ۇستاز

ۇستاز تۋرالى ۇشقارى, پىسپەگەن پىكىر ايتۋ – قاي كەزدە دە, قاي شاكىرتتىڭ دە ازاماتتىعىنا سىن بولعان, بولا دا بەرەدى. ويتكەنى, ۇستازدىڭ ۇلكەن-كىشىسى ءھام جاقسى-جامانى جوق. ۇستاز بارلىق ۋاقىتتا ءوز بيىگىندە, ءوز تۇعىرىندا قالا بەرەتىن تەكتى تۇلعا! وسىناۋ ازدى-كوپتى ءومىر سۇرگەن كەزەڭدە كوپتەگەن ۇستاز الدىنان وتتىك, ايتقان اقىلىن تىڭدادىق, ءسوزىن كوڭىلگە توقىدىق, بىلمە­گە­نىمىزدى ءبىلىپ, كەمشىلىگىمىزدى تۇزەدىك. ولاردىڭ قاي-قايسىسى دا كوكىرەك سارايىمىزدا وسى كۇنگە دەيىن جار­قىراي جانىپ, جول سىلتەپ, باعىت-باعدار ۇسىنىپ, بولاشاعىمىزدىڭ باعدارشامى بولىپ كەلە جاتقانى دا ايداي اقيقات. بۇل كۇندە وتكەنگە وي جىبەرىپ, ارعى-بەرگىنى تارازىلاي باستاسام, ەسىمە ۇلاعاتى مول ۇستاز – ءابىل­فايىز اعا تۇسەدى. 1974 جىلى اسەم قالا الماتىعا كەلىپ, ۇلتتىق ۋني­ۆەرسيتەتتىڭ جۋرناليستيكا فاكۋل­تەتىنە وقۋعا تۇسكەندە ءبىز ءتىپتى بالا ەدىك, ءالى وڭ-سولىمىزدى دا تانىپ ۇلگەرمەگەن كەزىمىز عوي. مىنە, سول شاقتا بىزگە تىكەلەي كۋراتور بولعان ۇستاز – وسى ءابىلفايىز ىدىرىسوۆ ەدى. بۇگىن ويلاپ قاراساق, ودان بەرى دە تالاي ۋاقىت زۋلاپ وتە شىعىپتى-اۋ! ءالى ەسىمدە, ول كىسى بىزگە “گازەتتى بەزەندىرۋ سىرى” دەگەن تاقىرىپتا لەكتسيا وقىدى. ول كەزدە, شىنىن ايتايىنشى, بۇل سالا بىزگە اناۋ ايتقان قىزىق كورىنبەيتىن. ودان گورى انا ءمۇيىزى قاراعايداي ب. كەن­­­جەباەۆ, ز. قابدولوۆ, ت. قوجاكەەۆ سەكىلدى پروفەسسورلاردىڭ كوركەم ادەبيەتتىڭ قىر-سىرىن اشا ءسوز ەتەتىن لەكتسيالارى وتە تارتىمدى ەستىلەتىن. ب. كەنجەباەۆ اتاقتى “اباي جولى” رومان-ەپوپەياسىنىڭ العاشقى كىتابى 1942 جىلى قالاي جارىق كورگەنىن تامىلجىتا ءسوز ەتسە, ز. قابدولوۆ كوركەم ادەبيەت­تىڭ “اردىڭ ءىسى” ەكەنىن تىزبەلەپ, ال ت. قوجاكەەۆ ساتيرانىڭ “قۋاتتىلار قارۋى” ەكەنىن جەرىنە جەتكىزە اڭگىمەلەپ, ءبارىمىزدى تاڭعالدىرىپ, تاڭداي قاقتىراتىن. “شىركىن-اي, ءبىز دە وسى كىسىلەر سياقتى بولساق قوي, ادەبيەتتىڭ بىلگىرى بولا الساق قوي” دەپ ارمانداۋشى دا ەدىك. ارادا از ۋاقىت وتپەي-اق ءابىل­فايىز اعا ءوزىنىڭ شەشەندىگىمەن ءھام وتە قاراپايىم مىنەزىمەن ءبىزدى وزىنە تارتىپ اكەتتى. اسىرەسە, گازەتتى باسۋ ىسىندەگى “جوعارىدان باسۋ”, “تومە­نىنەن باسۋ”, “دەڭگەيىنەن باسۋ” دەگەن تەرميندەردى ايتقاندا, بىزبەن بىرگە ك ۇلىپ الاتىن, ءبىزدى دە كۇلدىرىپ قوياتىن. كەيىن ءتۇسىنىپ ءجۇرمىز عوي, كەز-كەلگەن باسىلىمنىڭ اسەم, ءاس­ەر­لى, تارتىمدى بولۋى – ونىڭ بەزەن­دى­رىلۋىنە كوپ بايلانىستى. بۇل رەت­تە ابەكەڭ وسى سالانىڭ ەڭ ءبىل­گىرى دەۋگە ابدەن بولادى. ول كەزدە اعا تۋرالى, ونىڭ ءوت­كەن ءومىرى جايلى بىلگەن جوقپىز. ءبى­لۋگە تالپىنباپپىز دا. بۇگىن قاراپ وتىرسام, ءا. ىدىرىسوۆ ۇلكەن ءومىر جولىنان ءوتىپ, وسىنداي دارەجەگە جەتكەن ەكەن. بىراق, ول كىسىگە قا­را­ساڭىز, قيىنشىلىق كورىپ, قاجىعان جان سەكىلدى ەمەس, ۇنەمى جايدارى كەيىپتە, ك ۇلىپ جۇرەتىن. ەڭسەڭ ءتۇسىپ, بولماشىعا بولا قايعىلانعان ءسات­تەرىڭدى كورسە, جانىڭا جىگەر بەرەتىن. وسى بىزگە “لەنينشىل جاس” گا­زە­تىندە ىستەپ جۇرگەن كەزىندە ءالى ەسىمى كوپشىلىككە ونشا تانىس ەمەس قىرعىز قالامگەرى شىڭعىس ايت­ماتوۆتىڭ ء“جاميلا” حيكاياسىن ەكى-ءۇش نومىرگە باسىپ شىعارۋعا تىكەلەي ارالاسقانىن ماقتانا ايتۋشى ەدى. اتاقتى م. اۋەزوۆ جاس قالامگەردىڭ تالانتىن ءدوپ باسىپ, ونىڭ بۇل شىعارماسىنىڭ قازاق تىلىندە جا­ريالانۋىنا ىقپال ەتىپتى. “راسىندا دا” – دەيدى ءابىلفايىز اعا. – “سول ء“جاميلا” جاريالانعان گازەت ءنو­مەرلەرى قولدان-قولعا ءوتىپ, وقىر­ماندار ىقىلاسىنا يە بولعان ەدى. بۇل ءبىز ءۇشىن دە اسا ۇلكەن قۋانىش بولدى”. وسى اڭگىمەنى ايتىپ وتىرعاندا ابەكەڭ بىزگە اتاقتى ش. ايتما­توۆتىڭ ارالاس-قۇرالاس دوسىنداي, ونىڭ بار قۇپيا سىرىن بىلەتىندەي بولىپ ەلەستەپ كەتەتىن. ودان سايىن قىزىعا, قۇنىعا سۇراي بەرەتىنبىز. ونىڭ ءوز اڭگىمەلەرىنەن ۇققا­نى­مىز, “قازاقستان پيونەرى” گازەتىنىڭ رەداكتورى قىزمەتىن اتقارعان ەكەن. سول جىلداردا رەسپۋبليكانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جاس تىلشىلەر مەن جۋرناليستيكاعا قىزىققان جاس جەتكىنشەكتەر تۋىندىلارىنا گازەت­تە مولىنان ورىن بەرىلۋىنە دە مول ەڭبەك سىڭىرگەن بولسا, كەيىننەن وقى­تۋشىلىق قىزمەتكە ءبىرجولا بەت بۇرىپتى. ءسويتىپ, ول كوپ ۇزاماي كاندي­داتتىق ديسسەرتاتسيا قورعايدى. ال 1990 جىلى وعان دوكتورلىق ديس­سەرتاتسيا قورعاۋسىز-اق ۋنيۆەرسي­تەتكە سىڭىرگەن پەداگوگتىك ەڭبەگى, جازعان وقۋلىق, وقىتۋ, ادىستەمەلىك قۇرالدارى ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ عىلىمي جوعارى اتتەستاتسيالىق كوميتەتى شەشىمىمەن پروفەسسور عىلىمي اتاعى بەرىلگەن ەكەن. ءابىلفايىز ىدىرىس ۇلى بۇل كۇندە رەسپۋبليكاعا اتى تانىمال پۋبليتسيست-جۋرناليست. ونىڭ قالا­مىنان تۋعان سەگىز جۇزگە جۋىق پۋب­ليتسيستيكالىق ماقالالارى مەن وچەركتەرى ءتۇرلى گازەت-جۋرنال بەتتە­رىندە, پۋبليتسيستيكالىق جانە وچەركتىك جيناقتاردا جارىق كورىپتى. ول “ەگەمەن قازاقستان” گازەتى جاريالاعان وچەركشىلەر بايقاۋى­نىڭ جۇلدەگەرى. پۋبليتسيست-قالام­گەر رە­تىندە ونىڭ “اۋەزوۆكە ىڭكار­لىك”, ء“XXى عاسىر وركەنيەت ءورى­سىنە” اتتى كىتاپتارى بار. 2000 جى­لى با­سىلىپ شىققان “بولاشاعى­مىز ءور­كە­نيەت ءورىسى” اتتى كىتابىندا ەل­با­سى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازار­باەۆ­تىڭ عىلىمي-ستراتەگيالىق ءماندى تۋىندىلارى جايىندا وي تولعاپ, ءXXى عاسىردا قازاقستاننىڭ قول جەت­كىزەر مادەني وركەنيەتىنىڭ جار­قىن بولاشاعىنا باتىل بارلاۋ جاسادى. ءابىلفايىز ىدىرىس ۇلى – زەر­دەلى زەرتتەۋشى, ۇلكەن عالىم. ونىڭ قازاقتىڭ شىنايى تاريحى مەن وركەنيەتىنىڭ دامۋىنا جانە حال­­­­­­قىمىزدىڭ وزىندىك ءتىلىنىڭ قالىپ­تا­سۋىنا قاتىستى ارقايسىسى مونو­گرافيالىق ءماندى ونداعان عىلىمي ماقالالارى بار. بۇل ورايدا ءا.ىدى­رىسوۆتىڭ “شۋمەر­لەر-ءتۇر­كى­لەرمەن تەكتەس حالىق. ولار قازاق­تىڭ دا تەك قيالى”, “ادامزات ءما­دەنيەتىنىڭ وركەنى”, “قاراقاي­لىنى بيلەگەن قازاقتار”, “قازاق­تىڭ ات­تا­رى بەيمالىم پاتشالارى, باسپا­گەرلەرى” “Skun كاساك-كوسەم قا­زاق”,  “تەرەڭ تاريحتىڭ ءوش­پەس ءىزى”, “احاڭ مەن “قازاق” گازەتى جايلى اقيقات” سياقتى زەرتتەۋلەرىن اتاۋعا بولادى. پەداگوگ-عالىم ءا.ىدى­رىسوۆ “جارتى عاسىر جولدا” (قازاقستان جۋرناليس­تيكا­سى تاريحىنىڭ وچەركى, اۆ­تورلار ۇجىمىمەن), “گازەتتى بە­زەندىرۋ سىرى”, “رەداكتور مەن كور­رەكتورعا كومەكشى”, “فو­توتەرىم”, “پو­ليگرافيا ءون­دىرىسى”, “پوليگرا­فيالىق ءبۇ­گىنگى زاماندىق جاڭا تەحنيكا”, “شاعىن وفسەتتىك ما­شينالار جانە ولاردا جۇ­مىس ىستەۋ” (ۆي­نوگرادوۆ جانە جۋكوۆپەن اۆ­تورلىقتا) سەكىلدى ءبىر قاتار وقۋ­لىقتار­دىڭ جانە كوپتەگەن وقۋ قۇرال­دارىنىڭ اۆتورى ەكەنىن دە اتاپ وتۋگە ءتيىسپىز. ول رەسپۋبليكادا ءباسپاسوز ءونىم­دەرىن بەزەندىرۋ ءىسى مەن قازاق وچەركى جانرىنىڭ تەورياسىن العاشقى­لار­دىڭ ءبىرى بولىپ نەگىزدەۋشى. تۇڭعىش رەت وسى پاندەردىڭ عىلىمي نەگىزدى باعدارلامالارىن جاساۋعا كۇش سالعان جان. ءابىلفايىز ىدىرىس ۇلى ارداگەر, قارت ۇستاز-پەداگوگ. ۇزاق جىلدان بەرى قازاقتىڭ ۇلتتىق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇزدىكسىز ءدارىس بەرىپ كەلەدى. ونىڭ الدىنان رەسپۋبلي­كامىزدىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ, ادەبيەت-مادەنيەت­تىڭ مىڭداعان مايتالماندارى ءتا­لىم-تاربيە العان. ونىڭ وسى ءول­شەۋ­سىز ەڭبەگى ەسكەرىلىپ, ۋنيۆەرسي­تەتتىڭ 75 جىلدىعىنا وراي, ءال-فارابي التىن مەدالى بەرىلدى. ول قوعامدىق جۇمىسقا دا بەلسەندى قاتىسقان ارداگەر. ۇزاق جىلدار بويى قازاقستان جۋرنا­ليستەر وداعىنىڭ الماتى وبلىستىق ۇيىمى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولدى, الماتى قالالىق ءبولىم­شە­سىنىڭ وچەركشىلەر سەكتورىن باس­قاردى. كوپ ۋاقىت جۋرناليستەر ودا­عىنىڭ ءال-فارابي اتىنداعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى باستاۋىش ۇيىمىنا جەتەكشىلىك جاسادى. سونداي-اق ول 1970-1980 جىلدارى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتى دەكانىنىڭ وقۋ ىستەرى جونىندەگى ورىنباسارى بولعانىن دا بىلەمىز. ءا.ىدىرىسوۆ قارىمدى جازۋشى, بەلگىلى قالامگەر. ونىڭ قالامىنان “تاڭشولپان” اتتى ءتورت كىتاپتى رو­مان-حيكايا, “اڭساعان مەنىڭ ءان­ىمسىڭ”, “ايشانىڭ عاشىعى”, “اق­سۇيرىك”, “بوزداق”, “كەر بۇ­زاۋ­دىڭ ءولىمى” اتتى دەرەكتى پوۆەستەر, مۇحتار اۋەزوۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, باۋىرجان مومىش ۇلى, سەركە قوجامقۇلوۆ, نۇرعيسا تىلەنديەۆ, ءشامشى قال­داياقوۆ جايلى ءار سالالى نوۆەل­لا­لار تۋدى. بۇل نوۆەللالار ء“بىرتۋار­لار بولمىسى” اتتى جيناقتا جارىق كورگەن. سونداي-اق, ول تولەگەن ءتا­جىباەۆ, ومىربەك جولداسبەكوۆ, زەي­نوللا قابدولوۆ, كاكىمجان قازى­باەۆ, ساپار بايجانوۆ, كامال سماي­ىلوۆ سياقتى اياۋلى ازاماتتار جايلى الپىسقا جۋىق ەستەلىك- ەسسە­لەر جازعان. ۇستاز اعامىز ۇلى وتان سوعى­سىنىڭ دا زاردابىن شەككەن ازامات. ول ەلىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن “زا دوبلەستنىي ترۋد ۆ ۆەليكوي وتە­چەستۆەننوي ۆوينە ۆ “1941-1945گگ.”, “50 لەت پوبەدى ۆەليكوي وتەچەس­تۆەننوي ۆوينە”. “زا وسۆوەنيە تسەليننىح زەمەل”, “تىڭعا 50 جىل” جانە ء“ال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ دامۋىنا ايرىقشا ۇلەسى ءۇشىن” التىن مەدالدارىمەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ گراموتالارىمەن ماراپاتتالدى. قارت ۇستاز “قازاق­ستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى” اتاعىنا يە بولدى. سونىمەن قاتار قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ كاكىمجان قازىباەۆ اتىنداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى. جاس ۇلعايعان شاقتا قولعا قالام الىپ, كوركەم پروزاعا كىرىسۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ جۇرەگى داۋالامايتىن ءىس. ونداي جۇرەكتى قالامگەر تەك قازاقتا ەمەس, الەم ادەبيەتىندە دە ساۋساقپەن سانارلىق دەسەك, ءبىزدىڭ سۇيىكتى ۇستا­زىمىز ءا. ىدىرىسوۆ جاسى الپىستان اسقان سوڭ, كوركەم شىعارما جازۋعا وتىرىپ, ءتورت كى­تاپتى “تاڭشولپان” رومانىن ءدۇ­نيە­گە اكەلدى. بۇل, ءبىر سوزبەن ايت­قاندا, ءومىردى شىن ءسۇيۋدى ءھام ءمول­دىر ماحابباتتى جىرلاعان شىعارما. مۇنى ءاربىر جاس وتە ءسۇيىپ وقيتىنى دا سودان. ابەكەڭ­نىڭ اقىل توقتاتقان جاستا ءوزى اسا قۇرمەتتەيتىن م. اۋە­زوۆ تۋ­را­لى “اۋەزوۆكە ىڭكارلىك” دە­گەن عى­لىمي-ەسسە كىتابىن جازعانى دا ۇلكەن ەر­لىك. مۇندا ول ۇلى قا­لام­گەر­دىڭ كەيبىر ءبىز بىلمەيتىن قىرلا­رىنا تال­داۋ جاساپ, جەرىنە جەتكىزە بايان ەتە­دى. بۇل ەڭبەك اۋە­زوۆتانۋعا قو­سىل­عان سۇبەلى ۇلەس دەۋگە ابدەن بولادى. مىنە, وسى ەڭبەكتەرىنىڭ ءوزى-اق ابەكەڭدى قازاق ادەبيەتىنىڭ بەلدى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى دەۋگە نەگىز بولا الاتىنىن اتاپ ايتقىمىز كەلەدى. 1979 جىلى ءبىزدىڭ كۋرس جۋرنا­ليستيكا فاكۋلتەتىن اياقتاپ, ارقاي­سىمىز ءار جاققا جولداما الىپ كەتە باردىق. ەڭ سوڭعى قوشتاسۋ ساتىندە ءابىل­فايىز اعا تولقي تۇرىپ: – سەندەر ەندى كاسىبي جۋرنا­ليست بولدىڭدار, تەك ءبىر ءوتىنىشىم – بارعان جەرلەرىڭدە وقىعان وقۋ ورنىنىڭ اتىنا كىر كەلتىرمەڭدەر, – دەپ ەدى. بۇل ۇستاز-اعانىڭ اق تىلەگى عانا ەمەس, ءوز ىسىنە دەگەن ادال نيەتى مەن ىستىق ىقىلاسى بولاتىن. ارادا 30 جىل ۋاقىت ءوتتى. وقۋ ءبىتىرىپ كەتكەن سوڭ, اعامىزبەن وقتا-تەكتە حابارلاسقانىمىز بولماسا, تىم ءجيى كەزدەسۋگە دە مۇمكىندىك بولا بەرمەدى. 2009 جىلدىڭ اياق كەزىندە ءبىزدىڭ كۋرستىڭ قىز-جىگىتتەرى ۋنيۆەر­سي­تەتتى بىتىرگەنىمىزدىڭ 30 جىلدىعىن اتاپ وتكەن. توي تورىندە – ءابىل­فايىز اعا جۇبايى زاريا نۇرجانوۆا جەڭگەيمەن بىرگە وتىردى. وسى كۇنى ءبىز تاعى دا ءوزىمىزدى جاس جىگىتتەر مەن قىزدارداي سەزىنىپ, اعاعا ەركەلەۋمەن بولدىق. ءابىلفايىز اعا دا اسا تولقۋلى ءساتتى باستان كەشىردى. ونى سويلەگەن سوزىنەن, ايتقان تىلەگىنەن بايقاپ وتىردىق. دەنساۋلىعى اناۋ ايتقانداي بولماسا دا اعامىز بىزبەن قوشتاس­قىسى كەلمەي, ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن اڭگىمە-دۇكەن قۇردىق. كۋرستاس ءبىر جىگىت: – اعاي, ءسىز قانداي باقىتتى اكەسىز, ۇلىڭىز ەرلان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولدى عوي, – دەگەندە, اعامىز: – ول بالانىڭ ءالى دە بىلگەنىنەن بىلمەگەنى كوپ, ايتۋلى قىزمەتكەر بولىپ قالىپتاسۋ ءۇشىن ءومىر بويى ىزدەنىپ ءوتۋ كەرەك, – دەپ جاۋاپ قايىردى. سول اڭگىمە ۇستىندە باسقا توپتا وقىعان ءبىر اقىن دوسىمىزدىڭ باياعىدا وقۋدان شىعىپ قالعانىن, ءسويتىپ, ۇزاق جىلدار بويى قينالا ءجۇرىپ, ديپلومدى ازەر العانىن ەستىپ, “قاپ, مەن ونى سول كەزدە بىلمەگەن ەكەنمىن, قالاي ەستىمەدىم” دەپ شىنىمەن وكىنىپ وتىردى. كىسىلىك دەگەن نە؟ ول ءسىرا, ەڭ الدىمەن – كىشىلىك! ءوزىڭدى قانداي جاعدايدا دا قارا­پايىم ۇستاپ, جۇرتشىلىق اراسىندا ەمىن-ەركىن وتىرىپ, اڭگىمە ايتا ءبىلۋ, تىڭداي ءبىلۋ ءھام تىڭداتا ءبىلۋ. مەن ءابىلفايىز اعاعا قاراپ, سول كىسىلىك دەگەن ءومىر فورمۋلاسىنىڭ ءبىر بەلگىسىن اڭعارعانداي بولام. ول مى­نا جارىق دۇنيەدە جاقسى ۇستاز بو­لام دەدى – بولدى; مىنا جارىق الەم­دە – جاقسى اكە, جاقسى جار بو­لام دەدى – بولدى; مىنا ءفاني جال­عاندا عالىم بولام دەدى – بول­دى; قولىنا كەشتەۋ بولسا دا قالام الىپ, جازۋشى بولۋدى ماقسۇت ەتتى – بولدى... ەندى, مىنە, ۇلت اقساقالى دارە­جە­سىنە دە جەتتى. ول كىسىنى تەك ۋني­ۆەر­سيتەت ۇجىمى عانا ەمەس, بارشا قازاق قۇرمەت تۇتادى دەسەك, ەش ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ءبىر نارسەنىڭ باسى اشىق. كى­سى­لىك كۇرەتامىرى ۇستاز, بىلىكتى عا­لىم, تالانتتى جازۋشى ءابىلفايىز ىدىرىسوۆتىڭ بويىندا بار. سول كۇرەتامىر ارقىلى ول كىسىنىڭ ادامدارعا دەگەن ىستىق ىقىلاسى دا بۇلكىلدەپ سوعىپ تۇر. جولتاي ءالماش, جازۋشى. زامانعا ساي زامانداس ءاشىمجان سۇلەيمەن ۇلى زيالىلار وتباسىندا دۇنيەگە كەلدى. جانسارايى رۋحاني تۇرعىدان وتە باي بۇل شاڭىراق پەرزەنتىنە ەڭ جاقسى قاسيەت – بىلىمگە دەگەن قۇشتارلىقتى, ونەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى ۇيرەتتى, تاپسىرىلعان جۇمىسقا جاۋاپكەرشىلىك سەزىمىن ەسەلەي ءتۇستى. ول كەلە-كەلە تۋعان وتانىنا دەگەن ىستىق ماحابباتقا ۇلاستى. ول ۇلكەن وتباسىنىڭ شاڭىراعىنان تۇلەپ ۇشقان تۇلەك بولاتىن. زەرەك اقىلى قايسار مىنەزىمەن ۇشتاسىپ جاتاتىن. بالا بولسا دا پىكىرى ءۇشىن تىك تۇرىپ, كۇرەسە بىلەتىن. پاندەردىڭ ىشىندە ونى حيميا قىزىق­تىراتىن. عىلىمنىڭ عىلىمى ماتەماتيكانى جاقسى كورەتىن. ادەبيەتتى دە قىزىعىپ وقي­تىن. وقيتىن دەگەننەن شىعادى, ول وتە كوپ وقيتىن. مەكتەپتە جۇرگەندە-اق قازاق, ورىس, شەتەل كلاسسيكتەرىنىڭ تانىمال شىعار­مالارىمەن تانىسا باستادى. مىنە, وسىنىڭ ءبارى ونىڭ ومىرىندەگى ماڭىزدى بەلەس بولدى. العان ءبىلىم, جيعان تاجىريبە, وتبا­سىن­داعى جانىنا جاقىن قالىپتاسقان جاقسى داستۇرلەر ونى سانكت-پەتەربۋرگ (لەنين­گراد) حيميا-تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنا الىپ كەلدى. تاڭداعان ماماندىعى – ين­جەنەر-حيميك-تەحنولوگ. ەلدەن جىراق جۇرگەن سوڭ كۇن-ءتۇن دەمەي ءبىلىمىن ۇشتادى. بىلىكتى وقى­مىستىلارى مول ءبىلىم ورداسىنىڭ قوعامدىق جۇمىستارىنا بەلسەنە ارالاستى, ستۋدەنتتەر­دىڭ عىلىمي كونفەرەنتسيالارىندا باياندا­مالار جاسادى. دوستار تاپتى. لەنيندىك شاكىرتاقىنىڭ يەسى اتاندى. ءسويتىپ, كوپ ۇزاماي جوعارى وقۋ ورنىن قىزىل ديپلوممەن ءبىتىرىپ شىقتى. رەسەيدىڭ ۇلكەن قالاسىندا قالىپ, قىزمەت ەتۋىنە دە بولار ەدى, بىراق ەلىنىڭ ەل­­گەزەك پەر­زەنتى وتانىنا ورالىپ “حيمپروم” زاۋىتىنا قاراپايىم اپپاراتشى بولىپ ورنالاستى. ارمان-ماقساتى زور ادام ءومىر بويى ءبىر ورنىندا تۇراقتاپ قالمايدى. كوپ ۇزاماي ونى جامبىل گيدرومەليوراتسيا-قۇرىلىس ينستيتۋتى قىزمەتكە شاقىردى. سەنىم كورسەتكەن – مارس فازىل ۇلى ۇركىمباەۆ. ونىڭ باسقارۋشىلىق قابىلەتى وسى ءبىلىم ورداسىندا جۇرگەندە انىق بايقالا باستادى. باسقارۋ جۇمىسى – مالىمەتتەردى ەستە ساقتاۋدى, ونى ويدا ۇشقىر قورىتىپ, جۇيەگە كەلتىرۋدى, ءسويتىپ تەز ارادا شۇعىل شەشىم­دەردى قابىلداۋدى قاجەت ەتەتىنى بەلگىلى. مىنە, وسى سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى قاسيەتتى جەتىك مەڭگەرىپ شىققان كەشەگى ستۋدەنت جانە “حيمپرومنىڭ” اپپاراتشىسى ءاشىمجان سۇلەيمەن ۇلى ءوزىنىڭ بىلىكتى وقىتۋشى, تالاپتى باسشى, جاقسى ۇيىمداستىرۋشى ەكەنىن دە ءىس جۇزىندە كورسەتىپ, كوپ ۇزاماي كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىسىنا اينالدى. دەگەنمەن, عىلىمعا دەگەن قۇشتارلىق ونىڭ نەگىزگى قىرلارىنىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرگەندىكتەن سانكت-پەتەربۋرگكە قايتا اتتاندى. ەڭبەكقورلىق جاس عالىمدى كوپ ىزدەنۋگە يتەرمەلەدى. دوستارىنىڭ سوزىنە قاراعاندا ءاشىمجان اسپيرانت كەزىندە جۇمىس كۇنىن دۇرىس ۇيىمداستىرىپ, كوپ نارسەگە ۇلگەرۋگە تىرىسادى ەكەن. مادەني جانە عىلىمي ءومىر اۋىل بالاسى دەگەن تۇسىنىكتى تۇبەگەيلى وزگەرتتى. تەك ورىس­تاردىڭ عانا ەمەس, بۇكىل الەمدىك مادەنيەتتىڭ مارجانى جيناقتالعان سانكت-پەتەربۋرگتە عىلىم جولىن قۋ ونى جان-جاقتى ءبىلىمى مول زيالى قاۋىمنىڭ ساناتىنا قوسىلۋعا تاربيەلەدى. تەاترلار (بۇل سانكت-پەتەربۋرگتە تەاتر ونەرى شارىقتاپ تۇرعان ۋاقىت ەدى), مۇراعاتتار, مۇراجايلار, كونتسەرت زالدارى, كىتاپحانالار جاندۇنيەسىن بايىتتى, رۋحاني سۇلۋلىقتىڭ سان قىرلى سىرلارىنا ىنتى­قتىردى. ول ساحناعا شىققان سپەكتاكل اتاۋلىنى تۇگەلگە جۋىق كورەتىن, مۋزىكالىق شىعارمالاردى جان-كۇيىمەن تۇسىنۋگە تىرىساتىن, اۆتورلىق كوزقاراسقا سىي-قۇرمەتپەن قارايتىن. ونەر الەمىندەگى جاڭالىقتى ءوز وي-ورەسى ارقىلى بولەك تالعاپ, ەرەك تارازىلايتىن. سانكت-پەتەربۋرگتەگى م.سالتىكوۆ-ششەدرين اتىن­داعى جانە عىلىم اكادەمياسى كىتاپحانا­لارى سياقتى جەتەكشى ءرول اتقاراتىن ەڭ ۇلىق كىتاپحانالاردىڭ تۇراقتى وقىرمانى بولدى. قۇرامىندا مىڭنان اسا مۇشەسى بار جاس عالىمدار كە­ڭەسىنىڭ توراعالىعىنا سايلاندى. قازاق­ستاندىق جاستىڭ سۋرەتى سول كەزدە ەڭ كونە ينستيتۋتتارىنىڭ ءبىرى لەن­سوۆەت اتىنداعى لتي-ءدىڭ داڭق تاقتاسىندا تۇراتىن. ءاشىمجان سۇلەيمەن ۇلى – ەكولوگيا بويىنشا العاش رەت دوكتورلىق قورعاعان عالىمداردىڭ ءبىرى. وسى ديسسەرتاتسيادان كەيىن دە وعان نەۆا جاعالاۋىنداعى عاجايىپ قالادا قالىپ, قىزمەت, لاۋازىم تۇرعىسىنان تاماشا سەكىرىس جاساۋىنا بولاتىن ەدى. بىراق ول قانشا بيىككە كوتەرىلسە دە قازاق جۇرتى, قازاق زيالىلارىنىڭ ورتاسى وزىنە قايتا-قايتا تارتا بەرەتىنىن سەزدى. ەڭ باستىسى, سول نازىك سەزىمگە ادالدىق تانىتا ءبىلدى. ويتكەنى, ول قازاق زيالىلارىنىڭ شىن وكىلى رەتىندە, ناعىز عالىم رەتىندە, ناعىز پاتريوت رەتىندە بار جيعان-تەرگەن تەوريالىق جانە پراكتي­كالىق ءبىلىمىن, تاجىريبەسىن ءوز وتانىن وركەندەتۋ ءۇشىن سارپ ەتۋگە تىرىستى. توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا قازاق ەلى كوپتەگەن قيىن كەزەڭدەردى باستان وتكەردى. تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە ەندى عانا تانىلا باستاعان ەلدى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك تىعىرىقتان الىپ شىعا الاتىن كاسىپكەرلەر, زيالىلار اۋاداي قاجەت ەدى. وسىنى جان-تانىمەن تۇسىنگەن ءاشىمجان تۋعان جەرگە تۋ تىگىپ دەگەندەي, “كازفوسفور” اسسوتسياتسياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, “قاراتاۋ” حولدينگتىك كومپانياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى جۇمىستارىن بەلسەنە اتقاردى. بۇل – زاۋىتتار مەن فابريكالاردىڭ, كاسىپ­ورىندار مەن مەكەمەلەردىڭ جۇمىستارى توق­تاپ, قاراجات قىسىپ, جالاقى بويىنشا قا­رىز­داردىڭ قاۋىرت ءوسىپ جاتقان كەزى بولاتىن. بۇدان ەلدەگى فوسفور ونەركاسىبى سالاسى دا اينالىپ وتە العان جوق. “كازفوسفور” ۇجىمىنىڭ جۇمىسىن توقتاتپاۋ, بىلىكتى كادرلاردى ساقتاۋ, الەۋمەتتىك قايشىلىق­تاردىڭ قارقىنىن باسەڭدەتۋ ءۇشىن مەكەمەگە جاڭا تۇرپاتتاعى جاڭا باسشى كەرەك بولدى. قازىر بۇكىلالەمدىك قارجى داعدارىسىنا بايلانىستى ەكونوميكا سالاسىندا “داعدا­رىس مەنەدجەرى” دەگەن تەرمين شىعا باستادى عوي. مىنە, سول قيىن جىلدارى ءبىزدىڭ قاھار­مانىمىز ناعىز داعدارىس مەنەدجەرى رەتىندە قالىپتاسىپ, وزىنە تاپسىرىلعان مىندەتتى تاماشا اتقارىپ شىقتى جانە “كازفوس­فوردى” تالاپايعا تۇسۋدەن امان الىپ قالدى. كەزىندە جامبىل گيدرومەليوراتسيا-قۇرىلىس ينستيتۋتى پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى بولعان ءاشىمجان سۇلەيمەن ۇلى قر جوعارعى كەڭەسىنىڭ 13-شاقىرىلىمىندا دەپۋتات بولىپ, ونەركاسىپ, ەنەرگەتيكا جانە بايلانىس كوميتەتىنىڭ جانە قازاقستان پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ ءبىرىنشى شاقىرى­لى­مىندا ەكولوگيا جانە تابيعاتتى پايدا­لانۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتتەرىن اتقار­دى. دەپۋتات بولىپ جۇرگەندە, نەگىزىنەن, ەكو­لوگيا جانە تابيعاتتى پايدالانۋ ماسە­لەلەرىنە ارنالعان بەس زاڭنامالىق اكتىنىڭ باستاماشىسى بولدى. جانە بۇل ماسەلەگە وتە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارادى. پارلامەنتتەگى جۇمىس تاجىريبەسى قر پرەزيدەنتى جانىن­داعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىندا رەكتور قىزمەتىن اتقارعاندا كوپ سەپتىگى ءتيدى. بۇعان دەيىن ۆيتسە-مينيستر, ش. ەسەنوۆ اتىنداعى اقتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, س.امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى بولدى. ال 2006 جىلدان باستاپ مۇحاممەد حايدار دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سيتەتىندە رەكتور بولىپ ابىرويمەن قىزمەت اتقارىپ كەلەدى. ونى بۇل جاۋاپتى جۇمىسقا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن. نازارباەۆتىڭ كەلىسىمىمەن تاعايىندادى. ويتكەنى, ەل بولاشاعىنىڭ كەپىلى بولىپ سانالاتىن ەلباسى عىلىم مەن ءبىلىمدى وركەندەتۋگە, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيا­لاردى جەتىلدىرۋگە بايلانىستى ويلارىن ءاردايىم ايتىپ كەلەدى. بۇل تۋرالى بيىلعى جولداۋىندا دا باسا ايتتى. سوندىقتان عىلىممەن تۇبەگەيلى اينالىسىپ, جاڭا ىزدەنىستەرگە بارا الاتىن وقۋ وردالارىنىڭ باسىندا ءاشىمجان سياقتى عالىمداردىڭ وتىرعانى ابزال دەپ شەشكەن سياقتى. ءاشىمجان سۇلەيمەن ۇلى 2 مونوگرافيا­نىڭ, 200-گە جۋىق عىلىمي ماقالا مەن كۇردەلى تىڭايتقىش الۋعا ارنالعان ءۇش ونەرتا­بىستىڭ اۆتورى. پەداگوگيكالىق قىزمەتتى دە ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيدى. ءبىلىم بەرۋ سالا­سىن­دا دا ايتارلىقتاي تابىستارعا قول جەتكىزدى. مىسالى, قر ءبىلىم جانە عىلىم مينيستر­لىگىنىڭ ۆيتسە-ءمينيسترى قىزمەتىندە ءجۇرىپ, كوپتەگەن وركەنيەتتى ەلدەردى ارالاپ, الدىڭعى قاتارلى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءتاجىري­بەسىن زەرتتەدى. بۇل قازاقستاننىڭ جوعارى مەكتەبى قيىن كەزەڭدەردى باستان وتكىزىپ جات­قان تۇس ەدى. بۇرىنعى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى زاما­ناۋي تالاپتاردى قاناعاتتاندىرا المادى. سول ساتتە كوپتەگەن قازاقستاندىق جوو-نىڭ جاعدايى سىن كوتەرمەيتىن. سونىڭ ءبىرى ش. ەسەنوۆ اتىنداعى اقتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سيتەتىن اياعىنان تۇرعىزدى. قازاق­ستان­دا جوو ىشىندە الدىڭعىلاردىڭ ءبىرى بولىپ اتتەس­تاتسيا مەن اككرەديتاتسيادان ءوتتى. ەڭبەك سىڭىرگەن مۇنايشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى س. اسىلحانوۆ اقتاۋلىقتارعا حا­لىق­ارالىق ستاندارتتارعا ساي ءبىلىم الۋعا كو­مەك­تەسكەنى ءۇشىن اشىمجانعا العىسىن ءبىلدىردى. بۇگىندە ءاشىمجان سۇلەيمەن ۇلىنىڭ قىز­مەتى جاڭا تۇرپاتتاعى ۋنيۆەرسيتەت قۇرۋعا با­عىشتالىپ وتىر. قازىر بارلىق وقىتۋشىلار ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىنىڭ ايتارلىقتاي تولىققانىن ريزا­لىقپەن ايتادى. لينگافوندى كابينەتتەر, مۋلتيمەديا سىنىپتارى, ينتەراكتيۆتى تاقتالار قولجەتىمدى جانە كۇندەلىكتى پايدالانىلاتىن وقۋ قۇرالدارىنا اينالدى. عىلىمي-تەحنولوگيالىق جۇيەنىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ما­ماندار دايىنداۋدان عىلىمي جاڭالىقتاردى وندىرىسكە ەنگىزۋگە دەيىنگى جۇيە قالىپتاستى. ستۋدەنتتەر ءبىلىمىن باقىلاۋ اشىقتىعى, ولار­دىڭ قولجەتىمدىگى ەلەكتروندى دۇڭگىر­شەكتەر ارقىلى ىسكە اسىرىلۋدا. بۇگىندە ۋنيۆەرسيتەتتە 15 ەلەكتروندى دۇڭگىرشەك بار, ال بۇرىن ول مۇلدە جوق بولاتىن. قازىرگى ۋاقىتتا ۋنيۆەرسيتەت كازرەنا ارقىلى حالىقارالىق بىلىمگە كەڭەيتىلگەن قاتىناستار اسسوتسياتسياسىنا ەندى. بۇل, سپۋتنيك ارنالارى كومەگىمەن ناتو ۇسىناتىن ينتەرنەت-رەسۋرس. – ۋنيۆەرسيتەتتەگى نەگىزگى تۇلعا – بىلىمگەر. ۋنيۆەرسيتەتتە بارلىعى بىلىمگەرگە ارنالعان, – دەيدى ءاشىمجان سۇلەيمەن ۇلى. ءوزى دە ۇنەمى ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسىپ, ولاردىڭ وي-پىكىرىن تىڭداپ, كوتەرگەن كوكەيكەستى ماسەلەلەرى بولسا شەشۋگە تىرى­سادى. ستۋدەنتتەردىڭ ءبىلىم-عىلىم سالاسىن­دا­عى الەۋەتى ارتا ءتۇسۋى ءۇشىن ءارتۇرلى شەڭبەر­دەگى عىلىمي كونفەرەنتسيالارعا, رەسپۋبلي­كالىق وليمپيادالارعا, ستۋدەنتتەر دەما­لىسىن ۇيىمداستىرۋعا, مادەني-كوپشىلىك شارالاردى وتكىزۋگە, كتك (كوڭىلدى تاپقىر­لار كلۋبى) ويىندارىنا قاتىسۋعا, كونكۋرس­تارعا قارجى ءبولىپ وتىرادى. ءبىلىم ورداسى­نىڭ “جاسوركەن” دەمالىس ايماعى قايتا قالپىنا كەلتىرىلدى, وعان قاجەتتى بارلىق كوممۋني­كاتسيا جۇرگىزىلدى. ەندى جوو وقىتۋ­شىلارى وندا ءوز وتباسىلارىمەن دەمالا الادى. تاراز قالاسىنىڭ ەڭ كورىكتى جەرىنە ورنالاسقان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ سىرتقى كەلبەتى كوز قۋانتادى. م. ح. دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەت­تىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى بولا ءجۇرىپ, ءاشىمجان سۇلەيمەن ۇلى قازاقستان حالقى اسسامبلەيا­سىنىڭ, تمد ءبىلىم بەرۋ شەڭبە­رىندەگى قاۋ­ىمداستىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە قوعامدىق جۇمىستارعا دا بەلسەنە ارالاسادى. ونىڭ ەل ءۇشىن اتقارعان ەڭبەگى باعالانىپ, “استاناعا – 10 جىل”, “قر تاۋەلسىزدىگىنە – 10 جىل”, “قر پارلامەنتىنە – 10 جىل”, ا. بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى مەدالدارمەن, “قر ءبىلىم بەرۋدىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى”, ء“بىلىم بەرۋ ۇزدىگى”, “التىن بارىس” توسبەلگىلەرىمەن جانە “پاراسات” وردەنىمەن ماراپاتتالدى. بولاشاقتا ەل الدىندا, سول ەلدەگى تارمۋ سياقتى بەدەلدى وقۋ ورنىنىڭ الدىندا بيىك ماقسات, كۇردەلى ماسەلەلەر تۇر. ولاردى ءاشىمجان سۇلەيمەن ۇلى احمەتوۆتىڭ باسشىلىعىمەن ۇجىم مۇشەلەرى ابىرويمەن شەشە بەرەدى دەپ سەنەمىز. تاراز.