– سۇلتەكە, تاڭجارىق اقىن جوعارىداعى نۇرجىگىتتى قايدان, قالاي اسىراپ العانى جايلى ايتىپ بەرسەڭىز؟
– مەنىڭ قولىمداعى دەرەكتەرگە قاراعاندا, نۇرجىگىت 1922 جىلى جەتىسۋ ولكەسىندە تۋعان ەكەن. اشارشىلىق جىلدارى اكەسى باس ساۋعالاپ, بالا-شاعاسىن ەرتىپ قىتايعا وتپەك بولادى. بىراق وتباسى تۇگەلدەي شەكاراشىلار وعىنان قازا تابادى. كىشكەنتاي نۇرجىگىت كوپىردىڭ استىنا تىعىلىپ امان قالىپتى. سودان جانىن جالداپ جات ەلگە بارعان تۇل جەتىمدى تاڭجارىق اسىراپ الىپ, قۇلجادا ۇيعىر مەكتەبىنە بەرەدى. مۇنداعى نياز دەيتىن ۇيعىر مۇعالىم تاڭجارىقتىڭ جاقىن دوستارىنىڭ ءبىرى ەكەن. نۇرجىگىت وسىندا باستاۋىش مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ اقىننىڭ ايەلى ءباتيدىڭ قولىندا بولادى. 1936 جىلى بۇل وڭىردە مۇناي ءوندىرۋ ءىسى قولعا الىنىپ, اۋەجاي سالىنادى. جەرگىلىكتى حالىقتان تەحنيكا ءتىلىن بىلەتىن ماماندار دايارلاۋ شاراسى قابىلدانادى. نۇرجىگىت وسى ناۋقانعا ىلىگىپ, 1938 جىلى ەلەكترمەن دانەكەرلەۋشى ماماندىعىن يگەرەدى. بىراق سول جىلى وكىل اكەسى تاڭجارىقتى ۇكىمەت قاماۋعا الادى.
– ارقاسۇيەر اكەسى تۇرمەگە قامالعانى قيىن بولعان ەكەن. ءارى قاراي...
– نۇرجىگىت ۇرىمجىگە بارىپ ءبىر دۇركىن اكەسىمەن جولىققان. اكەسى «بالام, ورايى كەلىپ جاتسا سوۆەتكە بارىپ وقى» دەپ باتاسىن بەرەدى. ەكىنشى قايتا جولىعا الماعان. سودان 1941 جىلى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالىپ, قىتايداعى كەڭەس ماماندارى ەلىنە قايتادى. ورىسشانى ەداۋىر ءبىلىپ قالعان نۇرجىگىت «مەن دە فاشيستەرمەن سوعىسام» دەپ سولاردان قالماي بىرگە كەتەدى. قىسقاسى نۇرجىگىت 1942 جىلى قان مايدانعا اتتانىپ, سوعىستى بەرليندە اياقتايدى. سوعىستان كەيىن تاشكەنتكە بارىپ تۇرادى. كەشىكپەي قالاداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتقا وقۋعا تۇسەدى. 1950 جىلى ينستيتۋتتى بىتىرگەن سوڭ «شىعىس شىندىعى» جۋرنالىنا قىزمەتكە ورنالاسادى. ءسويتىپ ءجۇرىپ ءبىر كۇنى تاعدىر ايداپ تاشكەنتتە ساعادات مالىكقىزىمەن تانىسادى.
– ساعادات مالىكقىزى كىم؟
– ساعادات مالىكقىزى 1936 جىلى شىڭجاڭ ولكەسىنىڭ التاي ايماعىنداعى سارسۇمبە قالاسىندا دۇنيەگە كەلىپتى. قازاقتىڭ اتى اڭىزعا اينالعان جەزتاڭداي ءانشىسى كۇلاش بايسەيىتوۆانىڭ تۋىسى جانە اتاقتى ءبيشى شارا جيەنقۇلوۆانىڭ شاكىرتى. ياعني, ساعاداتتىڭ شەشەسى ءاسيا مەن كۇلاش اعايىندى كىسىلەردىڭ قىزدارى. ءاسيا وتكەن عاسىردىڭ باسىنداعى الاساپىران كەزىندە قىتايعا ءوتىپ كەتكەن. سوندا بويجەتىپ, مالىك دەيتىن جىگىتكە تۇرمىسقا شىققان. وسى كىسىدەن ساعادات تۋىپ وتىر.
ساعادات 13 جاسىندا شىڭجاڭ ولكەلىك كادرلار مەكتەبىنىڭ ونەر سىنىبىنا وقۋعا ءتۇسىپ, 1953 جىلى ۇرىمجىدەگى ولكەلىك ويىن-ساۋىق مەكەمەسىنە كاسىبي ءبيشى رەتىندە قىزمەتكە قابىلدانعان. تۇركيا, كورەيا, بولگاريا, جاپونيا, پاكىستان, البانيا سياقتى ەلدەردىڭ ساحنالارىندا ونەر كورسەتكەن. ول ورىنداعان «سەرۋەن», «جار-جار», «كىلەم توقۋ», «ايجان», «لي-لي», «قاشقار حانىمى» سياقتى بيلەر كورەرمەن قاۋىمنىڭ كوڭىلىنەن ۇمىتىلماستاي ورىن الادى. ءوزى دە جاڭادان 20-دان استام بي شىعارعان. سونىمەن قاتار دراما ءارتىسى رەتىندە بىرنەشە فيلمگە تۇسكەن.
– ءسوزىڭىزدى بولەيىن, قازاقستاندىق دارىندى ءبيشى شارا اپامىز قىتايداعى ساعاداتقا قالايشا ۇستاز بولادى؟
– مۇنىڭ وزىندىك سەبەبى بار. وتكەن عاسىردىڭ 40-جىلدارىنىڭ ورتاسىنان 60-جىلداردىڭ باسىنا دەيىن كەڭەس وداعى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قارىم-قاتىناسى بارىنشا جاقسارىپ, تىعىز بايلانىستا بولعانى تاريحتان ءمالىم. وسى تۇستا الماتىدان كۇلاش بايسەيىتوۆا, شارا جيەنقۇلوۆا باستاعان ءبىر توپ ونەر قايراتكەرلەرى گاسترولدىك ساپارمەن ارنايى شىڭجاڭعا بارعان. كىشكەنتاي ساعادات ناعاشى اپاسى كۇلاش انشىمەن العاش رەت سولاي تانىسقان. كۇلاش اپامىز بالعىن ساعاداتتىڭ بويىنداعى بيشىلىك قابىلەتتى بىردەن بايقاپ, قۇربىسى شارادان وعان بي ۇيرەتۋدى وتىنەدى.
وسىلاي شارادان ءدارىس العان ساعادات مالىكقىزى از ۋاقىتتا بۇكىل شىڭجاڭعا تانىمال بيشىگە اينالدى. 1955 جىلى ۆارشاۆا قالاسىندا دۇنيە ءجۇزى جاستارىنىڭ فەستيۆالىندە ونەر كورسەتەدى. جانە ءبىر قىزىعى, وسى ساپارىندا ساعادات ماسكەۋگە سوعىپ, كەڭەس وداعىنىڭ ۇكىمەت باسشىسى مالەنكوۆتىڭ قابىلداۋىندا بولادى.
– تۇسىنىكتى. ەندى مىنانى ايتىڭىزشى, تاشكەنتتەگى نۇرجىگىت پەن قىتايداعى ساعادات قالاي تانىسىپ ءجۇر؟
– سودان كوپ ۇزاماي وتكەن عاسىردىڭ 50-جىلدارى شىڭجاڭنىڭ ءبىر توپ ونەرپازى گاسترولدىك ساپارمەن قازاقستان جانە ورتا ازيا رەسپۋبليكا-لارىن ارالاۋعا شىعادى. دەلەگاتسيانى الماتى تەمىر جول بەكەتىندە كۇلاش بايسەيىتوۆا, شارا جيەنقۇلوۆا باستاعان ونەر قايراتكەرلەرى سالتاناتپەن قارسى الدى. وسى توپتىڭ ىشىندە قولىندا ءبىر قۇشاق گ ۇلى بار نۇرجىگىت تە جۇرەدى. ەكەۋى اۋەلى وسىلاي تانىسقان.
نۇرجىگىت بولسا شىڭجاڭدىق ونەر دەلەگاتسياسىمەن بىرگە قازاقستان, قىرعىزستان, تاجىكستان, وزبەكستان, تۇرىكمەنستان رەسپۋبليكالارىن ارالايدى. ەكىنشى ءبىر سەبەپ – شىڭجاڭ دەلەگاتسياسىن باستاپ كەلگەن بۇقارا تىشقانباەۆ تاڭجارىق اقىننىڭ ۇلكەن قىزى سارانىڭ كۇيەۋى, ياعني نۇرجىگىتتىڭ جەزدەسى. سوندىقتان الىستان كەلگەن جەزدەسىن كۇتىپ الىپ, بىرگە ءجۇرۋ – نۇرجىگىت ءۇشىن دە لايىقتى ءىس. ونىڭ ۇستىنە نۇرجىگىتتىڭ قازاق, ۇيعىر, ورىس تىلدەرىن جەتىك ءبىلۋى تىلماشتىق قىزمەت اتقارۋىنا قولايلى.
– سودان...
– سودان شىڭجاڭدىق قوناقتار ورتا ازيانى تۇگەل ارالاپ ەلدەرىنە قايتقاندا نۇرجىگىت اماندىق تىلەپ شەكارانىڭ بەر جاعىندا قالا بەرەدى. بىراق ساعاداتقا دەگەن عاشىقتىق سەزىم ونى شەكارا بۇزىپ ارعى بەتكە وتۋگە يتەرمەلەيدى. ءسويتىپ 1957 جىلى نۇرجىگىت قايتادان شىڭجاڭعا قاشىپ ءوتىپ, قۇلجا پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا مۇعالىم بولىپ ورنالاسادى. ساعادات ەكەۋى 1959 جىلى ۇيلەنىپ, 10 جىلعا جۋىق ءبىر شاڭىراق استىندا تاتۋ-ءتاتتى عۇمىر كەشەدى. باقتيار, نۇرلان اتتى ۇلدارى, سايرا اتتى قىزى دۇنيەگە كەلەدى.
سۇتتەي ۇيىپ وتىرعان بۇلارعا 60-جىلداردىڭ اياعىندا قارا بۇلت ۇيىرىلەدى. «مادەنيەت توڭكەرىسى» باستالعان العاشقى كۇنى نۇرجىگىتكە «كەڭەس وداعىنىڭ جانسىزى» دەگەن ايىپ تاعىلىپ, 1969 جىلى دارىنى كەمەلىنە جەتىپ, تولىسىپ تۇرعان دەر شاعىندا مەرت بولادى.
– ساعادات اپامىز قازىر قايدا؟
– ءسۇيىپ قوسىلعان جارىنان ايىرىلىپ, شيەتتەي ءۇش بالامەن جەسىر قالعان ساعادات قانشا قيىندىق كورسە دە قايىسپاي كۇرەسىپ, باسىنا تۇسكەن اۋىرتپالىقتى جەڭە بىلەدى. ۇرپاعىن ەشكىمنەن كەم قىلماي, تاربيەلەپ وسىرەدى. بۇگىندە اپامىز زەينەتكەر, ەڭبەك دەمالىسىندا. ۇلدارىن ۇياعا, قىزدارىن قياعا قوندىرىپ, الدەنەشە نەمەرە ءسۇيىپ وتىرعان باقىتتى انا.
اڭگىمەلەسكەن
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
