جيەننەن تۋعان جيەنشار ەردەننىڭ ەكى رەت ءدام-تۇزى جاراسپادى. ءبىرىنشى كەلىننىڭ باۋىرىندا جانارلارى بوتالاپ ەكى قىز كەتتى. ءسۇپ-سۇيكىمدى ەدى. ەلىكتىڭ لاعىنداي ەلەگىزىپ, بوتا كوزدەرى جاۋدىرەپ تۇرعان بەينەلەرى كوز الدىما كەلگەندە مەنىڭ دە كوزىمنىڭ الدى كىرەۋكەلەنىپ كەتەدى. ەكىنشى كەلىننىڭ ەتەگىنە جارماسىپ ۇل كەتتى. ءاپ-ادەمى, قىلىعى مەن قىزىعىنا تويدىرماستاي. بىلدىرلاپ سويلەگەنىنىڭ ءوزى ءبىر جىر. تاقپاقتاپ سويلەيتىن. ناعاشىلارىنا تارتقان دەيتىنبىز. اكە-شەشەسى تاربيە بەرە المادى دەپ ايتۋعا اۋىز بارمايدى. ەكەۋى دە ءوز بالالارى بىلاي تۇرسىن, وزگەنىڭ باۋىر ەتىن تاربيەلەپ جۇرگەن مۇعالىمدەر. قوس مۇعالىمنىڭ جالعىز ۇلى ەردەنگە وسى ءبىر جايدى بەتىنە باسىپ ايتقان سايىن ءوز كىناسىن مويىنداماي, ات-تونىن الا قاشادى. ۋاجىنە قاراعاندا, تىرناقتاي كىناسى جوق. اكەلىك پارىزىن دا ءالى كۇنگە دەيىن مۇلتىكسىز اتقارۋدا. ونداعىسى اي سايىن تولەيتىن اليمەنتى.
– تەك قانا اليمەنت تولەۋگە قاۋقارىم جەتەدى, – دەيدى ول, – باسقاداي كومەك قولىمنان كەلەتىن ەمەس. تاعى دا شاڭىراق كوتەرسەم بە دەپ دامەلەنىپ ءجۇرمىن عوي. بۇرىنعى ايەلدەرىم بالالارىممەن كەزدەسەيىن دەسەم تابالدىرىقتارىنان اتتاتپايدى. ەكەۋى دە كوكشەتاۋدا جۇرگىلەرى كەلمەي استاناعا كوشىپ كەتكەن. ارا-تۇرا بارعىم كەلەدى, قانشا دەگەنمەن بالالارىم ەمەس پە؟ كورگىم كەلەدى. بىرگە تۇرماعان سوڭ قالاي تاربيەلەيسىڭ. تاربيە تۇگىلى بەت-جۇزدەرىن كورە الماي وتىرعان جوقپىن با؟..
قيلى-قيلى سەبەپپەن كۇنى كەشە عانا ماڭگىلىك جار بولۋعا انت ىشكەن قانشاما جاس شاڭىراقتىڭ اجىراسۋى بۇگىنگى قوعامدى قاتتى تولعاندىرىپ وتىر. ماسەلەن, اقمولا وبلىسىندا 2017 جىلى 5075 جۇپ شاڭىراق كوتەرسە, سونىڭ 2560-ى نەمەسە 50 پروتسەنتى اجىراسىپ كەتكەن. ءتىل تابىسا الماعان جاستاردىڭ اڭداۋسىز قادامىنىڭ سالدارى تيتىمدەي جازىعى جوق سابيلەرگە ءتيىپ جاتىر. جاعداي وسىلاي بولا بەرسە, بۇل قازاقتىڭ ءبىرازى اكە تاربيەسىن كورمەي وسكەن پەرزەنتتەرگە اينالماي ما؟ ال اكە دەگەن اسقارالى ۇعىمدى اليمەنت تولەۋمەن شاتاستىرىپ الىپ جۇرگەندەر قانشاما. شىنتۋايتىندا, اكەلىك پارىز اليمەنتپەن عانا شەكتەلمەيدى عوي. سونىڭ وزىندە زاڭ بويىنشا اليمەنتىن تولەۋدەن قاشاتىنداردىڭ سانى جىلدان-جىلعا كوبەيىپ كەلەدى. بۇل نە؟! اكەنىڭ, ياكي الاش ازاماتىنىڭ بويىنداعى كىسىلىكتىڭ, ادامگەرشىلىكتىڭ ازايۋى ما, الدە «بالام – باۋىر ەتىم» دەيتىن سەزىمگە سەلكەۋ ءتۇسىپ, تاسباۋىرلىقتىڭ كوبەيگەن تۇسى ما؟!
وبلىستا 11 338 ازامات اليمەنت تولەيدى. بۇل دەگەنىڭىز كىشىگىرىم ءبىر اۋداننىڭ حالقىنىڭ سانىمەن بىردەي. ۋاقتىلى اليمەنت تولەمەي قاشىپ جۇرگەندەردىڭ سانى 129. اقمولا وبلىستىق سوتى 2017 جىلى وسى اليمەنت وندىرۋگە بايلانىستى 645 رەت ءىس قاراسا, اعىمداعى جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا 836 مارتە وسى تاقىرىپتاعى ءىس قارالعان.
– جانىمىز نەگە اشىماسىن, اشيدى. ءتىپتى, ءتۇن ۇيقىمىز ءتورت ءبولىنىپ ءجۇر دەسەك, وتىرىك ەمەس, – دەيدى اليمەنت تولەۋگە شاماسى جەتپەي جۇرگەندەردىڭ ءبىرى ءالىمجان جاپاروۆ, – قانشا دەگەنمەن ءوز بالام عوي. ءوزىم سياقتىلاردىڭ تالايىن بىلەمىن, سوتتا كەزدەستىك, تىلدەستىك. ءبىرىنشى سەبەپ, اسىرەسە اۋىلدىق جەردە تۇراقتى جۇمىستىڭ بولماۋى. اي سايىن جالاقى الىپ تۇرماعاننان كەيىن قالاي تولەرسىڭ؟! ارا-تۇرا ۋاقىتشا جۇمىس كەزدەسىپ قالادى, ونىڭ وزىندە كەلىسىمشارت جاسالماعان, ناۋقاندىق شارۋالار. قولىڭا تيگەن شامالى قاراجاتتى بالاڭا جۇمسايسىڭ با, باسقاعا جۇمسايسىڭ با, باسىڭ قاتادى.
مۇمكىن سولاي دا شىعار. بىلەتىندەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, تۇراقتى جۇمىستان قاشىپ, اليمەنت تولەگىسى كەلمەي ءبىر مەزەتتىك, جۇمىس بەرۋشىمەن اۋىزشا كەلىسىم ارقىلى تابىس تاباتىندار دا از ەمەس ەكەن. ال اۋىلدا تۇراتىن ازاماتتار مال سۇمەسىمەن كۇن كورەدى دەلىك. تابىسى – مال ونىمدەرى. بىراق ەش جەرگە بۇل تابىس تىركەلمەگەندىكتەن, الدەقاشان سۋىپ قالعان اكەلىك مەيىر قايتادان ويانباي, پارىزدارىن وتەي قويمايدى. بۇل دا ءوز الدىنا رەتكە كەلتىرەتىن شارۋا. سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, اليمەنتتەن قاشىپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ ىشىندە, اسىرەسە قالاعا قونىس اۋدارعانداردى تابۋ قيىن, وتە قيىن. ويتكەنى ولار جالدامالى پاتەرلەردە تۇرادى. كوبى تىركەلمەگەن. جۇمىس ورىندارى دا بەلگىسىز. وزدەرىنىڭ تولەي قويايىن دەگەن نيەتتەرى بولماعاننان كەيىن جۇزدەگەن ادامنىڭ قايسىسىن تاۋىپ الارسىڭ؟!
– بۇل جەردە ءبىز ولاردان بۇرىن ادامداردىڭ بويىنداعى جىلت ەتكەن ادامگەرشىلىك قاسيەتتى ىزدەۋىمىز كەرەك شىعار, – دەيدى جەكە سوت ورىنداۋشىسى قازبەك ءامىرجانوۆ, – ەگەر ءوز بورىشىن جان جۇرەگىمەن سەزىنىپ, بالامنىڭ كوزىن جاۋتاڭداتپاي, قاتارىنان قالدىرماي وسىرەيىنشى دەگەن اق ادال اكەلىك نيەت كەرەك. سوندا عانا بۇل ماسەلە تۇبەگەيلى شەشىلەدى. ارينە ءدال قازىر بالا ءوسىپ جەتىلگەنشە زاڭمەن بەلگىلەنگەن كومەك كورسەتىلۋى كەرەك. بىراق باستى ماسەلە تاربيەدە, ءار ادامنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىندە. ايتپەسە ماسەلە قيىن.
قيىن ەكەندىگىن ءبىز دە كورگەنبىز. كوزتانىسىمىزدىڭ قىزى جارتى جىل وتاسىپ قايتىپ كەلگەن. العاشقىدا شەشەسى:
– ءىشىمى سىيعان قىز, سىرتىما دا سىيادى, – دەپ ءدوڭ-ايبات كورسەتكەن.
اشۋ ۇستىندەگى ءسوزى عوي. ايتپەسە اتام قازاق «قايتىپ كەلگەن قىز جامان» دەمەۋشى مە ەدى. اليمەنتتىڭ كوبەيۋى بىزدىڭشە, ۇلتتىق تاربيەنىڭ ۇڭعىسىنا سىزات تۇسۋىندە جاتىر. بۇرىن مۇنداي ادەپسىزدىك ىلۋدە ءبىر كەزدەسەتىن. قازىرگى ادامداردىڭ ۇعىمىندا ۇيات بولۋدان قالدى. الگى قىز تۇك بولماعانداي اكە-شەشەسىمەن تۇرىپ جاتىر. بار ۇياتتى, ابىرويدى انانىڭ ويلانباي ايتقان جالعىز سوزىمەن جۋىپ-شايىپ ءجۇر عوي دەيمىن شاماسى.
– مۇنداي ورەسكەل وقيعالار, اسىرەسە قالالىق جەردە كوپ ورىن الۋدا, – دەيدى ەل اعاسى الپىسباي ورىنباساروۆ, – الاقانداي اۋىلدا كىمنىڭ, قالاي تىرشىلىك ەتىپ جاتقانى جۇرتتىڭ كوز الدىندا عوي, ءارى قايماعى بۇزىلماعان قازاقى ورتادا ار-ۇيات ساقتالعان. جاستار باستاپقى كەزدە نيەتتەرى بۇزىلعانىمەن, اكە-شەشەلەرىنەن قورقىپ مۇنداي شەتىن قادامعا اياقتارىن اڭداپ باسادى. ال قالالىق جەردە وزدەرى ارالاسىپ جۇرگەن ورتا, كورشى-قولاڭ بولماسا قاي بالانىڭ وتاۋى ىدىرادى, شاڭىراعى شايقالدى, كىمنىڭ بالاسىنىڭ باعى جانبادى, كىمنىڭ قىزى قايتىپ كەلدى ونى كىم ءبىلىپ جاتىر؟..
اسىلىندا اقساقالدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قوعامداعى وسى ءبىر قانى شىعىپ تۇرعان ماسەلەنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن عاسىرلار بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىمىزدى قايتادان جاڭعىرتۋىمىز قاجەت سياقتى. بۇگىندە جالپاق جۇرت بولىپ جۇمىلا كىرىسكەن رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ ءبىر تارماعى, بالكىم نەگىزگىسى وسى شاڭىراقتى ساقتاۋ, بالانى جەتىم ەتپەۋ شىعار. سوندا قوعامداعى ساي سۇيەگىڭدى سىرقىراتاتىن اليمەنت داۋىنان دا ارىلار ەدىك.
اكەسىز ۇل جاسىق, جىگەرسىز, بەت مونشاعى ۇزىلگەن ۇيالشاق. سەبەبى, جارتىلاي وتباسىندا انانىڭ عانا تاربيەسىن كورەدى. انا تاربيەسىن كەم ساناماساق تا, اكەنىڭ ورنى بولەك قوي. ونىڭ ۇستىنە مەكتەپتە دە مۇعالىمدەرى كىلەڭ قىز-كەلىنشەكتەر. بالكىم كەيبىر جاستارىمىزدىڭ ەركەك مىنەزىنەن ادا بولىپ, قىز مىنەزدەس, قىز پىشىندەس بولىپ بارا جاتقانى سودان با ەكەن؟ مايىسىپ-قايىسىپ تۇراتىن بوزبالالاردى كورگەندە ايبارىنان اي ىعاتىن, مۇرتى كوككە شانشىلعان اتالاردىڭ الماس قىلىشتاي جارقىلداعان ەر مىنەزىن ساعىنادى ەكەنسىڭ.
اكە تاربيەسىن كورمەگەن قىز دا ەر قادىرىنە جەتە قويار ما؟ ويتكەنى ول تاعدىرىنان تاياق جەگەن مۇڭلى انانىڭ مۇراتىمەن ءوستى عوي. ەر قادىرىن ءبىلۋ ءۇشىن دە اكە تاربيەسى كەرەك-اق.
بايقال ءبايادىل,
«ەگەمەن قازاقستان»
اقمولا وبلىسى
