العاشقى الما باعى
«اراي» شارۋا قوجالىعىنىڭ يەسى مۇرات كاليكوۆتىڭ ايتۋىنشا, وسىدان تۋرا الپىس جىل بۇرىن سول كەزدەگى «گۋرەۆاۆتوترەست» كاسىپورنى سارىوزەكتەن الما باعىن ءوسىرۋدى قولعا العان بولاتىن. العاشقىدا الما بەس گەكتار اۋماققا ءوسىرىلدى. سودان وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنا دەيىن حالىقتى اسىرادى دەسە دە بولادى.
كەيىن تۇرمىستىق قاجەتتىلىككە وراي, تۇرعىندار الما اعاشتارىن وتىنعا شاۋىپ الدى. ءسويتىپ, جايقالعان باۋ-باقشا ءبىر ساتتە كوزدەن عايىپ بولدى. اراعا جىلدار سالىپ, كاسىپكەر وتكەننىڭ ونەگەسىن قايتا تىرىلتۋگە كۇش سالدى.
– ءالى ەسىمدە, – دەيدى ول, - الما باعىن ءبۇتىن ءبىر وتباسى بولىپ كۇتىپ-باپتادىق. باعبان بولۋدىڭ بارلىق قىر-سىرىن بىلگەن اكەمنەن كوپ نارسەنى ۇيرەندىم. قايناعان جۇمىستىڭ قاق ورتاسىندا جۇرگەن ۋكراين مەن ارميان ۇلتىنىڭ وكىلدەرى, ولاردىڭ ەسەپسىز ەڭبەكقورلىعى بۇگىنگە دەيىن كوز الدىمدا. ون شاقتى جۇمىسشىعا ۇكىمەت ەسەبىنەن ءۇي تۇرعىزىلدى. اكە-شەشەم دە تاڭنىڭ اتىسى, كۇننىڭ باتىسى سول باقتا تىنىم تاپپادى. سونىڭ اسەرى بولسا كەرەك, مەن دە باعباندىققا ءۇيىر بولدىم. اتتەڭ, سول كەزدەگى تۇرمىستىڭ قيىندىعىنا قارسى تۇرار تۇرعىن تابىلعاندا, ول باق قازىر دە جايقالىپ تۇرار ما ەدى, كىم بىلگەن؟
مۇراتىنا جەتكەن مۇرات
ول ون بەس جاسىندا اكەدەن ايىرىلسا دا, اماناتىنان كوز جازباپتى. «اماناتى» دەپ وتىرعانىمىز, باقتا موتوريست بولىپ قىزمەت قىلىپ, سۋارۋ جۇمىسىمەن اينالىستى. كەيىن تراكتوريست ماماندىعىن الدى. اقىرى, كوپ كەشىكپەي اگروبيوستانسا مەڭگەرۋشىسى بولىپ تاعايىندالدى.
ارتىنشا, سەكسەنىنشى جىلدارى الما باق وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ يەلىگىنە (وكپە اۋرۋلارى اۋرۋحاناسىنا) وتەدى. مۇنداعى ماقسات – ناۋقاستاردى وڭالتۋ. دارىگەرلەر باقشانىڭ ءمان-جايىن قايدان ءبىلسىن, دەرەۋ مۇراتتى شاقىرىپ الىپ, سۋارىپ تۇرۋدى وتىنەدى. بىراق كەيىن باقتىڭ ءوز ماقساتىندا پايدالانىلمايتىنى انىقتالىپ, ونىڭ اۋماعى اق حالاتتىلارعا ءبولىنىپ بەرىلەدى. وسىلايشا باعبانعا بۇرىنعىداي باق سۋارۋعا رۇقسات ەتىلمەيدى. امال قانشا, بىلىكتى مامان سۇيىكتى ىسىنەن قول ۇزەدى. بىراق ول ەڭسەسىن تۇسىرمەي, ءۇي سالىپ, شاڭىراق كوتەرىپ, ۇرپاق تاربيەلەيدى.
بىردە باياعى باعى نە بولعانىن بىلگىسى كەلگەن باعبان الما اعاشتارىنا قاراي اسىعا جونەلەدى. كەلسە, ءوز كوزىنە ءوزى سەنبەي, شوشىپ كەتەدى. كەشەگى كۇننەن ءبىر بەلگى دە جوق. تۇرعان ورنى تاقتايداي تەپ-تەگىس. سودان ءبىر ءسات ءسال ويلانىپ الىپ: «وسى باقتىڭ باعى جانباسا, «باعبان» دەگەن اتىم ءوشسىن» دەپ كۇبىرلەدى. ونداعىسى اتىراۋدىڭ الماسىن حالقىنا قالايدا قايتارامىن دەپ انت بەرگەنى. مىنە, بۇگىنگى كاسىپكەردىڭ كەشەگى «ەرلىگى» وسىلاي باستالعان ەدى. تۇسىنگەن ادامعا وسىنىڭ وزىنەن مول ونەگە الۋعا بولادى.
اتىراۋدىڭ «ارايى»
ەندى اڭگىمە تىزگىنىن بيزنەسمەننىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگىنە بۇرايىق. بۇل جولدا كاسىپكەر ءوزىنىڭ اق ادال ماڭداي اقىسىن دا اياماعانىن ايتادى. بەينەتسىز زەينەت بولا ما؟ ءبىر جىلدارى قار قالىڭ جاۋىپ, اشىققان قوياندار اعاشتاردى كەمىرىپ تاستادى. بىراق قيىندىقتان قاشپاۋعا ۇيرەنگەن مۇرات بۇل جولى دا باقتان باس تارتپادى. ويتكەنى الما باعى – ونىڭ شىن مانىندەگى بار بايلىعى.
قازىر ءىسى وڭعا باسقان. باقشانىڭ قىزىعىنا كەنەلەتىن كۇن تۋعان. التى جىلدان بەرى «اراي» شارۋا قوجالىعى تۇرعىندارعا قولجەتىمدى باعامەن جەرگىلىكتى ونىمدەرىن ۇسىنىپ كەلەدى.
«المانى ءوزىم كەپتىرىپ, تۋراپ, كەسىپ, كومپوتقا دايىندايمىن. ءبارى دە ماعان بالا كەزدەن تانىس جۇمىستار. الداعى ۋاقىتتا ۇلكەن تسەح اشقىم كەلەدى. وعان قاجەتتى جەراستىنان ورىن دا دايىنداپ قويدىم. وندا ءۇش تونناعا دەيىن الما ساقتاۋعا بولادى. اتىراۋلىق بالالارعا ارناپ الما ەزبەسىن شىعارۋ ويىمدا بار. ءار اعاشقا 120 كەلى مالدىڭ كوڭى كەرەك. سول ماقساتتا 15 وگىز وسىرۋگە بەل بۋىپ, بيىل وعان ازىق بولاتىن جوڭىشقا ءوسىرۋدى قولعا الدىم. ەكىنشى جاعىنان, حالىققا ەت ساتىپ, العان نەسيەمدى قايتارامىن. بەس جىلدان بەرى قاجەتتى قورا-قوپسى قۇرىلىسىن دا جۇرگىزىپ جاتىرمىن», دەيدى بيزنەسمەن.
بۇگىندە باقتا 470 ءتۇپ الما, المۇرت, ورىك, شيە جانە قاراقات سىندى جەمىس اعاشتارى بار. بىلتىر باعبان تاعى ءبىر اۋماققا 200 الما اعاش ەگىپتى. ايتۋىنشا, جاقىندا ەرتە پىسەتىن المادان مول ءونىم جينالعان. كوبىنەسە, كەش پىسەتىن جەمىستەر جاقسى ساقتالادى ەكەن. ولار ەرتە كۇزدە پىسە باستايدى. كەيدە, ءتىپتى تاپقان تابىس تۇگەلدەي شارۋادان اۋىسپايتىن كەزدەر دە باستان ءوتىپ تۇرادى.
– كاسىپكەرلەرگە ايتار كەڭەسىم, بۇگىنگى ءىستى ەرتەڭگە قالدىرۋعا بولمايدى. قازىر كوپتەگەن جاستار جەكە كاسىپپەن, سونىڭ ىشىندە, جەمىس وسىرۋمەن ەرتەڭ زەينەت جاسىنا جەتكەندە اينالىسامىن دەپ ويلايدى. بۇل – قاتە پىكىر. مۇنى مەن ءوز تاجىريبەمنەن ءتۇيدىم. ءسويتىپ, شارۋاعا بىلەك سىبانا كىرىسىپ كەتتىم. سەبەبى ەرتەڭ كەش بولاتىنىن ءتۇسىندىم. قولدان كەلگەنشە كەشەگى اتالار اماناتى – الما باعىن كەيىنگى ۇرپاققا تاپسىرعىم كەلەدى. ادام بالاسىنىڭ جارىق دۇنيەگە كەلۋدەگى ماقسات-مىندەتى دە سول ەمەس پە؟ بىلمەسەڭ – ۇيرەنۋ, بىلسەڭ – ۇيرەتۋ, – دەيدى باعبان.
ميلليون كىمگە بۇيىرادى؟
ءيا, ايتسا ايتقانداي, قازىر بيزنەس باستايمىن دەيتىن تۇرعىندارعا مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلىپ جاتقان قولداۋ جەتكىلىكتى. بىراق سوعان قول جەتكىزۋ جاعى قيىنعا سوعىپ تۇرعانى بولماسا...
– كوكتەمدە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ از-مۇز تىڭايتقىش الۋعا نەسيە سۇراپ, ءوتىنىش بەردىم. ونىڭ ءبىر تونناسى – 300 مىڭ تەڭگە تۇرادى. بىراق ءالى قولىما تيگەن جوق. استانا قالاسىنا قوڭىراۋ شالعانىمدا, «سىزدەن ەشقانداي سۇرانىس تۇسكەن جوق» دەپ جاۋاپ بەردى. وسىلاي جۇرگەنىمىزدە, ء«بىز سۇراعان كومەكتى ەرتەڭ وزگەلەر يەمدەنىپ كەتپەي مە؟» دەگەن قورقىنىش بار. سوندا الگى ءبولىنىپ جاتقان قارجى قايدا؟ بيىل دا مال ازىعىن دايىندايتىن تەحنيكا مەن جىلىجاي ءۇشىن مەملەكەتتەن نەسيە سۇراپ وتىرمىن, – دەيدى ول.
جاسىرىپ قايتەمىز, بۇگىندە بۇل – بارلىق اۋىل كاسىپكەرىنىڭ باسىنداعى ماسەلە. ونى شەشۋ ءۇشىن سول نەسيەگە قولى جەتپەگەن جانداردى تاۋىپ, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قاجەت. قولدان كەلگەن كومەكتى اياماعان ءجون-اق.
اماندىق ساعىنتاي ۇلى
اتىراۋ وبلىسى
