الەكەڭنەن, ءاليسۇلتان قۇلانبايدان ءدال وسىلاي قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا ايىرىلىپ قالامىز دەپ ەشبىرىمىز ويلاماعانبىز. كورىنگەنگە ەلپ ەتە قالاتىن, جەلپ ەتە قالاتىن, قايعى-مۇڭدى جۇرەگىمەن قابىلداپ, اشۋ-ىزاعا تەز بوي الدىراتىن جەڭىل, ۇشقالاق جان بولسا مەيلى-اۋ, وتە سابىرسىز, كۇيگەلەك ادام ەدى عوي دەيتىن. ال ەندى ساليقالى, سالماقتى, تاۋ قوزعالسا دا وتىرعان جەرىنەن وڭايلىقپەن قوزعالا قويمايتىن, سونداي بايسالدى جان بۇگىن ساپىمىزدا جوق دەگەن ءسوز سانامىزعا سىيمايدى. ۋنيۆەرسيتەتتە بىرگە وقىپ جۇرگەن كەزىمىزدەگى سىيلاستىعى, دوستىق قارىم-قاتىناسى قانداي بولسا ءدال سول قالپىندا وزگەرمەستەن, بوستەكى سوزگە ەرمەستەن عۇمىرى الاتاۋدىڭ باسىنان كوشكەن اق ءشالى بۇلتتاي كوكجيەككە ءسىڭىپ كەتە باردى... ءوزىنىڭ تۋعان توپىراعىنا (الماتى وبلىسى, ۇيعىر اۋدانىنىڭ ۇلكەن ديقان اۋىلى) اپارىپ جەرلەنگەلى دە ءانى-مىنە دەگەنشە 40 كۇن تولعالى تۇرعان قايران, ۋاقىت نەتكەن جىلدام ەدى.
جاقىندا الەكەڭنىڭ وسىدان ءتورت جىل بۇرىن 60 جاسقا تولۋىنا وراي ءوز قولىمەن جازىپ بەرگەن ءبىر جازباسىن تاۋىپ الدىم. مۇندا 1978 جىلى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ دايىندىق بولىمىنە تۇسكەنى باياندالادى.
«دايىندىق بولىمىنە قۇجات تاپسىرعان كەزدە 40-50 شاقتى ماقالامدى بىرگە وتكىزگەن ەدىم. قابىلداۋ ەمتيحانى قاراشانىڭ ورتاسىنا بەلگىلەندى. ءدال سول ۋاقىتتا وقۋ كورپۋسىنا كەلسەم, ەمتيحان تاپسىراتىن كابينەتتىڭ الدى ءوزىمىز سياقتى جان-جاقتان كەلگەندەرگە تولىپ قالىپتى. ءبىرى ولەڭىن, ەندى بىرەۋلەرى اڭگىمەلەرىن مانەرلەي وقىپ, ءوزارا دابىرلاسقان توپتى كورگەندە اپتىعىپ كەلگەن كوڭىلىم سۋ سەپكەندەي باسىلدى. ءبارى شەتىنەن سۋىرىلىپ تۇرعان جۇيرىك, جاعالاي اقىن, جازۋشى. ونەرلەرىن ورتاعا سالعاندارعا قاۋمالاپ تۇرعاندار ەكپىندەتە قول سوعادى. مىنا جاعدايدان كەيىن: «ماعان وقۋعا ءتۇسۋ قايدا؟» دەپ, كەلگەن ىزىممەن كەرى زىتا جونەلگىم كەلدى. بىراق تۇك بىتىرمەي قايتىپ كەتە سالۋعا ار-نامىسىم جىبەرمەي, ءارى-ءسارى كۇي كەشىپ تۇرعانىمدا كەزەگىم جەتكەنى حابارلاندى. كابينەتكە كىرىپ, وقىتۋشى نۇسقاعان پارتاعا بارىپ وتىردىم. سالدەن سوڭ قازاق ادەبيەتى, قازاق ءتىلى جانە تاريح پاندەرىنەن ءبىر-بىردەن سۇراق قويىلدى. ۇشەۋىنە دە توسىلماي جاۋاپ بەرۋىڭ كەرەك. ويىمدى قىسقا دا نۇسقا قاعازعا ءتۇسىرىپ, جاۋاپ بەرۋگە ساقاداي-ساي وتىرمىن. كەنەت مارقۇم تەمىربەك قوجەكەەۆ اعامىزدىڭ شاقىرعان داۋىسى ساڭق ەتتى. بىلگەنىمدى جاڭىلماي ايتىپ بەردىم. «قاعازىڭدى قالدىر دا شىعا بەر!» دەدى. ەنتەلەي ۇمتىلىپ, ەسىكتىڭ تۇتقاسىن ۇستاي بەرگەنىم سول ەدى: ء«اي, قۇلانباەۆ, بەرى كەل!» دەگەن داۋىس سەلك ەتكىزدى. «مىنا قاعازىڭا وسى ايتقاندارىڭنىڭ ءبىرىن قالدىرماي تولىعىمەن ءتۇسىر. ءبىزدى دە تەكسەرەتىن ادام بار» دەپ پارتاعا قايتا قونجيتىپ قويدى. سوندا بارىپ قوبالجىعان كوڭىلىم باسىلىپ, كۇدىك-تۇمان سەيىلىپ, وقۋعا ءتۇسىپ تۇرعانىمدى سەزدىم.
تۇستەن كەيىن قابىلداۋ ەمتيحانىنىڭ ناتيجەسى جاريالاندى. دەكانىمىز ءبىرىنشى مەنىڭ اتى-ءجونىمدى اتادى. ول كەزدە كۋرستاستار ءبىر-ءبىرىمىزدى جەتە تاني قويمايمىز. بىراق مەنى سوندا العاش قۇتتىقتاعان ارىپتەسىمدى ەشقاشان ۇمىتپايمىن. ول – بەس جىل ۋنيۆەرسيتەت پارتاسىندا قاتار وتىرعان كۋرستاسىمىز مارقۇم روزا نۇرجانوۆا ەدى» دەپ تۇيىندەلەدى اڭگىمە. سونىمەن بىرگە ءوزى تۋىپ-وسكەن سول شاعىن اۋىلدان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى زامانبەك باتتالحانوۆ, اكادەميك ماكەن مولداباەۆ, عىلىم دوكتورلارى سايدەن جولداسباەۆ پەن ەربولات باتتالحانوۆ, اقىندار ءىليا باحتيا مەن نۇرلان ورازالين سىندى بەلگىلى تۇلعالار شىققانى باياندالادى. 1969 جىلى ۇلكەن ديقان سەگىز جىلدىق مەكتەبىن, 1971 جىلى كورشىلەس كىشى ديقان اۋىلىنداعى «وكتيابر» ورتا مەكتەبىن بىتىرگەنى, جازۋعا قانات بىتىرگەن العاشقى شاعىن ماقالاسى مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە «قازاقستان پيونەرى» گازەتىندە جاريالانىپ, ىلە-شالا ماقالالارى اۋداندىق ۇيعىر تىلىندەگى «يلي ۆاديسي» (ول كەزدە اۋداندىق گازەت تەك ۇيعىر تىلىندە عانا شىعاتىن), الماتى وبلىستىق «جەتىسۋ» گازەتتەرىندە جاريالانا باستاعانى, 1972-1974 جىلدارى كەڭەس ارمياسىنىڭ قاتارىندا اسكەري بورىشىن وتەگەنى, اسكەر قاتارىندا ءجۇرىپ تە «جەتىسۋ», «يلي ۆاديسي» گازەتتەرىنە ماقالا جازىپ تۇرعانى, ءۇش جارىم جىلداي «وكتيابر» ۇجىمشارىندا جۇمىس ىستەپ, ەكى جىل ۇلكەن ديقان اۋىلىنداعى باستاۋىش كومسومول ۇيىمىنا جەتەكشىلىك ەتكەنى تۋرالى مالىمەتتەر كەلتىرىلگەن.
ء«ومىر – تەڭىز, وندا جۇزەم دەمەڭىز, ىزگىلىكتەن جاسالماسا كەمەڭىز» دەمەكشى, قاشاننان كىسىنى اقىل-ويى مەن پاراسات-پايىمى, ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرى سىيلى, قادىرلى ەتىپ كورسەتەتىنى داۋسىز. الەكەڭمەن بىرگە 23 جىلعا جۋىق «ەگەمەن قازاقستاندا» قاناتتاسا قالام تەربەپپىز. از با؟ بالالىق پەن جاستىق شاقتى قوسا ەسەپتەگەندەي اجەپتاۋىر مەرزىم ەكەن. وسى ۋاقىتتا ونىڭ بويىنان نەنى اڭعاردىق, قانداي قاسيەتتەردى باعالاي الدىق؟ دەگەن سۇراقتى العا تارتقاندا, ادالدىعى مەن شىنشىلدىعى, قاراپايىمدىلىعى مەن ۇستامدىلىعى ءتانتى ەتەتىن. ءمان بەرسەك, بۇل قاسيەتتەر وعان وتباسىنداعى ونەگەلى تاربيەدەن دارىعان ءتارىزدى. اكەسى مۇقانالى مەن اناسى كۇمىسحان ون ءۇش ۇل-قىز تاربيەلەپ, وسىرگەن, ءورىستى, تىنىستى بولعان كىسىلەر ەكەن. ول ەستەلىگىندە اسىرەسە اپكەسى ايبارشانىڭ اتىن ايرىقشا اتاپ وتەدى. «انامىز ءجيى اۋىرىپ, اۋرۋحاناعا ءتۇسىپ قالا بەرەتىن. سوندا ءۇي شارۋاسىنداعى جۇمىستىڭ ءبارىن اپكەمىزدىڭ ءبىر ءوزى ءجۇرىپ تىندىرىپ تاستايتىن. ءتىپتى كەيدە ساباققا بارماي قالاتىن ەدى. ءبىزدى ومىرگە اكەلگەن التىن قۇرساق انامىزعا قالاي قارىزدار بولساق, اپكەمىزگە دە سوندايمىز. سەگىزىمىزدىڭ جوعارى ءبىلىم الۋىمىزعا ول كىسىنىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى وتە زور. سوعان قاراماستان مەكتەپتى وتە جاقسى ءبىتىردى. اتتەڭ, وقىماي قالدى. دەگەنمەن, ءوز ومىرىنە وكپەلى ەمەس. ۇزاق جىل مەكتەپتە حاتشى بولىپ ىستەپ, زەينەتكەرلىككە شىقتى» دەپ جازادى...
«دۇنيە, شىركىن – سەرۋەن,ادام – ءبىر كوشكەن كەرۋەن» دەگەندەي, مىنا ءفاني جالعاندا ەشكىمنىڭ دە ماڭگىلىك ءومىر سۇرمەسى بەلگىلى. وپاسىز جالعان دۇنيەدە تالقانى تاۋسىلمايتىن تاعدىر جوق. «وزەكتى جانعا – ءبىر ءولىم» دەگەن تاعى بار. ءومىر وتكەلى – تالبەسىك پەن جەربەسىكتىڭ اراسىندا ءجۇرىپ وتكەن جول عانا, ياعني ادامنىڭ فانيدەن باقيعا ۇزاۋى – بۇلجىماس قاعيدا.
الايدا كوپشىلىك سوعان قاراماستان كىسى دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن دە حالقىنىڭ قازىناسىنا, يگىلىگىنە جارار اسىل مۇراسى ارقىلى تاعى ءبىر بالاۋىز جارىق ساۋلەسى – ەكىنشى عۇمىرى باستالادى دەپ جاتادى. قالاي بولعاندا دا, ۋاقىت وتە كەلە وكىنىشتىڭ ورنىن سابىر جەڭەدى, تۇلعانى ەستە ساقتاۋ, قۇرمەت تۇتۋ قاعيدالارى العا وزادى. حالقىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى, ىزگىلىكتى ءىزى, كوركەم مىنەزى ونەگە ەتىلەدى. سول تۇرعىدان كەلگەندە, الەكەڭنىڭ قازىناسىن ىزدەگەن ادامعا مۇنىڭ ءبارى باسىلىم بەتىندە ايشىقتى ورنەكپەن الاقانداعىداي ايقىن كورىنىپ تۇر دەر ەدىك. گازەتتە جارىق كورگەن دۇنيەلەرىنىڭ باس-اياعىن جيىستىرىپ, كىتاپ شىعارىپ جۇرگەن جۋرناليستەر وتە كوپ. بىراق ءبىزدىڭ الەكەڭ تاعى دا سونداي كوپتىڭ ءبىرى بولا المادى. بولماسا 1995 جىلدىڭ 12 ناۋرىزىنان باستاپ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە ءتىلشى بولىپ تاپجىلماي جۇمىس ىستەگەن ادامنىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن بىردە-ءبىر كىتابى جارىق كورمەپتى دەگەنگە كىم سەنەدى؟! پرەزيدەنتتىك پۋلداعى «ەگەمەننىڭ» ءجۋرناليسى رەتىندە ەلباسىنىڭ شەت مەملەكەتتەرگە جاساعان ساپارلارىن ناسيحاتتاپ, ەۋروپانىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنەن, قىتاي, سونداي-اق تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەردەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ جوعارى دارەجەدەگى كەزدەسۋلەرى تۋرالى ماقالا جازۋدان ءاليسۇلتان قۇلانبايداي كاسىبي بيىك دەڭگەيگە كوتەرىلگەن جۋرناليست كەمدە-كەم. ونىڭ ەقىۇ, دىندەر سەزى, ت.ب. حالىقارالىق ءىرى جيىنداردان جازعاندارى وڭدەۋسىز, جوندەۋسىز, ۇستىنەن قالام تۇرتىلمەگەن كۇيى باسىلاتىن. ماقالاعا دەگەن جاۋاپكەرشىلىگى ايرىقشا سەزىلەتىن. بۇگىن جازىلۋعا ءتيىس ماقالانى ەرتەڭگە قالدىرۋ دەگەندى بىلمەيتىن. رەسمي ماقالانى قالاي جازۋدىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرگەن كاسىبي بىلىكتىلىگىنىڭ ارقاسىندا وزىنەن كەيىنگى جاستاردىڭ ۇستازىنا اينالدى. گازەتتىڭ ساياسات بولىمىندە ىستەيتىن تىلشىلەردىڭ قيالعا ەرىك بەرۋىنە, كوركەم تەڭەۋ مەن بەينەلى قيسىندارعا بوي ۇرۋىنا, ورايى كەلگەندە ءوز ويىن اڭگىمە اراسىنا كىرىكتىرىپ جىبەرۋىنە, ەموتسياعا بەرىلۋىنە... تاعىسىن تاعى ارەكەتتەرگە بارۋىنا بولمايدى. بۇل سالانىڭ سونداي ەرەكشە قىرلارىنا جەتىك الەكەڭدى ساياسات ءبولىمىنسىز, ال ساياسات ءبولىمىن الەكەڭسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس-ءتىن. ەڭبەك جولىن «جەتىسۋ» گازەتىندە كوررەكتور بولۋدان ء(ۇش ايعا جۋىق) باستاپ, ودان كەيىن قازاق زاعيپتار قوعامىنىڭ باسىلىمى – «ەڭبەك تاڭى» («زاريا ترۋدا») جۋرنالىندا التى جىل اعا ءتىلشى, اعا رەداكتور, 1995 جىلعا دەيىن «دالا ديدارى» («اۋىل») گازەتىندە ءتىلشى, اعا ءتىلشى, جاۋاپتى حاتشى قىزمەتتەرىن اتقارعان ونىڭ جۋرناليستيكاداعى ءتالىم-تاعىلىمى كاسىبي ءبىلىمىن جەتىلدىرگىسى كەلگەن كەيىنگى جاستارعا قاشاندا ۇلكەن مەكتەپ بولىپ قالا بەرمەگى ءسوزسىز. ەڭبەگىنىڭ ەلەنىپ, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ باق سالاسى بويىنشا گرانتىن يەلەنۋى, «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ جۋرناليستيكا سالاسىنداعى سىيلىعىنا يە بولۋى, جۋرناليستەر وداعىنىڭ لاۋرەاتى اتانۋى – سونىڭ ايعاعى.
...ادام – دۇنيەگە ءبىر-اق رەت كەلەتىن ۋاقىتشا قوناق دەگەن ءسوز راس بولار, ءسىرا. وتكەن شاققا اينالعان ءومىردىڭ سوڭى وكىنىش دەسەك تە, سابىرعا قايرات قوساتىن, كۇيىكتىڭ دەمىن باساتىن جۇبانىش اتتى ۇلى ۇعىم بار. عۇمىردىڭ كەلتە ءجىبى ۇزىلگەنمەن, سوڭىندا ۇلبىرەپ ۇندەرى – ۇرپاعى جەلكىلدەپ ءوسىپ كەلەدى, ءاردايىم ەسكە الىپ وتىراتىن سۇيگەن جارى كەرىمجانى, تاربيەلى ۇل-قىزدارى, نەمەرەلەرى بار. سوعان جۇبانامىز. جۋرناليستيكادا ىزگىلىكتى ءىزى قالدى. ارىپتەستەرى, كۋرستاس-دوستارى ۇمىتپايدى. سوعان جۇبانامىز. كوڭىلدى جۇباتاتىن باسقا نە بار؟!
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
