مەن ەڭبەك جولىمدا قاراپايىم مال شارۋاشىلىعىنداعى جۇمىستان باستاپ, اۋداندىق قارجى ءبولىمىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاندىرۋ جانە باقىلاۋ اعا ەكونوميسى قىزمەتىنە دەيىنگى ارالىقتا ءبىراز ساتىدان ءوتتىم. وسى سالانىڭ ىستىق-سۋىعىن كورگەن ادام رەتىندە ونىڭ قىر-سىرىن ءبىر كىسىدەي بىلەمىن دەپ ەسەپتەيمىن. كەڭەس وداعى كەزىندەگى جۇيەنىڭ, كەيىنگى تاۋەلسىزدىك تۇسىنداعى قايتا قۇرۋ كەزەڭدەرىنىڭ رەفورمالارىنا كۋا بولدىق. قاي جەردە قانداي ولقىلىق كەتكەنىن, قانداي وڭتايلى تاسىلدەر قولدانىلعانىن كوردىك. كوپ جىلعى تاجىريبەمىزدىڭ ارقاسىندا قاي باعىتقا باسىمدىق بەرۋ كەرەكتىگىن تۇسىنەتىن دەڭگەيگە جەتكەندەيمىز. سول سەبەپتى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قاتىستى بىرقاتار ۇسىنىسىمدى ورتاعا سالسام دەيمىن. ەل ەكونوميكاسىنىڭ تىرەگى – اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى بىلگەنىمىزدى كەيىنگى بۋىنعا ۇيرەتۋ ءبىزدىڭ پارىزىمىز.
جالپى, اگرارلىق ەكونوميكانى دامىتۋ ەلىمىزدىڭ تابيعي ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ جۇرگىزىلگەنى ءجون. بۇل سەكتور وزىندىك قۇنىن اقتايتىن بىرەگەي ءونىم شىعارۋعا, ەكولوگيالىق تازا ءونىمدى مولايتۋعا باعىت ۇستانىپ, شارۋا قوجالىقتارىن, سەرىكتەستىكتەردى رەفورمالاۋ ودان ءارى تەرەڭدەتىلۋى كەرەك.
ول قالاي جۇرگىزىلمەك؟
بىرىنشىدەن, اگرارلىق اۋدانداردا ورتالىقتاندىرىلعان مەملەكەتتىك «اۋىلشارۋاشىلىق بانكىن» اشۋ قولعا الىنسا, سالانى وڭتايلى نەسيەلەۋگە جانە بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەردەن ارىلتۋعا جول اشار ەدى. قىسقا مەرزىمدى جانە ۇزاق مەرزىمدى نەسيەنىڭ جىلدىق ۇستەمەاقى مولشەرى 5-6 پروتسەنتتەن اسپاعانى دۇرىس. قازىر شارۋاشىلىقتاردى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر قارجىلاندىرادى, ولار نەسيەنى 17-18 پروتسەنت جىلدىق ۇستەمەاقىمەن بەرەدى. ال مەملەكەت نەسيەنىڭ 50 پروتسەنتىن سۋبسيديالاپ, شارۋاشىلىقتارعا مەملەكەتتىك بيۋدجەت ارقىلى پروتسەنتتىك جەڭىلدىك بەرەدى. مەملەكەتتىك «اۋىلشارۋاشىلىق بانكتەرى» ءاربىر اۋدان ورتالىعىندا اشىلىپ, تاۋار ءوندىرۋشى شارۋاشىلىقتارعا نەسيە بەرۋ, ليزينگ الۋ, سۋبسيديا تولەۋ, كۇردەلى قارجىلاندىرۋ ءادىسى ءبىر جەردەن بەرىلىپ ورتالىقتاندىرىلسا, وندا ءبىراز بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەر جويىلادى.
ەكىنشىدەن, ءار باستامانى قولعا العان كەزدە جەمقورلىق فاكتىلەرىنە جول اشاتىن تەتىكتەر جويىلۋعا ءتيىس, ايتپەسە بۇل دەرت ءار اتقارىلاتىن ءىستىڭ بايانسىزدىعىن دالەلدەيدى. ودان قۇتىلۋدىڭ نەگىزگى جولدارىنىڭ ءبىرى – ەلەكتروندى قىزمەتكە تولىق اۋىسۋ. ءار شارۋاشىلىقتىڭ پاسپورتىنداعى كورسەتكىشتەر بىرەگەي ەلەكتروندى بازاعا تولىق تىركەلسە, وسى باعىتتا ماڭىزدى جەتىستىككە جەتەمىز دەپ ويلايمىن. شارۋاشىلىقتار تۋرالى ءتيىستى مالىمەتتەر, ونداعى مال باسى, ەگىن ەككەن القابى, وندىرگەن ءونىمى, ءونىمنىڭ ساپاسى جانە تاعى باسقا كورسەتكىشتەر ءتيىستى دەرەكتەر قورىندا بولۋى كەرەك. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار اۋماعىنداعى شارۋاشىلىقتىڭ بەرگەن مالىمەتىن تولىق كۋالاندىرىپ, كەپىلدىك بەرىپ, ۇنەمى قاداعالاپ وتىرسا, بەرىلەتىن سۋبسيديالار مەن قارجىلاي كومەكتەر ەلەكتروندى قىزمەت ارقىلى تولەنەدى.
ۇشىنشىدەن, شارۋاشىلىقتارعا وندىرگەن ونىمدەرىنە سۋبسيديا تولەۋ, نەسيە بەرۋدە, جانار-جاعارماي تاراتۋ, تۇقىم ماتەريالدارىن, تىڭايتقىشتاردى بولۋدە ادىلەتتىكتى ساقتاۋ ءۇشىن اۋىلشارۋاشىلىق سالاسى تولىق مەملەكەتتىك ەلەكتروندى قىزمەتكە كوشكەن جاعدايدا, شارۋاشىلىقتاردىڭ وسى ايتىلعان كومەكتەر مەن سۋبسيديالاردى بارىنشا جەتكىلىكتى دەڭگەيدە الۋىنا مۇمكىندىك تۋادى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, بۇگىنگى تاڭدا كەيبىرەۋلەر شەتەلدىڭ جەتىستىكتەرىنە قىزىعۋشىلىق تانىتادى. ونىڭ بىزگە ءتيىمدى جانە ءتيىمسىز جاقتارى كوپ جاعدايدا نازاردان تىس قالادى. جالپى, شەتەلدەردەن كەلەتىن تۇقىمدارعا ەرەكشە ساقتىقپەن قاراۋ كەرەك. ولاي دەيتىنىم, شەتەلدەن گەندىك-موديفيكاتسيالىق ءونىم كەلگەن وقيعالار ءجيى كەزدەسەدى. بۇل ادام اعزاسىنا وتە زيان. شەتەلدەن اسىل تۇقىمدى مال اكەلۋ, سول ارقىلى ەلىمىزدە اسىل تۇقىمدى مالداردىڭ الەۋەتىن كوتەرۋ ادەتكە اينالىپ بارادى. اسىل تۇقىمدى ت ۇلىك جەرگىلىكتى كليماتقا بەيىمدەلە الا ما, جوق پا, سوعان كوز جەتكىزىپ الۋ جاعى نازاردان تىس قالىپ ءجۇر. قازاقستاندا بىلىكتى اۋىلشارۋاشىلىق عالىمدارى بار, ولاردىڭ كوپ جىلعى عىلىمي جۇمىستارىنىڭ ارقاسىندا قازاقتىڭ اقباس تۇقىمدى سيىرلارى شىعارىلدى. اقباس تۇقىمى – وتاندىق اسىل تۇقىمدى مالدىڭ بىرەگەيى. ەتىنىڭ ساپاسىنا شەتەلدىك ءىرى قارا ەتى باسەكەلەس بولا المايدى. ونىڭ ۇستىنە, اقباس سيىرلار قازاقستاننىڭ سۋىق اۋا رايىنا, جەم-شوبىنە بەيىمدەلگەن, وتە ءتوزىمدى.
بەسىنشىدەن, وتاندىق وندىرىلگەن اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىنىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرىپ, قايتا وڭدەۋ ونەركاسىپتەرىن قورعاۋ ءۇشىن كورشىلەس ەلدەردەن كەلەتىن ونىمدەردىڭ كولەمىن, باعاسىن رەتتەپ وتىرۋ ساياساتىن جۇرگىزۋ ارتىق بولمايدى. باعانى رەتتەۋ ساياساتىندا شەتتەن كەلگەن ارزان ونىمدەردىڭ وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەرگە كەدەرگى كەلتىرمەۋى ءۇشىن ولارعا دەمپينگتىك سالىق سالۋ قاجەت دەپ سانايمىن. سونداي-اق وتاندىق شارۋاشىلىقتاردىڭ ونىمدەرىن قالا نارىعىنا جەتكىزۋ پروتسەسىندە دەلدالدىقتى جويۋ كەرەك.
التىنشى ماسەلە – وسىمدىك جانە مال شارۋاشىلىعىن تابيعي اپاتتاردان, ءتورت ت ۇلىكتى ەپيزوتيادان ساقتاۋ اۋىلشارۋاشىلىق م ۇلىكتەرىن, نەگىزگى وندىرىستىك قورلاردى, مال مەن ەگىستىك القاپتارىن, سول سالادا ەڭبەك ەتەتىن ادامداردىڭ م ۇلىكتەرىن ساقتاندىرۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانكتىڭ قارجىلاندىرۋ قوزىنەن مەملەكەتتىك مىندەتتى ساقتاندىرۋ قورىن اشقان ءجون.
جەتىنشىدەن, ەلىمىزدە بوس جاتقان جايىلىم جەرلەردى جانە ونىڭ قۇنارلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, تولىق تۇگەندەۋدەن وتكىزۋ كەرەك. بوس جاتقان جەرلەردە جىلقى مەن تۇيە ت ۇلىگىن وسىرۋگە جاعداي جاساۋعا بولادى. بۇل ءۇشىن جايىلىمدىق جەر تەلىمدەرىنىڭ قۇجاتتارى دايىندالىپ, مەملەكەت ارقىلى ءۇي, قوراجايلار سالىنۋى, ينفراقۇرىلىمدار مال الۋعا, ەگىنشىلىكپەن شۇعىلدانۋعا نەسيە بەرۋ مۇمكىندىكتەرى قاراستىرىلىپ, جان-جاقتى جاعداي جاسالۋى قاجەت. جاڭادان شارۋا قوجالىعىن اشۋعا نيەت بىلدىرگەندەرگە اۋىلدىق اكىمدىكتەر ارقىلى كونكۋرس جاريالانسا قۇبا-قۇپ.
شارۋالارعا مالدى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىندا قولدانىپ جۇرەتىن «تەمىر مال» ءوسىرۋ ءادىسىن ەنگىزسە دە ارتىق بولماس ەدى. اتالعان ءادىس بويىنشا, مەملەكەت شارۋالارعا مالدى ءۇش جىلعا باسى ءبۇتىن بەرەدى. شارۋا ءۇش جىلدىڭ ىشىندە ءتولىن الىپ بولعاننان كەيىن عانا مەملەكەتكە باستاپقى 1 مالدىڭ اقىسىن تولەيدى نەمەسە مالداي قايتارادى. بۇل شارۋاشىلىقتاردا جۇمىس ىستەيتىن جۇمىسكەرلەردىڭ دە قاتارىن كوبەيتۋگە ىقپال ەتەر ەدى.
تاعى ءبىر قولعا الىنۋعا ءتيىس شارۋا – شەكارالاس اۋدانداردا تۇراتىن حالىقتىڭ قالاعا كوشۋ ءۇردىسىن توقتاتۋ ءۇشىن ونداي اۋداندارعا ەرەكشە مارتەبە بەرۋدى قولعا الۋ كەرەك. ماسەلەن, سول جەرلەردە شارۋاشىلىق اشامىن دەگەن ادامعا جەڭىلدەتىلگەن نەسيە ۇسىنۋعا باسىمدىق بەرۋگە بولادى. قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارى مەن شاعىن كاسىپورىنداردى اۋىلدا جانە اۋدانداردا اشىلۋىن شوعىرلاندىرۋ جانە جانداندىرۋ جۇمىستارى دا ارتىقتىق ەتپەيدى. جاڭادان اشىلاتىن ءىرى كووپەراتيۆتەرگە, شارۋا قوجالىقتارىنا, قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىنا ينفراقۇرىلىم جۇيەسىن سالۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ماقساتتى قارجى كوزدەرى ءبولىنىپ, قولداۋ كورسەتىلسە ءتىپتى جاقسى.
ارينە بۇل ايتىلعان ۇسىنىستاردىڭ بىرقاتارى قازىر مەملەكەت تاراپىنان قولعا الىنىپ تا جاتىر. بىراق وكىنىشكە قاراي, ناقتى ناتيجەلەرى ماردىمسىز. جۇمىستى ءالى دە جۇيەلەندىرە ءتۇسۋ قاجەت. باستىسى, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەۋى كەرەك. اۋىل شارۋاشىلىعى سەكتورىندا جۇمىس كوزىن اشۋعا, مول تابىس تۇسىرۋگە مۇمكىندىك جەتكىلىكتى. ەڭبەك ەتەمىن, تابىسقا كەنەلەمىن دەگەنگە جۇمىس تا, باستاپقى قارجى دا تابۋعا بولادى.
يگىلىك امىرعالين
