سۋرەتتى تۇسىرگەن گلەنن حارۆي
فارحاد مانجۋ, «نيۋ-يورك تايمس»
كەيىنگى كەزدە ەۋروپا تۋريستەردىڭ شەكتەن تىس كوبەيۋىنەن قاۋىپتەنە باستادى. سىنشىلار Airbnb, Uber سەكىلدى ينتەرنەت جەلىلەرى ارقىلى ساياحاتتى جەڭىلدەتەتىن تەحنولوگيالاردى كىنالاي باستادى.
جاھاندىق دەڭگەيدەگى ءال-اۋقاتتىڭ جاقسارۋى ناتيجەسىندە شەتەلگە ساپارعا شىعۋ قارقىنداي تۇسكەنى بەلگىلى. بۇۇ الەمدىك تۋريزم ۇيىمىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, حالىقارالىق ساياحاتشىلار كولەمى 6 پروتسەنتكە ارتىپ, ساراپشىلاردىڭ كۇتكەن دەڭگەيىنەن اسىپ تۇسكەن.
مۇنداي ءوسىم باستاپقىدا جاقسى جاڭالىق سەكىلدى كورىنگەن-تۇعىن. بىراق الەمدەگى تانىمال جەرلەردىڭ مۇنشالىقتى ادامدار ءنوپىرىن قابىلداۋدا ءبىرشاما قيىندىقتارعا تاپ بولاتىنى انىق. ءتۋريزمدى رەتتەۋدى قولداۋشىلار كەلۋشىلەردىڭ كوپتىگى تاريحي مەكەندەردىڭ بولمىسىن وزگەرتىپ, ساپاردى قيىنداتىپ جىبەرەدى دەپ ەسەپتەيدى.
ء«تۋريزمنىڭ وسىنداي دەڭگەيگە جەتۋى جەرگىلىكتى حالىق ءۇشىن قولايسىزدىق تۋدىرىپ, سونىمەن قاتار جيھانكەزدەردىڭ وزدەرىنە دە جاعىمسىز اسەرىن تيگىزىپ وتىر. ويتكەنى جۇزدەگەن ادامنىڭ ءتيىستى ورىنداردا كەزەك كۇتىپ تۇرۋى سول مەكەننىڭ شىنايى كەلبەتىن تاماشالاۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى», دەيدى Responsible Travel تۋريستىك كومپانياسىنىڭ توراعاسى دجاستين فرانكيس.
كەيىنگى ونجىلدىقتا اۆياتسيا سالاسىنداعى يننوۆاتسيا, ياعني, ءتيىمدى ۇشاقتار مەن قۇنى ارزان اۋە كومپانيالارىنىڭ كوبەيۋى بيلەت باعاسىن تومەندەتتى. ۇلكەن كرۋيزدىك كەمەلەر جاعالاۋلارداعى پورتتارعا ءجيى زاكىر تاستايتىن بولدى. بۇدان بولەك, ينتەرنەتتىڭ دامۋى ارقىلى ونلاين برونداۋ, كارتانى سمارتفون ارقىلى شولۋ, كولىكتى جالعا الۋ, بىرلەسىپ ءۇي جالداۋ سەكىلدى جەڭىلدىكتەر كوبەيە ءتۇستى. ەڭ باستىسى, الەۋمەتتىك جەلىنىڭ دە ءتۋريزمنىڭ قانات جايۋىنا اسەرى زور.
«تۋريستەر ءنوپىرى جونىندە ايتقاندا Instagram مەن Facebook-كە توقتالماۋ مۇمكىن ەمەس. مەنىڭشە, جيھانگەزدەردىڭ كوبەيۋىنە باستى سەبەپ سولار. 75 جىل بۇرىن تۋريزم جاقسى سەزىمدى باستان وتكەرۋ, الەممەن تانىسۋ بولاتىن. قازىر بۇل فوتولار, الەۋمەتتىك جەلىلەردى قولدانۋ ارقىلى جەكە برەندتى قالىپتاستىرۋ قۇرالىنا اينالدى. سوندىقتان كوپتەگەن ادام ءۇشىن ساپار بارىسىندا تۇسكەن سۋرەت اسەر الۋدان ماڭىزدى», دەيدى فرانكيس مىرزا.
تۋريستىك مەكەندەردى باسقارۋ تابيعي بايلىقتى پايدالانۋ سەكىلدى. كەلۋشىلەردىڭ لايىقتى دەڭگەيدە بولۋى جەرگىلىكتى ەكونوميكاعا ءتيىمدى, الايدا ولاردىڭ كوبەيۋىنىڭ وزىندىك زارداپتارى بولماي قويمايدى.
ەۋروپالىق زاڭگەرلەر Airbnb-ءدى تۋريستەردىڭ شەكتەن تىس ارتۋىنا باستى سەبەپكەرلەردىڭ ءبىرى رەتىندە اتاپ كورسەتەدى. ماسەلەن, امستەردامدا جەرگىلىكتى بيلىك تۇرعىنداردىڭ ۇيلەرىن جالعا بەرۋ مەرزىمىن 60 كۇننەن 30 كۇنگە ازايتۋعا كۇش سالىپ جاتىر. بۇدان بولەك لوندون, بارسەلونا سەكىلدى قالالاردا ءۇيدى بىرلەسىپ جالعا الۋ ماسەلەسى ەرەكشە نازارعا الىنىپ وتىر.
مۇنىڭ ءبارى Airbnb كومپانياسىنىڭ دامۋ قارقىنىنان بايقالادى. بىرنەشە جىلدىڭ ىشىندە كومپانيا كوپتەگەن قالالارداعى تۋريزمنەن تۇسەتىن پايدانىڭ باستى قوزعاۋشى كۇشىنە اينالدى. كومپانيا دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, امستەردامداعى 2017 جىلى جالعا بەرىلگەن پاتەرلەردىڭ 12 پروتسەنتى Airbnb ارقىلى جۇزەگە اسقان ەكەن. بارسەلونادا بۇل كورسەتكىش 18 پروتسەنتكە جەتتى. جاپونيانىڭ كيوتو شاھارىندا 22 پروتسەنتتەن اسىپ تۇسكەن.
بىراق Airbnb كومپانياسى – Uber سەكىلدى الەم بويىنشا كورسەتىلەتىن قىزمەتتى رەتتەۋگە اتسالىسىپ جۇرگەندەردىڭ ءبىرى. ولار وزدەرىنىڭ تۋريستەردىڭ شەكتەن تىس ارتۋىنا سەبەپ بولعانىن جوققا شىعارىپ, اتالعان تۇيتكىلدىڭ شەشىمى تابىلاتىنىن العا تارتادى.
Airbnb وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, كومپانيا كەز كەلگەن قالانىڭ بۇكىل بولىگىندە قىزمەت كورسەتەتىندىكتەن, تۋريستەردى رەتتەۋگە ىقپال ەتەدى.
ء«بىزدىڭ قوناقتارىمىز قالادا قوناق ۇيگە كەلەتىندەرگە قاراعاندا ۇزاعىراق تۇراقتايدى جانە سونداعى ەكونوميكاعا كوبىرەك پايدا تۇسىرەدى», دەيدى Airbnb كومپانياسىنىڭ قوعاممەن بايلانىس جونىندەگى ۆيتسە-پرەزيدەنتى كريس لەان.
دەگەنمەن, جوعارىدا ايتىلعان تۇيتكىلدەر ۇزاققا سوزىلمايتىنى بەلگىلى. ويتكەنى ماسەلەگە اينالعان تەحنولوگيالار ءاردايىم وزگەرىپ وتىرادى. تاعى ءبىر قيىندىق – پاتەرىن جالعا بەرەتىندەردىڭ كاسىبيلىگى ارتا تۇسكەن. ناتيجەسىندە پاتەردى جالعا بەرۋ ءۇشىن عانا ساتىپ الاتىن ولار Airbnb سەكىلدى سايتتاردى تولتىرىپ, جەرگىلىكتى ەرەجەنى ءجيى بۇزادى.
«اقىرىندا مۇنداي جاعداي ماسەلەنى ۇلعايتا تۇسەدى», دەيدى ءتۋريزمدى ورنىقتى دامىتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىم – Sustainable Stewardship ورتالىعىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى دجوناتان تۋرتەلۋ. ول 1960 جىلى, رەاكتيۆتى ۇشاقتار ءداۋىرى باستالعاندا حالىقارالىق ساياحاتقا شىعاتىندار سانى 25 ميلليون ادامعا جەتكەن. بىلتىر بۇل كورسەتكىش 1,3 ميلليارد بولدى.
ال تۋريستەر كوپ كەلەتىن ەڭ تانىمال مەكەندەردەگى جاعداي شە؟ «ولاردىڭ كولەمى 1959 جىلعى جاعدايمەن بىردەي, بولاشاقتا دا وزگەرمەيدى», دەيدى دج.تۋرتەلۋ. ءيا, سەلفي مەن الەۋمەتتىك جەلى شىنايىلىقتى الماستىرادى.
© 2018 The New York Times News Service
ماقالانى اۋدارعان اباي اسانكەلدى ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
