بىردە...
ءبىر كونياك پەن ەكى كونياك
بiر جولى جازۋشى بايانعالي الىمجانوۆقا ساتيريك كوپەن امiربەكوۆتىڭ نەمەرە تۋىسى ءارi قۇرداسى, فوتوتiلشi بەرسiنبەك سارسەنوۆ: «كوپەندi ساباپ بەرسەڭ, بiر كونياك قويامىن», – دەپتi.
سوندا بايانعالي: «كوپەن ەكi كونياك قويسا قايتەم؟» – دەگەن ەكەن.
***
ۋىلدىرىق پەن تۇمىلدىرىق
بايانعاليدىڭ دوسى راقىمجان وتارباەۆ اتىراۋعا بارارىندا: «مەن ساعان ۋىلدىرىق اكەپ بەرەم!» – دەپتi. سودان الماتىعا بiراز كەشiگiپ ورالادى. سويتسە, ۋىلدىرىعىمەن اۋەجايدا ميليتسيا ۇستاپ, ارەڭ قۇتىلعان ەكەن. سوندا بايانعالي:
«دوسىڭا اكەلەم دەپ ۋىلدىرىق,
كيە جازداپ قالدىڭ-اۋ تۇمىلدىرىق!» – دەگەن ەكەن.
***
ۇرلاپ-جىرلاپ...
بiر جولى باستىقتاردىڭ بiرi بايانعاليعا: «سەن بiرiنشi ورىنعا ات مiنiپ, كiلەم الىپ ءجۇرسiڭ, بايتىن بولدىڭ عوي!» – دەپتi. سوندا بايانعالي: «ۇكiمەتتi جەگەندەي بولمايدى ەكەن», – دەپتi.
تاعى بiر اكىم : «وسى سەن بiر جەرگە باراسىڭ دا , بiر-ەكi اۋىز ولەڭ ايتىپ, ات مiنiپ, دۇنيە الىپ كەلەسiڭ. ەلدەن الىپ جاتسىڭ, الىپ جاتسىڭ...» – دەپتi بايانعاليعا. ء«يا, اعا, ەكەۋمiز دە حالىقتان الامىز. بiراق مەن جىرلاپ الامىن, سiز ۇرلاپ الاسىز!» – دەپتi سوندا اقىن.
***
كىشىپەيىل شوپىر
بiر كۇنi بايانعاليدىڭ ماشيناسىنا مiنگەن بiر تاجiريبەلi شوپىرلار: «مىناداي بۇرىلىستا قايتەسiڭ؟ مىناداي قيىلىستا مىنا جاعىڭنان ماشينالار كەلiپ قالسا قايتەسiڭ؟ قاي جەردە كiم بiرiنشi ءوتۋi كەرەك؟» – دەپ سۇراي بەرiپتi. سوندا بايانعالي: «مەن ءوزi كiشiپەيiل اداممىن, ەشكiممەن تالاسپاي, توقتايمىن دا, ءبارiن وتكiزiپ جiبەرەمiن. ولار كەتكەسiن جول وزiمە قالادى عوي! – دەگەن ەكەن.
كورگەن بىلگەنوۆ
استانا
***
ويپىرماي, ءا!
ەكى تۋىس ءبىر بوتەلكەنى الىپ ورتاعا,
اڭگىمەنى بىلايشا قۋىپ وتىر.
– امەريكانىڭ فەرمەرلەرى
شەتتەرىنەن باي بولادى ەكەن,
ءىرىلى-ۋاقتى تەحنيكاسى ساي بولادى ەكەن.
جانارمايى دا كوپ سەكىلدى,
وندىرمەيتىن نارسەسى دە جوق سەكىلدى.
وزدەرى بولادى ەكەن ۇقىپتى,
دۇنيە جۇزىندە وسىلاي
ءبىرىنشى ورىنعا شىعىپتى.
– ويپىرماي, ءا!
– جاپوندىقتار
راديوتەحنيكادان مىقتى,
تەلەديدارلارى جەپ-جەڭىل,
قابىرعاعا ءىلىپ كورەدى ەكەن ءتىپتى.
– ويپىرماي, ءا!
– تۇرىكتەر دە ەپسەكتى,
جيىپ الىپ ءجۇن-جۇرقا, تەرى – تەرسەكتى
كەرەمەتتەردى ىستەيدى,
كىلەمدەرىنىڭ باعاسى,
الەمدىك بازاردا دا تۇسپەيدى.
– ويپىرماي, ءا!
– نەمىستەردىڭ اۆتوكولىگى
ويقى-شويقى جولىڭدا
جىلدام جۇرسە دە شىدايدى,
سوعىپ الساڭ دا سىنبايدى دەيدى.
ءتۇۋ, ساپاسىن ايتساي, ساپاسىن,
بۇزىلسا بولشەك ىزدەپ ساندالماي,
مىنەدى ەكەن جاڭاسىن.
– ويپىرماي, ءا!
– يتالياندىقتار
ونەردى باعالايدى دەيدى,
وزعانىن كۇندەپ,
اقىندارىن سابامايدى دەيدى.
– ويپىرماي, ءا!
– برازيالىقتار
اياق دوپتا الدىنا جان سالمايدى,
ءبىر دوپ تەپكىشىنىڭ ءوزى
ءبىزدىڭ كوماندانى تۇگەل الدايدى.
– ويپىرماي, ءا!
ءۇندىنىڭ كينوسى-اي!..
ويپىرماي, ءا!
شىركىن, گرۋزيانىڭ ۆينوسى-اي!..
ويپىرماي, ءا!
ال ءبىزدىڭ قانداستار شە؟
ە, جارتىسى وزگە تىلدە سويلەيدى,
تاڭدانۋمەن شەتەلگە,
تاۋىسى الماي ءجۇر عوي, عوي-گويدى.
ويپىرماي, ءا!
***
اۋپەيدىڭ جيىرما بەسى
«قىلمىڭداعان جيىرما بەس,
جىلمىڭداعان جيىرما بەس»
دەگەن ولەڭنىڭ اۋەنى
اۋپەيدىڭ ەسىنە ءتۇسىپ وتىر,
ويتكەنى كەشە 26-عا تولعانىن تويلاپ,
باسى قاتىپ, بەتى ىسىپ وتىر.
ءويدويت 25-ءتىڭ كەزىندە
اۋپەكەڭ جاپ-جاقسى شارىقتادى,
بىرەۋلەر سىرا تاپپاي ساندالعاندا
اقاڭنىڭ وزىنە تارىقپادى.
جىگىتتىڭ ءبىر ناۋقانى توبەلەس دەپ
تالايلارمەن الىستى,
تالايلارمەن سالىستى.
سول كەزدە مۇنى بىرەۋلەر:
«ارىستانداي ايباتتى,
جولبارىستاي قايراتتى,
تالايدى ساباپ, قان ەتىپ,
تالايلاردان جايراپتى»,
دەپ ولەڭگە دە قوستى.
تەمەكىنى تارتقاندا
ءتۇتىنى قايتىپ شىقپاي قالاتىن ەدى,
ونداي كەزدە نە بولعانىن
ءوزى دە ۇقپاي قالاتىن ەدى.
بيلەگەندە بي الاڭىنىڭ
شىعارىپتى شاڭىن,
ويلاماپتى بىراقتا
ءۇي بولۋدىڭ قامىن.
«نە العان ءبىلىم جوق,
نە ۇيرەنگەن تۇگىم جوق,
نە ورىسشا سويلەر ءسوزىم,
نە قازاقشا ءتىلىم جوق.
اعا دەپ ۇلكەندى,
ءىنى دەپ كىشىنى سىيلاماپپىن,
دالدۋمەن ءجۇرىپ,
دۇرىس قاسيەتتىڭ ءبىرىن دە جيناماپپىن»,
دەپ اۋپەي بۇگىندە
ءوز باسىن ءوزى توقپاقتايدى.
نۇرماحان ەلتاي
قىزىلوردا وبلىسى
***
مويىنداۋ
– سەن قۇرىلىستا جۇمىس ىستەپسىڭ عوي.
– ءيا.
– وندا قانداي مامان بولدىڭ؟
– ءبارىن ىستەيتىنمىن... كىرپىش تاسىدىم, تسەمەنت تاسىدىم, قۇم تاسىدىم.
– ول جەردەن نەگە شىعىپ كەتتىڭ؟
– ءۇيىمدى سالىپ بولدىم عوي.
***
بىرنەشە كۇن ىشىمدىكتى تاتىپ الماپ ەدىم – ىڭقىل-سىڭقىلىم ساپ تىيىلىپ, دەنساۋلىق ءتاۋىر بولعان سياقتى. كوڭىل كۇي دە كوتەرىڭكى, ەرتە تۇرىپ كۇنى بويى سەرگەك جۇرەسىڭ. كۇش-قۋات تا ارتا تۇسكەن سياقتى. ۇيدە دە بەدەل-قاسيەت پايدا بولىپ, جالپى ءومىر عاجاپ بولا باستاعانداي... قالاي ويلايسىڭ, وسى ءۇشىن سىراحاناعا باس سۇعىپ تارتىپ كەپ جىبەرسەم بە ەكەن؟
***
كومپيۋتەرىم سىنىپ قالعان بولاتىن. ايەلىم بالانى قىدىرتىپ كەل دەگەن سوڭ قىزىمدى جەتەكتەپ زووپارككە باعىت الدىم. جولدا بىلگەنىم – قىزىم دەپ جەتەككە العانىم نەمەرەم ەكەن...
***
ۇزاق عۇمىر كەشكەن سايىن «ەركەك» دەگەن ءسوزدىڭ ءتۇپ-ماعىناسى ەرتە گرەكتەردىڭ «اقشا» دەگەن سوزىنە بارىپ تىرەلەتىنىنە كوزىم جەتتى...
***
جيەننىڭ «جەلماياسى»
ءوزدى-ءوزى بولىپ اتالاس جيەن حابارلاسىپ وڭاشا كەزدەسەيىك دەپ ءوتىنىش جاساعانىندا, ويىما «جەلكە اس بولماس, جيەن ەل بولماس» دەگەن ماقالدىڭ ورالا قالعانىن جاسىرمايمىن.
زەينەتكە شىعىپ زەرىگىپ ءجۇر ەمەسپىن بە, ونىڭ ۇستىنە ىلعي ات ۇستىندەگى ۇلكەن مەكەمەنىڭ باسشىسى شاقىرىپ وتىرسا – ايتقان ۋاقىتىندا, سىلتەگەن جەرىنە سارت ەتە قالدىم.
كىشىگىرىم مەيرامحانادا وتىرمىز.
تاپسىرىس بەرىپ جاتىپ جيەن:
– ءجۇز گرامىڭىز قالىپ كەتكەن جوق پا؟ – دەپ قاعىتقان بولدى.
– جەڭگەڭنىڭ ول ارمانى ازىرشە ورىندالماي تۇر, – دەدىم.
ءىشىپ-جەگەن بولىپ, از-ماز حال-جاعداي سۇراسقان بولىپ, جيەن اڭگىمەسىن توتەسىنەن باستادى:
– ناعاشى كوكە, قىزمەتكە ىشەتىن, ىشكەندە ءتۇبىن تۇسىرەتىندەر كەرەك... – دەگەنىندە, الا بەرگەن ء«جۇز گرامىما» شاشالىپ قالا جازدادىم.
– كوكە, بۇكپەسىز شىنىم, زامان باسقا, قازىر ەلدىڭ كوبى ءىشۋدى دوعارعان كەز, اسىرەسە, قىزمەتتە ىشەتىندەر ساپ تىيىلىپ تۇرعانى, – دەپ تاڭدانا قاراعان ماعان ءمان-جايدى تۇسىندىرە باستادى.
– ىشەتىندەرگە قىزىعامىن, ماسەلەن, سولار توي-دومالاقتىڭ ءسانى. سىلتەپ الىپ ءازىل-قالجىڭمەن وتىرعان ورتاسىن ويران-اسىر ەتەدى... تويىپ الىپ تايراڭداي بيلەپ, توڭىرەگىن دۋ-دۋمەن ەتەدى... مىنا سىزدە سونىڭ ءبىر وكىلىسىز, وتكەن جىلعى جيەنشاردىڭ ۇيلەنۋ تويىنداعى اعىڭىزدان جارىلا ايتقان ءازىل-ءاجۋا, قاعىتپالارىڭىز ءالى ەسىمدە... سونداعى تيىسە ايتقان تىكەنەك سوزدەرىڭىزدى ءالى ۇمىتا قويعان جوقپىن... كوكە, ايتارىمنىڭ توقەتەرى – قىزمەتتەگى ۇجىمىما ىشەتىندەر كەرەك بولىپ تۇر... بىرەن-ساران «جاسامىستار» زەينەتكە كەتىپ تىندى. ءبىر-ەكەۋى بار, ولار ىشكەنمەن اۋزى بۋىلعان وگىزدەر... قانشا سىلتەسە دە بۇلك ەتپەيدى-اۋ, بۇلك ەتپەيدى. ولاردىڭ بارىنان جوعى, «مەراسىن» بىلەدى, ەندى-ەندى «قالپىنا كەلە باستاعاندا» كەتىپ قالىپ, مىسىڭدى باسادى... جاستارعا سەنىم جوق, اۋىز تيگەن بولادى, سونىسى «ۆينو-سينو» سياقتى جەڭىل جەلپى... قايتەسىڭ, زامانىنا قاراي – ادامى, تالعاپ ىشەدى, تارتىنىپ ىشەدى. ءىشىپ الىپ ىرىڭ-جىرىڭ بولىپ وتىرعان ورتاسىن كورمەيسىڭ. ءبارى ساۋىسقاننان ساق, ءبىرىن ءبىرى اڭدىعان اسقان اقىلدىلار... كوپتى كورگەن باكەڭ مارقۇم قانداي ەدى! «ىشىرتكىسىن» ءىشىپ الىپ, ايدا كەپ ويىنداعىسىن ايتىپ, ويران-اسىر ەتۋشى ەدى... وندايدا قىزمەت باسشىسى ەدى-اۋ دەگەندى ىسىرىپ قويىپ, ايدا كەپ كەمشىلىك-كەتىگىڭدى جىپكە ءتىزىپ تۇگەندەپ شىعۋشى ەدى... و باستا «مۇنىسى نەسى!؟» دەپ وقىراڭداعانمەن, ويلانا كەلىپ, ايتقانىن ساراپتاپ كورىپ... نە كەرەك, ايتقانى ايداي انىق بولىپ, ساباڭا ءتۇسىرۋشى ەدى... – دەپ جيەن ءسال كىدىرىپ:
– الىپ وتىرساڭىزشى, – دەپ التىنشى رومكەگە قۇيعان بولدى.
مەن دە ءۇنسىز قالعاندى ءجون كورمەي:
– «اراق ىشپەيتىندەر – نە ساراڭ, نە ارام», «ىشكەن ادامعا توبىل توبىقتان, بايكال باقايدان كەلمەيدى», «شاراپ ىشكەن ماقاۋ – ساندۋعاشقا اينالادى», «اراق اتاڭنان ۇلكەن, شاراپ شەشەڭنەن ۇلكەن», «اراق دەگەندە اتام دا باسىن كوتەرىپتى», – دەپ ماقالداپ تا جىبەردىم.
جيەن شاتىپ-بۇتقان ماقال سياقتىلارىما قارىق بولىپ:
– مىنە, ءداپ ءوزى! قالاي-قالاي تاۋىپ ايتقان ءا! – دەپ ريزا كەيىپپەن:
– كوكە, «جامان سىرىن ايتامىن دەپ شىنىن ايتادى» دەمەكشى, وزىڭىزگە وزىمشەلەپ شىنىمدى جايىپ سالىپ وتىرمىن... توقەتەرى, قىزمەتكە كەمى ەكى-ءۇش ىشكىش كەرەك... البەتتە ىشەتىن پەندە ىشكەن بويدا «ونەرىنىڭ» شەتىن شىعارىپ, قاعىتپاسىن استارلاپ ايتىپ, بىرتىندەپ «ونەرى» ورگە وزىپ بىزگە دە جەتىپ, ءايدا كەپ ايدى اسپانعا ءبىر-اق شىعارسا دەيمىن-اۋ!.. اسىرەسە, كەمشىلىگىمىزدى بەتكە باسىپ, ولپى-سولپىلىعىمىزدى تاباعا ساپ قۋىرىپ وتسە... ياعني, ايتقانى ايداي انىق بولىپ, بەتىمىزدىڭ وتى شىقسا, تەرىمىز تىتىركەنىپ, ماڭدايدان اششى تەر اعىل-تەگىل اعىتىلسا... ءوز باسىم ريزا بولار ەدىم! ريزاشىلىعىمدى قولدان كەلەر جاقسىلىقتار جاساپ, ۇنەمى قۇرمەت كورسەتۋمەن بولار ەدىم, – دەگەنى ەسىمدە, ءارىسى ب ۇلىڭعىر, ەرتەسىندە ەسەڭگىرەپ ورنىمنان تۇرسام, بايبىشەم:
– ەسالاڭ نەمە, سونشا ەس-ءتۇسسىز ىشكەنىڭ نە! قولتىقتاپ اكەلگەن جيەننەن ۇيات-اي, وندا نە اكەڭنىڭ قۇنى كەتىپ ەدى, اۋزىڭنان اق يت كىرىپ, كوك يت شىققاندا كىرەرگە جەر تاپپادىم, – دەدى.
ەكى كۇننەن سوڭ جيەن شاقىرتىپ, بەلدەن باسىپ مەنى كادر بولىمىنە قىزمەتكە قابىلداپ: «كوكە, ۇجىمنىڭ ۇيىتقىسى بولا ءبىلىڭىز, وزەكتى شارۋانى وزىڭىزگە سەنىپ تاپسىردىم», دەپ ويلاماعان جەردەن «جەلماياعا» مىنگىزىپ ايدى اسپانعا ءبىر-اق شىعارعانى...
ەرسۇلتان ماعجان
الماتى وبلىسى
***
ساياساتتاعى سولاقاي ءسوز
مونارحيزم مەن ءسوتسياليزمنىڭ ايىرماسى – مونارحيزمدە بيلىك اكەدەن بالاعا كوشىپ وتىرادى, ال سوتسياليزمدە شالدان-شالعا.
***
مارشال جۋكوۆ ءستاليننىڭ كابينەتىنەن شىعىپ بارا جاتىپ: «مۇرتتى سايتان!» – دەپ كۇبىرلەيدى.
قابىلداۋ بولمەسىندە وتىرعان بەريا مۇنى قولما-قول ستالينگە جەتكىزەدى.
– شاقىر! – دەيدى ول بەرياعا بىردەن.
بەريا جۋكوۆتى الىپ كەلەدى.
– جولداس جۋكوۆ, ءسىز مەنىڭ كابينەتىمنەن شىعىپ بارا جاتىپ: «مۇرتتى سايتان», – دەپسىز, كىمدى ايتتىڭىز؟
– گيتلەردى! ودان باسقا كىمدى ايتۋشى ەدىم, جولداس ستالين؟
– ال ءسىز كىمدى ايتتى دەپ ويلادىڭىز, جولداس بەريا؟..
***
كەڭەس وداعىن كوپ جىل باسقارعان لەونيد برەجنەۆتىڭ شەشەسى بالاسىنىڭ ۇيىنە كەلىپ, ونداعى قىمبات تا اسا باعالى بۇيىمداردى, ءوڭى تۇرماق تۇسىندە كورمەگەن ماشينە سەكىلدى زاتتاردى كورىپ ءجۇرىپ:
– بالام-اي, ەگەردە قىزىلدار قايتىپ كەلسە كۇنىمىز نە بولادى-اي! – دەپ جىلاپ جىبەرگەن ەكەن.
***
ۇلىبريتانيا ەلشىلىگىندەگى سۇراق-جاۋاپ:
– انگليادان ساياسي باسپانا الۋ ءۇشىن نە قاجەت ەكەن؟
– ەلىڭىزدەن كەمىندە 100 ميلليون دوللار ۇرلاپ اكەلسەڭىز جەتىپ جاتىر.
ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن بەرىك سادىر
