڭ تەپكىسىنە تۇسەتىن سونشالىقتى نە جازىقتارى بار ەكەن؟! تاسباۋىر كورشىلەرى وزدەرى ومىرگە اكەلگەن پەرزەنتتەرىنىڭ جايىن ويلايتىن ەمەس.
ءبىر كۇنى جۇرت الگى بەرەكەسىزدەردىڭ ورنىن سيپاپ قالدى. ءتۇن قاراڭعىسىن جامىلىپ, باستارى اۋعان جاققا ۇدەرە كوشكەن. ءىز-ءتۇزسىز. جوق, ءىز-ءتۇزسىز ەمەس, ءىز قالعان. ول – الگى جارىق دۇنيە ەسىگىن اشقاننان بەرى تيتىمدەي مەيىر كورمەگەن, ماحابباتقا بولەنبەگەن بەيكۇنا ەكى بالا. جاڭىلعان مەن سەرىك قوس جەتىمەكتى باۋىرلارىنا باسقان. ادام بالاسى جاس يىسكە باۋىر باسىپ قالماق. بىرەر كۇننەن كەيىن كادىمگىدەي سەزىم پايدا بولعان. سەزىممەن بىرگە قورقىنىش تا. كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە بالالاردى الىپ كەتەر مە ەكەن, قايتەر ەكەن. جوق, ەشكىم ىزدەپ كەلمەدى. اسىراپ الىپ ەدىك دەپ بۇلار دا ەشكىمگە ءتىس جارماعان. بىرەۋگە جاقسىلىق جاساعانىن ايتىپ, جەر جاھانعا جار سالمايتىن ۇلتتىق ۇلاعات قوي. ۋاقىت العا وزا بەردى. ءبىر كەزدە اتا-اناسىنا كەرەكسىز بولىپ قالعان قوس جەتكىنشەك ازامات بولادى. وزدەرى شاڭىراق كوتەردى. تۇلا بويلارىندا جاڭىلعان مەن سەرىكتىڭ مەيىرىم-شۋاعى بار. سۇيەكتەرىنە سىڭگەن, عۇمىرلىق ازىعى!
ءتالىمنىڭ ءبارى تاربيەدەن عوي. كوكىرەكتەرىندە ءبىر ساۋلە بولسا بولعانى. بۇرىنعىنىڭ قازىنالى قارتتارى سولاي دەيتىن. ولاي ەمەس دەپ كورىڭىزشى. وسى وتباسىنىڭ ۇلى باۋىرجان انەبىر جىلى قىستىڭ كۇنى, ساقىلداعان سارى ايازدا دالادا توڭىپ جۇرگەن ستانيسلاۆ كليمەنتەۆتى ۇيگە ەرتىپ اكەلىپتى. بايعۇس بالا مۇگەدەك ەكەن. اتا-اناسى دا ۇلدارىنىڭ بۇل ارەكەتىنە «مۇنىڭ نە؟» دەپ ايتپاعان. سول ساشا 25 جاسقا تولعانشا مەيىرىم شۋاعى كىلكىلدەپ تۇرعان وسى وتباسىندا بولدى. اسىقتى جىلىك ۇستادى. ازامات اتاندى. قازىر وزدەرىنىڭ ءبىر وتاۋى.
اۋدان ورتالىعى ماكينسك قالاسىندا 2004 جىلى جەتىم بالالار ءۇيى جابىلدى. مۇنداعى بالالار وبلىستىڭ ءار اۋماعىنا بالالار ۇيلەرىنە جونەلتىلىپ جاتتى. باۋىر باسىپ قالعان جەرىنەن كەتۋ دە وڭاي ەمەس. وسىنداي كۇندەردىڭ بىرىندە جاڭىلعان جارىنا ۇسىنىس جاساعان.
– جەتىم بالالاردى پاتروناتتىق تاربيەگە الساق, قالاي قارايسىڭ؟
وتاعاسى ءتىس جارىپ ءلام-ميم دەگەن جوق. اۋەلى قابىرعاسىمەن كەڭەسكەن, وڭ-سولىن باعامداعان. الۋىن الادى-اۋ, ەرتەڭگى كۇنكورىستەرى نە بولماق. وبال-ساۋابى بار. جاڭىلعاننىڭ ءوزى ءۇي شارۋاسىنان بوسامايدى. ال ءوزى بولسا, ءبىرىنشى توپتاعى مۇگەدەك. مۇگەدەك رەتىندە الاتىن شامالى جاردەماقىسى عانا بار. تاۋەكەل ەتىپ تاس جۇتا الماي تۇرعانى سودان. قانشا كۇن مەن ءتۇن اۋىر ويدى ارقالاۋمەن ءوتتى. سول جىلى «بوبەك» قورىنىڭ ءتورايىمى سارا نازارباەۆاعا حات جولداعان. جەرگىلىكتى «نادەجدا» باسپاناسىنان ەكى بالا الىپ, باۋىرلارىنا باستى. بۇل تىرلىكتى ەستىگەن اۋدان اكىمدىگى قاراپ قالماي, باعالى باستامانى قولدادى.
2006 جىلى اقكول بالالار ۇيىنەن التى ءجاسوسپىرىم كەلدى. ارادا ءۇش جىل وتكەن سوڭ سول جەردەن تاعى دا بەس بالا قوسىلدى. بۇلاردىڭ بارلىعى «نەكە جانە وتباسى» زاڭىنىڭ 120-بابىنا سايكەس جاسالعان كەلىسىمشارت نەگىزىندە تاربيەگە الىنعان ەدى. مىناۋ جارىق دۇنيەدە جاناشىر جاندار از ەمەس قوي. 2008 جىلدىڭ 14 جەلتوقسانىندا بۇلاندى اۋدانىنىڭ اكىمدىگى كوتتەدج ۇلگىسىندەگى ءۇي سىيلادى. تاعى ءبىر ىرىمعا جاقسى جەرى وسى كوتتەدج ورنالاسقان شاعىن اۋدان «بولاشاق» دەپ اتالادى. بۇلاردىڭ باۋىرلارىنداعى شيەتتەي بالالار دا بولاشاق ەمەس پە؟!.
سوڭعى ون جىل توڭىرەگىندە اكىمباەۆتار وتباسىندا 39 بالا تاربيەلەنگەن ەكەن. ولاردان 18 نەمەرە ءسۇيىپ وتىر. بالالاردىڭ ءبىرازى ورتا مەكتەپتى ءبىتىرىپ, وقۋلارىن جالعاستىرۋدا. ماسەلەن, ۆيكتور نيكولايچۋك كوكشەتاۋ قالاسىنداعى باعدارلاماشىلار كۋرسىن ءبىتىرىپ, قازىر ششۋچينسك قالاسىنداعى كاسىپتىك-تەحنيكالىق كوللەدجدە ءبىلىم الۋدا. ەۆگەنيا سماعۇلوۆا – بولاشاق زاڭگەر. بۇگىن تۋعان كۇنىن تويلاپ جاتقان كارينانىڭ اناسى – ءاليا سماعۇلوۆا وبلىس ورتالىعىنداعى بانكتە وپەراتور بولىپ قىزمەت ىستەيدى.
وزگەگە شاتتىق سىيلاۋعا قۇمار وتباسىنداعى قۋانىش تا از ەمەس. سونىڭ ارقايسىسى اتا-انالارىنىڭ جادىلارىندا ماڭگىلىككە جاتتالىپ قالعان. جۇرەك ەرەكشە تولقىعاندا ءار قيمىل, ءار ءسوز كادىمگى كينو لەنتاسىنداي ساقتالادى ەكەن-اۋ. تۇڭعىش توي – وسى ءاليانىڭ قىز ۇزاتۋ تويى ەدى. كادىمگىدەي اپى كىرىپ, كۇپى شىعىپ, قاربالاسا دايىندالعان. ءبىر جەرى كەم تۇسسە, ەلدەن ۇيات ەمەس پە؟ جاساۋىن دا جايناتتى. قۇيرىق-باۋىر جەسكەن, مىڭ جىلدىق قۇدا بولامىز دەسكەن قۇدالىق تا ءوتتى. ۇزاتىلىپ بارا جاتقان قىزدىڭ ءار ماۋسىمعا قاجەتتى كيىم-كەشەگىن دە ينە-جىپتەن جاڭا شىققان بويى دايىندادى. ەڭ باستىسى ول ەمەس, ناعىز كەرەمەتى – الياعا ايتىلعان اقىل, كورسەتىلگەن تاربيە. بارعان جەرىندە تاستاي باتىپ, سۋداي ءسىڭۋدىڭ جايى. اۋەلەگەن اۋجاردىڭ جۇرەك تەربەر يىرىمىمەن ۇياسىنان ۇشىپ بارا جاتقان بويجەتكەن كورگەندى قىز تاربيەلى كەلىن اتانسا, سول جەتپەك. ودان ارتىق ەشتەڭەنىڭ كەرەگى جوق. قازىر كوكشەتاۋدا تۇراتىن قۇدالارىمەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي ارالاسادى. ارالارىندا تايپالعان جورعا دا, تومپيعان دوربا دا جۇرە بەرەدى. ەندى مىنە باقتيارى دا ەرجەتىپ, قىزدى اۋىلعا قىرىنداپ ءجۇر. وتاعاسى كەيدە ۇلىنىڭ اناسىمەن سىبىرلاسىپ سويلەيتىن قۇپيالارىنىڭ كوبەيىپ بارا جاتقانىنا قاراپ, ءبىر تويدىڭ بولارىن اڭدايتىن سياقتى.
وسى ارادا تاعى ءبىر ماسەلەنى ايتا كەتسەك, ارتىقتىعى بولماس. بەلگىلەنگەن ءتارتىپ بويىنشا پاتروناتتىق تاربيە كامەلەتكە تولماعان بالالاردى قامتيدى. كامەلەتكە تولعان سوڭ تىركەۋدەن شىعارىلىپ, الەۋمەتتىك كومەك ساپ تىيىلادى. باۋىر باسىپ قالعان بالالارعا «شىراقتارىم, ەندى ءوز كۇندەرىڭدى وزدەرىڭ كورىڭدەر» دەپ ايتۋعا اتا-انانىڭ جۇرەگى شىدار ما؟ ەرجەتكەن ۇلدارى مەن بويجەتكەن قىزدارى ارقان بويى الىستاماعان. ويتكەنى مۇندا وزدەرى دەگەندە ىشەر استارىن جەرگە قوياتىن, تۋماسا دا تۋعانداي بولىپ كەتكەن اتا-انالارى بار. پەرزەنتتەرىنىڭ سول پەيىلى باۋىرمال وتباسىنىڭ مەرەيىن اسىرىپ تۇر. ۋنيۆەرسيتەت, كوللەدجدە وقيتىن بالالاردىڭ تىرشىلىك قارەكەتى اكىمباەۆتاردىڭ موينىندا. كوللەدجدىڭ ءتورتىنشى كۋرسىندا وقيتىن قىزدارى ەۆگەنيانىڭ 82 000 تەڭگەلىك وقۋ اقىسىن ۇزبەي تولەپ كەلەدى.
ءبىر عاجابى, مەكتەپ جاسىنداعى بالالار ءوز وتباسىلارىنىڭ جاقسى اتىن شىعارۋدى پارىز سانايدى. اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باس مامانى تاتيانا ماكسيموۆا اكىمباەۆتاردىڭ شاڭىراعىنداعى ۆيتيا احپياروۆ, پەتيا بوريسيۋك, ساشا كوۆالچۋك, الەشا كۋريلين, الەكسەي, توليك, گەنا ۆەزدەتسكيدىڭ قازاق سىنىبىندا وقيتىنىن, قالعان التى بالانىڭ مەكتەپ-گيمنازيانىڭ ۇزدىك وقۋشىلارى ەكەنىن ريزاشىلىقپەن ايتىپ وتىر. بالالاردىڭ ءبارى قازاق تىلىندە سويلەيدى. ءتىپتى ارقايسىسىنىڭ قازاقشا ەسىمدەرى دە بار. ماسەلەن, گەنا – عابيت قازاقشا كۇرەستەن وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق جارىستاردا توپ جارىپ ءجۇر, رۋسلان باياندينوۆ تە بىلەگىنەن كۇش ساۋلاعان بوزبالا. ەكەۋى دە سپورت شەبەرلىگىنە كانديدات. ال ەركە ەرمەگى – تەپكەن دوبى تەرىس كەتپەيتىن فۋتبولشى.
– مۇگەدەكپىن دەپ مۇڭىمدى ايتىپ, قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرا المادىم, – دەيدى سەرىك اكىمباەۆ, – اقمولا وبلىستىق مۇگەدەكتەر قوعامىنىڭ توراعاسى, «بۇلاندى» كورپوراتيۆتىك قورىنىڭ پرەزيدەنتى ءتارىزدى قوعامدىق جۇمىستارىم بار. بار ۋاقىتىم وسى بالالاردىڭ تاربيەسىنە ارنالعان. ايتقاندايىن, بۇل ارادا اۋەلى مەملەكەتتىك قامقورلىقتى قاداي ايتسام ءجون بولار. كومەك, جاردەمنەن كەندە ەمەسپىز. بالالار جازعى دەمالىس لاگەرلەرىنە ءبىرىنشى كەزەكتە جولداما الادى. ءبىزدى قويشى, وسىنىڭ ءبارى ۇلت بولىپ ۇيىسۋدى دىتتەگەن ەل ءىسى عوي. ءبىز قولىمىزدان كەلگەنىمىزشە ۇمتىلىپ جاتىرمىز.
ىرىسى سۇتتەي ۇيىعان شاڭىراقتان قوزى ورىسىندەي جەر ۇزاپ بارىپ العان اسەرىمىزدەن ءوڭ مەن ءتۇستىڭ اراسىندا جۇرگەندەي بولعان كۇيى قيماستىقپەن قايىرىلا قاراعانبىز. ءتۇتىنى زەڭگىر كوككە شانشىلا بيىكتەپ بارادى ەكەن. اتام قازاقتىڭ ء«تۇتىنى ءتۇزۋ ۇشقان» دەگەن تەڭەۋىنىڭ ويعا ورالعانى.
بايقال ءبايادىل,
«ەگەمەن قازاقستان»
اقمولا وبلىسى, بۇلاندى اۋدانى
