سولاقاي شەشىم سەرگەلدەڭى
قىزىلجار اۋدانىنا قاراستى شاحاۋ اۋىلى مەن وبلىس ورتالىعىنىڭ اراقاشىقتىعى 15 شاقىرىم عانا. دەمەك, جەتۋى قيىن, جول قاتىناسى ناشار, جاس ماماندار بارا بەرمەيتىن قيانداعى ەلدى مەكەندەرگە قاراعاندا مۇندا ءبىلىم مازمۇنى دا, مۇعالىمدەردىڭ ساپالىق قۇرامى دا الدەقايدا, كوش ىلگەرى بولۋى زاڭدى. الايدا جاڭا وقۋ جىلىنىڭ ايعاي-شۋمەن باستالۋى, اتاپ ايتقاندا, قازاق سىنىبىنداعى وقۋشىلاردىڭ ءبىر اپتا بويى ساباققا بارماي قالۋى اۋداندىق وقۋ ءبولىمى مەن مەكتەپ اكىمشىلىگىنىڭ مەملەكەتتىك ماڭىزدى ىسكە دەگەن «جانى اشىماستىڭ قاسىندا باسى اۋىرماس» سالعىرت كوزقاراسىن تانىتسا كەرەك. شەتىن ماسەلەنى جان-جاقتى زەردەلەۋدىڭ ورنىنا كابينەتتىك سولاقاي شەشىمنىڭ شىعارىلۋى تۇرعىنداردىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋدىرعانىن بوتاگوز وسپانوۆا اششى جانايقايمەن جەتكىزدى. قازاق سىنىپتارىن جابۋ ەش قيسىنعا كەلمەيتىنىن بىلە تۇرا, اتا-انالاردىڭ قارسىلىعىنا قاراماستان ءوز ۇستانىمدارىن كۇشتەپ وتكىزبەكشى بولعانىنا كۇيىنەدى. راسىندا دا, جاڭا وقۋ جىلىنىڭ باستالىپ كەتكەنىنە, مۇعالىمدەردىڭ ساعات سانى جۇكتەمەسىنىڭ بەكىتىلگەنىنە قاراماستان مەكتەپ ءىشىن الا تايداي دۇرلىكتىرىپ قويعاندارى قالاي دەگەن ويمەن ماسەلەنىڭ ءمان-جايىنا ۇڭىلۋگە تىرىستىق.
اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى جانار اقىلبەكوۆا مەن «پاراسات» مەكتەپ-ليتسەيىنىڭ ديرەكتورى ساعات ەلەۋكينا الاشاپقىن بولىپ جۇرگەن اتا-انالارمەن كەزدەسىپ, تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولى رەتىندە كوزدەرى جاۋتاڭداعان وقۋشىلاردى اۋدان ورتالىعىنداعى ينتەرناتقا ورنالاستىرۋدى, بولماسا ورىس سىنىپتارىنا كوشىرۋدى ۇسىنىپتى. ولاردىڭ ايتۋلارىنشا, قازاق سىنىپتارىنداعى وقۋشىلاردىڭ سانى – 10. بەسەۋى 6, 7, 8-جيناقتالعان سىنىپتاردا, قالعاندارى 10-سىنىپتا وقيدى. «پاراسات» قازاق مەكتەبى ۇزدىك ءبىلىم وردالارىنىڭ ءبىرى سانالادى. قوسىمشا ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك مول. سپورت, ونەر ۇيىرمەلەرى جۇمىس ىستەيدى دەپ ۇگىتتەپ باققانىمەن, قارسى تاراپ يىلمەگەن. اتا-انالار «بالالارىمىز انا تىلىندە ءبىلىم الۋعا قۇقىلى» دەپ تابانداپ تۇرىپ العان. مەكتەپ ديرەكتورى ادەمى قالمۇرزينوۆانىڭ سوزىنە قاراعاندا, تاريح, ينفورماتيكا, گەوگرافيا, فيزيكا, حيميا, بيولوگيا پاندەرىنىڭ ماماندارى تاپشى. ال ورىس سىنىپتارىنىڭ ۇستازدارى جاۋاپكەرشىلىك ارقالاعىسى كەلمەيدى. مىسالى بيولوگيا ءپانىنىڭ مۇعالىمى ۇلتى قازاق بولعانىمەن ءورىستىلدى. سوندىقتان «وقۋشىلارعا ساپالى ءبىلىم بەرە المايمىن» دەگەن جەلەۋمەن ات-تونىن الا قاشاتىن كورىنەدى.
«جاڭا وقۋ جىلىنا دەيىن كادرلار ىزدەستىرۋ, تابۋ سىزدەردىڭ تىكەلەي مىندەتتەرىڭىز, نەگە اينالىسپادىڭىزدار؟» دەگەن ساۋالعا كۇمىلجي جاۋاپ بەرۋلەرىنە قاراعاندا تاياقتىڭ ءبىرى ۇشى وزدەرىنە تيەتىنىن ىشتەرى سەزەتىن سەكىلدى. شىنىندا دا شابان قيمىلداۋى الا جازداي «گۋليايتتاپ», ۋاقىتتى بوسقا وتكىزگەن شىرىلداۋىق شەگىرتكەنىڭ تىرلىگىنە كوبىرەك ۇقسايتىن ءتارىزدى. الدىن الا قامدانىپ, جۇيەلى تۇردە اينالىسپاعاندارىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ءسوز اراسىندا قازاق سىنىپتارى بويىنشا مەكتەپتى «التىن بەلگىگە» بىتىرگەن, ۇبت-دا جوعارى ناتيجە كورسەتكەن شاكىرتتەر بولعانىن ايتا كەتكەن ءجون. دەمەك, ءبىلىم ساپاسى ەش كۇمان تۋدىرمايدى دەگەن ءسوز.
ەكونوميكالىق الەۋەتى جوعارى اۋىلدا 300-دەن استام وتباسى تۇرسا, دەنى – قازاقتار. بىراق باسىم بولىگى ۇل-قىزدارىن قازاقشا وقىتۋعا سەلسوق. مۇنىڭ سەبەبىن ديرەكتوردان سۇراعان كەزىمىزدە ونىڭ قىزى دا ورىسشا ءتىل سىندىراتىن بولىپ شىقتى. «باستاۋىشتا انا تىلىندە وقىدى. ءارى قاراي الىپ كەتە المادى. امالسىز اۋىستىرۋىما تۋرا كەلدى» دەگەن ۋاجىنە كۇلەرسىڭ بە, جىلارسىڭ با؟ قوسشى باسشىعا قاراپ وي تۇزەيتىنىن ەسكەرسەك, انا سۇتىمەن بويعا داريتىن تۋعان تىلىنە قامقور بولۋدان تارتىنشاقتايتىنى تۇسىنىكسىز. وزگەلەردى جۇمىلدىرىپ, ۇلت ءتىلىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە قارلىعاشتىڭ قاناتىمەن سۋ سەپكەندەي شىرىلداپ جۇرسە, جاعداي وسىلاي شيەلەنىسىپ, ونىڭ سوڭى داۋ-دامايعا ۇلاسپاس ەدى. مۇعالىمدەردىڭ دەنى بالالارىن ورىس تىلىندە وقىتۋدى قوش كورەتىنى بايقالادى. بىرەۋگە كىنا ارتۋدان اۋلاقپىز. دەگەنمەن, كەڭەس وداعى تۇسىندا جورگەگىندە تۇنشىقتىرىلىپ, ايبىنىنان ايرىلا جازداعان اسىل ءتىلىمىزدىڭ بوساعادان تورگە وزۋىنا زيالى قاۋىمنىڭ بەتكە شىعار قايماعى ىسپەتتەس ۇستازدار قاۋىمى الدىمەن ىقىلاستى بولۋى كەرەك ەمەس پە؟ «جالعىزدىڭ ءۇنى, جاياۋدىڭ شاڭى شىقپاس» دەمەكشى, بالالارىن ۇلتتىق رۋحتا تاربيەلەيمىز دەپ جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي جۇرگەن «ارپا ىشىندەگى ءبىر بيداي» سەكىلدى ۇركەردەي توپتىڭ شىرىلى جۇرەكتى ەرىكسىز شىمىرلاتادى. وزبەكستاننان اتاجۇرتقا قونىس اۋدارعان اباي جوراەۆ ۇل-قىزدارىم ۇلتتىق قۇندىلىقتان اجىراماي وسسە ەكەن دەگەن جۇرەك تۇكپىرىندەگى ارمانىن جاسىرمايدى. ال اكىمشىلىك ينتەرناتقا بەرگىلەرىڭ كەلمەسە ورىس سىنىبىنا اۋىستىرىڭدار دەگەن تالاپ قويىپتى. بۇدان اسقان ماڭگۇرتتىك, سوراقىلىق جوق شىعار! «ينتەرناتقا ورنالاستىرۋ قيىن شارۋا ەمەس. بىراق بۇدان كەيىن شاحاۋ اۋىلىندا قازاق سىنىبى اشىلا ما, مىنە, ماسەلە قايدا؟ ءبىزدىڭ بار ويىمىز – قازاق سىنىپتارىن ساقتاپ قالۋ. ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باسشىلارى قولداۋ كورسەتۋدىڭ ورنىنا شيقانداي جارىلعالى تۇرعان ماسەلەنى ءبىر عانا بۇيرىقپەن بەلدەن باسقىسى كەلەدى», دەيدى اتقامىنەرلەردىڭ ارەكەتىنە قاراداي كۇيىنگەن ازامات. داستان ايدىراليەۆتىڭ ۇلتجاندى كەسەك مىنەزى دە سۇيسىندىرمەي قويمايدى. وتاعاسى وتباسىمەن باسقا جاققا كوشسە دە قازاق سىنىبى جابىلىپ قالماسا دەگەن يگى تىلەكپەن بالاسىن تۋىسىنىڭ ۇيىنە قالدىرىپ كەتىپتى. « ۇلىمدى قالادا دا وقىتۋعا بولار ەدى. بىراق ول كەتسە بالا سانى ازايىپ, سىنىپ جابىلىپ قالا ما دەپ ۋايىمدادىم», دەيدى ول.
ساپار بارىسىندا وسى اۋدانعا قاراستى سوكولوۆكا اۋىلىندا دا قازاق سىنىبى جابىلعالى جاتقانىن ەستىدىك. ءبىلىم بولىمىندەگىلەر ونى وقۋشىنىڭ ازدىعىمەن تۇسىندىرگەنمەن جاناشىرلىقتان گورى سالقىن ىزعار لەبى سوعىپ تۇرعانداي سەزىلدى.
ۇركەردەي عانا توپتىڭ انا ءتىلىمىزدىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ, مارتەبەسىن كوتەرۋ جولىندا ەشكىمنەن قايمىقپايتىن قايتپاس قايسار مىنەزىنەن ىقتى ما, الدە قوعامدىق دۇمپۋدەن ساقتاندى ما, جەرگىلىكتى بيلىك باستاپقى شەشىمىن وزگەرتۋگە ءماجبۇر بولعان. سونداي دەيمىز-اۋ, كوپشىلىكتى سەڭ سوققان بالىقتاي ارە-سارە كۇيگە تۇسىرۋلەرى قالاي؟
سىنىققا سىلتاۋ ىزدەگەنشە...
وبلىس ورتالىعىندا تۇڭعىش قازاق سىنىبى وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى اۋپىرىممەن اشىلعانىن سول كەزدە تابانىنان توزىپ, ءۇي-ءۇيدى ارالاعان, وقۋشى جيناۋ ءۇشىن اتا-انالارعا جالىنىپ, پۇشايمان حالگە تۇسكەن «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ بەلسەندىلەرى ۇمىتا قويعان جوق. ول ۋاقىتتا قازاق ءتىلدى مۇعالىمدەردىڭ, وقۋلىقتاردىڭ, ادىستەمەلىك قۇرالداردىڭ قاسقالداقتىڭ قانىنداي تاپشىلىعىن بىلاي قويايىق, جەكە سىنىپ بولمەسى دارەتحاناعا تاقاۋ تۇستان بۇيىرعانىنا شۇكىرشىلىك دەسكەن. قولدان جاسالعان كەدەرگىلەر مەن قارسىلىقتارعا قاراماستان پارتاعا 15 بالدىرعان وتىرىپ, «الىپپەمەن» قوشتاسۋ كەشىنە جۇرتشىلىقتىڭ تايلى-تۇياعىمەن جينالۋى ەستەن كەتپەس ەرەكشە وقيعا رەتىندە قالىپ ەدى. ەل تاۋەلسىزدىگىنە دەيىن پەتروپاۆل قالاسىندا ءبىر عانا ۇلتتىق مەكتەپ بولسا, ودان كەيىنگى كەزەڭدە ىركەس-تىركەس ءتورت ءبىلىم ءۇيى بوي كوتەردى. ولارعا بالالار سىيماعاندىقتان 20-شى شاعىن اۋداندا اعايىندارىمىزدىڭ كوپ تۇراتىنى ەسكەرىلىپ, وبالى نە كەرەك, وسى ماڭداعى № 9 ورىس مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى م.رومانوۆسكيدىڭ قولداۋىمەن بىرنەشە قازاق سىنىپتارىن قونىستاندىرۋعا تۋرا كەلگەن. ۋاقىت وتە كەلە باستاۋىش مەكتەپ مارتەبەسى بەرىلىپ, ورىسشامەن تەرەزەسى تەڭ تولىققاندى ءبىلىم ۇيىنە اينالىپ كەلە جاتقان شاقتا بازبىرەۋلەردىڭ وڭمەنىنە تىكەندەي قادالىپ, كوزىنە تۇرپىدەي كورىندى بىلەم, بيىل ءۇش سىنىپتى باسقا مەكتەپتەرگە كوشىرۋ جونىندە پارمەن بەرىلىپتى. بۇل جايتتى مەكتەپ باسشىسى ساۋلە بايبولوۆا راستاعانمەن, شىرىلداعان شىندىقتى بۇكپەسىز جايىپ سالۋعا باتىلى جەتپەي تاس جۇتىپ العانداي كۇمىلجي بەردى. جوعارىنىڭ نۇسقاۋىن قالتقىسىز ورىنداۋعا توسەلىپ العان باسشى وزىنە دە, وزگەلەرگە دە شاڭ جۋىتپاۋعا تىرىستى. ونى 1074 ورىندى مەكتەپتە 1338 وقۋشىنىڭ ەكى اۋىسىمدا وقيتىنى كوبىرەك تولعاندىراتىن سياقتى. قازاق سىنىپتارىندا بالالار از, ءپان ماماندارى جەتىسپەيدى دەگەن ۋاجىنە سەندىرۋگە تىرىسقانىمەن, اقيقات اۋىلىنان الدەقايدا الىس جاتقانىن قولداعى دەرەكتەر ايعاقتاپ بەردى. سەگىز سىنىپتا 100-گە جۋىق بالا وقيدى. باسقا مەكتەپتەرگە كوشىرىلەتىن 5, 6, 7 سىنىپتاردا دا وقۋشى سانى از ەمەس. ابدەن ۇيرەنىسىپ, باۋىر باسىپ قالعان جىلى ورىننان قوزعاۋعا ارالاس مەكتەپتەردە قازاق ءتىلدى وقۋ مەڭگەرۋشىلەرىنىڭ تاپشىلىعى, قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ مۇمكىندىكتەرىنىڭ قاراستىرىلماۋى, كابينەتتەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى سىنىققا سىلتاۋ بولماسا كەرەك. سەگىز جىل بويى كۇرمەۋى قيىن پروبلەمالاردى بىرتىندەپ شەشۋدىڭ ورنىنا كوز جۇما قاراپ كەلگەن قالالىق ءبىلىم ءبولىمى مەن مەكتەپ باسشىلىعىنىڭ سالعىرتتىعى سالدارىنان قازاق سىنىپتارى نەگە جاپا شەگەدى؟ تولىققاندى مەكتەپتەردە دە كەلىپ-كەتىپ جۇمىس ىستەيتىن مۇعالىمدەر از ەمەس. اۋىزدى قۋ شوپپەن ءسۇرتىپ, «جوق» دەپ قول قۋسىرىپ وتىرا بەرگەنشە جوعارى وقۋ ورىندارىن, كوللەدجدەردى بىتىرگەن جاس مامانداردى تارتۋدىڭ جولدارىن ويلاستىرعان ابزال», دەيدى اتا-انالار.
قازاق سىنىپتارىن باسقا مەكتەپتەرگە اۋىستىرۋ تۋرالى قالالىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ شەشىمىنە №21 ورىس مەكتەبىندە انا تىلىندە وقىپ جۇرگەن بالالاردىڭ اتا-انالارى تۇگەلدەي قارسى شىعىپ, جارتىكەش بۇيرىقتىڭ ورىندالۋىنا جول بەرمەپتى. مەكتەپ ديرەكتورى بولات ساتىبالدينوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جەتىنشى سىنىپتىڭ ەكى وقۋشىسى №20 قازاق مەكتەبىنە باراتىن بولىپتى. ءۇش وقۋشىنىڭ قايدا ورنالاسارى ازىرشە بەلگىسىز. قالعان سىنىپتار وسىندا وقۋلارىن ودان ءارى جالعاستىرادى. 420 ورىندى عيماراتتا 710 بالانىڭ ءبىلىم الاتىنىنا قاراماستان جوعارىدا ءسوز ەتكەن پروبلەمالار مۇندا شەشىلگەنگە ۇقسايدى. وقۋشىلار سانىنىڭ ازدىعىن كولدەنەڭ تارتىپ سىنىپتى قىسقارتۋ نەمەسە باسقا مەكتەپتەرگە اۋىستىرۋ باستى مۇرات سانالماعان ءتارىزدى. ءپان مۇعالىمدەرى دە, كابينەتتەر دە جەتكىلىكتى.
ەگەمەندىگىمىزدىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا ۇلتتىق مۇددەمىزدىڭ جاڭعىرۋىنا كولدەنەڭ تۇرۋشىلار ءجيى كەزدەسەتىن. بۇگىنگىدەي تاۋەلسىزدىك زامانىندا ارالاس مەكتەپتەر جانىندا ونسىز دا وگەي بالانىڭ كۇيىن كەشىپ وتىرعان قازاق سىنىپتارىن نەگىزسىز جاۋىپ تاستاماق نيەتىندە جۇرگەندەرگە توقتام سالماي بولمايدى.
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»,
ايگۇل ىسقاقوۆا,
جۋرناليست
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
