ەلباسىنىڭ “تىكەلەي جەلىسى” — وتكەن جىلدىڭ باستى وقيعالارىنىڭ ءبىرى

“ەلىمەن ەتەنە ەلباسى” دەگەن ءسوز تىركەسى قازىر ءجيى اۋىزعا الىنادى. وسى ءسوزدىڭ اقيقاتتىعىنا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2009 جىلدىڭ 13 قاراشاسىندا وتكىزگەن “تىكەلەي تەلەجەلىسى” ايشىقتى ايعاق بولا الادى. گازەتىمىزدىڭ بۇگىنگى نومىرىندە ەل ومىرىندەگى ورنى وزگەشە بولعان سول وقيعانىڭ جاي-جاپسارى, قورىتىندىلارى جاريالانىپ, جۇرتشىلىق پىكىرلەرىنىڭ تۇيىندەمە سوزدەرى بەرىلىپ وتىر. 2009 جىلعى 13 جەلتوقساندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن “تىكەلەي جەلى” وتكەن جىلدىڭ ماڭىزدى وقيعالارى­نىڭ بىرىنە اينالدى. سونىڭ اياسىندا بۇقارا حالىقتىڭ وسى ءىس-شاراعا قول جەتكىزۋىنە ايرىقشا جاعداي تۋعىزىلعانى بەلگىلى. تەلەفون جەلىلەرى, ينتەرنەت, ۇيالى بايلانىس جەلىسى ءتارىزدى ءمۇم­كىن بولاتىن بارلىق بايلانىس ارنا­لارى تەگىن قىزمەت كورسەتتى. 30 قازاننان باستاپ سۇراقتاردى تاۋلىك بويى قابىلداۋ قامتاماسىز ەتىلدى. Call-ورتالىعىنا تۇراقتى تۇردە 100-دەن استام ادام – مو­دەراتورلار, تەلەفون وپە­راتورلارى, تەح­ني­كالىق قىزمەت­كەر­لەر جۇمىلدىرىلدى. سالىستىرمالى تۇردە الساق, 2004 جىلى پرەزيدەنتتىڭ العاشقى “تىكەلەي ەفيرىن” وتكىزگەن كەزدە سۇراقتاردى جيناۋ تەلەفون بايلانىسى كومەگىمەن تەك قانا ءبىر كۇن ىشىندە جۇرسە, 2007 جىلى ءىس-شارا باستالعانعا دەيىنگى 7 كۇندە تەك قانا ينتەرنەت ارقىلى قابىلداندى. وسىنىڭ بارلىعى “تىكەلەي جەلىگە” ءتۇ­سە­تىن سۇراقتار مەن وتىنىشتەر سانىنىڭ بۇ­رىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن كولەمدە ار­تۋىنا جول اشتى. ولاردىڭ جالپى سانى 44452 (بۇل 2007 جىلعى ينتەرنەت-كون­فە­رەنتسيا كەزىندەگىدەن 8 ەسە كوپ). “تىكەلەي جەلى” وتكەن ۋاقىتتا ءىس-شارانىڭ سايتىنا 110 مىڭنان استام ادام كىرگەن. الەمنىڭ 87 ەلىنەن شامامەن 1 ملن.-داي ادام سايت­قا كىرىپ, جاۋاپتاردى قاراپ, تانىسقان. سۇراقتار سانىنىڭ اسا كوپ بولعانىن ەسكەرە كەلە, “تىكەلەي جەلىنى” وتكىزۋ كەزىندە كەلىپ تۇسكەن ازاماتتاردىڭ سۇراقتارىمەن جانە وتىنىشتەرىمەن مۇقيات تانىسۋ جۇمىسى تەك 2010 جىلدىڭ قاڭتارىندا عانا تولىق اياقتالدى. *   *   * سۇراقتار مەن وتىنىشتەردىڭ جالپى سانىنىڭ 15 مىڭدايى www.ءlىne.gov.kz ينتەرنەت سايتىنا, 17 مىڭى – تەلەفون ارقىلى, 3 مىڭى – vopros@akorda.kz ەلەكتروندىق پوشتا ارقىلى, 9,5 مىڭى SMS جۇيەسى ارقىلى كەلىپ تۇسكەن. وڭىرلىك ۇلەسى بويىنشا سۇراقتاردىڭ كوبى استانا (4986) مەن الماتى (3569) قالالارىنان, الماتى (3170), وڭتۇستىك قازاقستان (3077) وبلىستارىنان كەلىپ تۇسكەن (1-دياگرامما). 1-دياگرامما مەملەكەت باسشىسىنا قازاقستان تۇر­عىن­دارىنان باسقا تمد ەلدەرىنەن 85 ازا­مات, الىس شەتەلدەردەن 30 ازامات ءوتىنىش جاساعان. سۇراقتاردىڭ 45%-ى مەملەكەتتىك تىلدە, قالعاندارى ورىس تىلىندە جانە ەكى ءوتىنىش اعىلشىن تىلىندە كەلىپ تۇسكەن. كەلىپ تۇسكەن سۇراقتار مەن ءوتىنىش­تەر­دىڭ 46%-ى – سۇراقتار, 30%-ى – ءوتىنىش-ارىزدار, 16%-ى – شاعىمدار, 8%-ى – ۇسىنىستار مەن پىكىرلەر (2-دياگرامما). 2-دياگرامما تالداۋ قورىتىندىلارى مەيلىنشە ءجيى قويىلاتىن سۇراقتار مەن وتىنىشتەردىڭ مىنا تاقىرىپتارعا قاتىستى بولعانىن كورسەتتى: الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالا – 18,6% (زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ مولشەرىن ارتتىرۋ, بالالى وتباسىلارعا الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ جانە كوپبالالى انالارعا ماتەريالدىق قولداۋ جاساۋ, ەڭبەكاقى تولەۋ جانە ەڭبەك قاتىناستارى, سونداي-اق جۇمىسپەن قامتۋ جانە كوشى-قون پروبلەمالارى تۋرالى سۇراقتار); قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق – 16,3% (ۇلەسكەرلىك قۇرىلىس پروبلەمالارى, تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىن ءوز ۋاقىتىندا پايدالانۋعا بەرمەۋ, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىن­شا وتىنىشتەردى قاراۋ راسىمدەرى مەن ىرىكتەۋ ولشەمدەرى, اۋلالاردى اباتتان­دى­رۋ, پيك جۇمىسى, جەر قاتىناستارى سالاسى تۋرالى سۇراقتار); زاڭدىلىق جانە قۇقىق ءتارتىبى – 9,2% (سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس, مەملەكەت­تىك ساتىپ الۋلار كەزىندە زاڭدى ساقتاۋ, مەملەكەتتىك مەنشىكتى ساقتاۋ, جەكەلەگەن قوعامدىق, ءدىني بىرلەستىكتەر مەن ساياسي پارتيالاردىڭ قىزمەتى تۋرالى سۇراقتار. شاعىمداردىڭ باسىم بولىگى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ, باقىلاۋشى جانە قاداعالاۋشى ورگانداردىڭ جۇمىسىنا (قىل­مىستىق جاۋاپقا نەگىزسىز تارتۋ تۋرالى, قابىلدانعان ءىس جۇرگىزۋ شەشىم­دەرى­نىڭ زاڭدىلىعىن قايتا تەكسەرۋ تۋرالى, قىلمىسكەرلەر مەن حابار-وشارسىز كەتكەن ادامداردى دۇرىستاپ ىزدەستىرمەۋ تۋرالى), جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنە, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ شەشىمدەرىنە جاسالعان شاعىمدار. ءوتىنىش بىلدىرۋشىلەردىڭ ەداۋىر بولىگى وتكىزىلگەن سوت اكتىلەرىنە, سونداي-اق سوت شەشىمدەرىنىڭ ورىندالۋىنىڭ تولىقتىعى مەن ءوز ۋاقتىلىعىنا كەلىسپەيدى. ولاردىڭ بىرقاتارى شارتتى-مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتۋ ءتارتىبىن ءتۇسىندىرۋدى, سونداي-اق راقىمشىلىق جاساۋ مەرزىمدەرى تۋرالى ايتۋدى سۇراعان); ءبىلىم بەرۋ – 7,1% (مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردىڭ قولجەتىمدىلىگىنە, اۋىلداعى بالاباقشالار مەن مەكتەپتەر قۇرىلىسىنا, سونداي-اق بالالار الاڭشالارى مەن سپورت عيماراتتارىنا, سونداي-اق قازاق تىلىندە وقىتاتىن مەكتەپتەر سانىن ارتتىرۋ قاجەتتىگىنە, وقۋلىقتار ساپاسىنا, مەك­تەپتەردەگى زاڭسىز اقشا جيناۋعا, مۇعا­لىمدەردى جۇمىسپەن قامتۋ جانە تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى پروبلەمالار); دەنساۋلىق ساقتاۋ – 4% (رەسپۋب­ليكالىق ەمحانالار مەن شەتەلدەردە ەمدەلۋ ءمۇم­كىندىكتەرى, جەڭىلدەتىلگەن ءدارى-دارمەك­تەرمەن قامتاماسىز ەتۋ, كەپىلدى تەگىن مەديتسينالىق كومەك كولەمىن جوسپارلاۋ جانە اتقارۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاقسارتۋ تۋرالى سۇراقتار); قارجى سالاسى – 3,5% (يپوتەكالىق نەسيەلەردى وتەۋ مەرزىمىن ۇزارتۋعا, سالىق سالۋعا, ازاماتتاردىڭ جەكەلەگەن سانات­تا­رىنا جەڭىلدىك بەرۋگە, سونداي-اق قازاق­ستاننىڭ كەدەندىك وداققا كىرۋىنە بايلا­نىستى تاماق ونىمدەرى, كوپشىلىك سۇرانىسقا يە تاۋارلار مەن كولىك باعاسىنىڭ ءوسۋى مۇمكىن ەكەندىگىنە قاتىستى); مادەنيەت جانە مەملەكەتتىك ءتىلدى دا­مىتۋ – 2,9% (“مادەني مۇرا” باع­دارلاما­سىن ىسكە اسىرۋ, قازاقستاندىق باق-تاردى جاڭارتۋ, وتاندىق كينويندۋستريا مەن تەاتر ونەرىن دامىتۋ, ەلدى مەكەندەردى مەملەكەتتىك تەلەحابار تاراتۋمەن قامتۋ, مادەنيەت مەكەمەلەرى قىزمەتكەرلەرىن الەۋ­مەتتىك قولداۋ, بارلىق جەردە مەملەكەتتىك ورگاندارعا تولىق مەملەكەتتىك ءتىلدى ەنگىزۋ, الەۋمەتتىك-ماڭىزدى جوبالاردى قارجى­لاندىرۋ); قورشاعان ورتانى قورعاۋ – 1% (ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار مەن الماتى, وسكەمەن, پاۆلودار, بالقاش, ەكى­باس­تۇز سياقتى ونەركاسىبى دامىعان قالالارداعى اۋانىڭ, ۋران وندىرەتىن اۋداندارداعى ەكولوگيانىڭ, سۋ رەسۋرستارىن قورعاۋدىڭ, سونىڭ ىشىندە ارالدىڭ, كاس­پي­دىڭ جانە بالقاشتىڭ جاي-كۇيى, ەكولوگيا سالاسىنداعى جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ مەن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ماسە­لەلەرى. ەلىمىزدىڭ باتىس ءوڭىرىنىڭ تۇرعىن­دارى ءۇشىن ءىرى مۇناي-گاز ءوندىرۋشى كوم­پانيالاردىڭ جەرگىلىكتى ەكولوگياعا اسەرى نەعۇرلىم الاڭداتاتىن ماسەلە بولىپ تابىلادى); ارميا – 1% (اسكەري قىزمەتشىلەر مەن ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىن, سوعىس جانە وڭىرلىك قاقتىعىستارعا قاتىسۋشىلاردى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ, اسكەري قىزمەتشىلەردى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ, جاستاردى اسكەري-پاتريوتتىق تاربيەلەۋ جانە اسكەرگە شاقىرۋ الدىنداعى دايىنداۋ, مەرزىمدى اسكەري قىزمەتكە شاقىرۋ جانە ت.ب.); اتالعان تاقىرىپتار جىكتەمەسى 3-دياگراممادا كەلتىرىلگەن. 3-دياگرامما “جول كارتاسى” باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ زور سەرپىلىس تۋعىزىپ, قوعامنىڭ قولداۋىنا يە بولدى, ونىڭ شەڭبەرىندە جۇمىس ورىندارىن ۇيىمداستىرۋعا, وڭىرلىك الەۋمەتتىك نىساندارعا جانە جەرگىلىكتى جەرلەردەگى جولدارعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى. ازاماتتار اۆتوموبيل جولدارىن, اسىرەسە اۋىلداعى جولداردى سالۋعا, جولداردى جوندەۋدىڭ جالپى العانداعى ساپاسىنا, سونداي-اق جوسپارلانعان جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا كوپ كوڭىل بولە وتىرىپ, بۇل باعدارلامانى كەلەسى جىلى دا جالعاستىرۋ تۋرالى ءوتىنىش جاسايدى. *   *   * بارلىق سۇراقتارعا جاۋاپ دايىنداۋ جۇمىسى ەرەكشە باقىلاۋعا الىندى. ورتالىق جانە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءبىرىنشى باسشىلارى قول قويعان جاۋاپتار سايتقا ورنالاستىرىلدى. “تىكەلەي جەلىنىڭ” سۇراقتارىنا جاۋاپتاردى دايىنداۋ جۇمىسىنا بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار تارتىلدى. سۇراقتار مەن وتىنىشتەردىڭ 63%-ى مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولارعا, 32%-ى استانا, الماتى قالالارى مەن وبلىستاردىڭ اكىمدىكتەرىنە جىبەرىلدى. قالعاندارى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندە قارالدى (4-دياگرامما). 4-دياگرامما سۇراقتاردىڭ ەڭ كوپ سانى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ (9035 نەمەسە ولاردىڭ جالپى سانىنىڭ 20%-ى), ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ (4835 نەمەسە 10,8%-ى), باس پروكۋراتۋرانىڭ (3447 نەمەسە 7,7%-ى) قۇزىرىنا جاتادى. جولدانعان سۇراقتار سانى بويىنشا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ العاشقى وندىعى 5-دياگراممادا كورسەتىلگەن. 5-دياگرامما وڭىرلىك ۇلەستە سۇراقتار مەن ءوتىنىش­تەر­دىڭ ەڭ كوپ سانى استانا (3367), الماتى (2214) قالالارىنىڭ جانە وڭتۇستىك قا­زاق­ستان وبلىسىنىڭ (2213) اكىمدىكتەرىنە ءجى­بەرىلگەن. سۇراقتاردىڭ وڭىرلەر بويىنشا ءبولىنۋى 6-دياگراممادا كورسەتىلگەن. 6-دياگرامما تۇتاستاي العاندا, ورتالىق جانە جەرگىلىكتى ورگاندار 43924 سۇراققا جاۋاپ بەرگەن, ولاردى www.ءlىne.gov.kz سايتىنا ورنالاستىرعان. وتىنىشتەردى قاراۋ ناتيجەلەرى بويىن­شا 59%-ىنىڭ اۆتورىنا تۇسىنىكتەر بەرىلدى, 19%-ىنىڭ ءوتىنىشى تولىق نەمەسە ءىشىنارا قا­ناعاتتاندىرىلدى, “تىكەلەي جەلىگە” قا­تىسۋشىلاردىڭ 8%-ىنا ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندارعا جۇگىنۋ ۇسىنىلدى. وتىنىشتەر­دىڭ قالعان 14%-ىن پىكىرلەر مەن تۇسىنىكتەر قۇرايدى, ولاردى قاراۋ قورىتىندىلارى بويىنشا اۆتورلارعا “تىكەلەي جەلىگە” قاتىسقانى ءۇشىن العىس ءبىلدىرىلدى. 1199 سۇراق جەرگىلىكتى جەرلەرگە بارىپ قارالدى. جەكە كاسىپورىن وكىلىنىڭ شي­كىزات الۋعا جانە ءونىمدى وتاندىق نارىقتا وتكىزۋگە كومەك كورسەتۋ تۋرالى ءوتىنىشىن قاراۋ ءۇشىن يندۋستريا جانە ساۋدا ءمينيسترى ءا.يسەكەشەۆ ء“AMىTECH ASTANA” جشس شىنى-پلاستيكالىق قۇبىرلار ءوندىرۋ زاۋىتىندا بولدى. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قور­عاۋ مينيسترلىگى 445 ءوتىنىشتى ساپارعا شى­عىپ قارادى, ولاردىڭ 315-ءى دۇرىس شە­شىلدى, سونىڭ ىشىندە 210 ازاماتقا جالاقى تولەندى. “تىكەلەي جەلىگە” تۇسكەن سۇراقتاردى قا­راۋ قورىتىندىلارى بويىنشا پروكۋرا­تۋ­را ورگاندارى زاڭدىلىقتى بۇزۋدى جويۋ تۋرالى 57 ۇسىنىس, 3 ۇيعارىم, 2 نارازى­لىق ەنگىزدى, 10 جازباشا نۇسقاۋ بەرىلدى, 15 تارتىپتىك ءىس قوزعالدى, قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىنىڭ 9 زاڭسىز قاۋلىسىنىڭ كۇشىن جويدى, قاداعالاۋ سوت ينستانتسيا­لارىنا 13 نارازىلىق ءبىلدىردى, 10 قىلمىستىق ءىس قوزعادى. سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەسكە قاتىستى بىرقاتار سۇراقتار جانە ەكونو­مي­كا سالاسىنداعى زاڭ بۇزۋشىلىقتىڭ وتىنىشتەردەگى كەلتىرىلگەن ناقتى فاكتىلەرى بويىنشا قارجى پوليتسياسى ورگاندارى 7 قىل­مىستىق ءىس قوزعادى, 3 لاۋازىمدى ادام­دى اكىمشىلىك جاۋاپقا تارتتى, 2 ما­تەريالدى تارتىپتىك كەڭەسكە جىبەردى, كەيبىر فاكتىلەر بويىنشا قوسىمشا تەرگەۋ جۇرگىزىپ جاتىر. *   *   * “تىكەلەي جەلى” بارىسىندا ايتىلعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ بارلىق تاپسىر­مالارى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باقى­لاۋىنا الىنعان بولاتىن. جۇرگىزىلگەن جۇمىس قورىتىندىلارى بويىنشا مىنانداي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلدى. ۇكىمەت كەدەندىك باقىلاۋ ارقىلى وتە­تىن تاۋارلاردىڭ قىمباتتاۋىنا جول بەرمەۋ, سونداي-اق جانار-جاعار ماي (ججم) مەن نان ونىمدەرى باعاسىن با­قى­لاۋ جونىندەگى كەشەندى شارالار قابىل­دادى. سونىڭ ىشىندە, قىرعىزستان مەن ءوز­بەكستاننىڭ كەدەن قىزمەتكەرلەرىمەن جەكەلەگەن تاۋارلاردىڭ ورتاشا باعالارى تۋرالى ءوزارا اقپارات ۇسىنۋ تۋرالى كەلى­سىمگە قول قويىلدى. مۇناي ونىمدەرىن كوتەر­مە جانە بولشەك ساۋدا ارقىلى تا­راتۋ­شىلارمەن ىشكى نارىقتى مۇناي ءونىم­دەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە ججم باعا­سىن تۇراقتاندىرۋ تۋرالى مەموراندۋمدار جاسالدى. ججم نارىعىنىڭ بىرقاتار سۋبەكتىلەرىنە (“گەليوس” جشس, “پەترو­قازاقستان” ساۋدا ءۇيى” جشس جانە ت.ب.) قاتىستى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ءىس قوزعالدى. نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرۋ جونىندە جەدەل جانە جۇيەلى شارالار ازىرلەۋ جونىندەگى جۇمىس توبى قۇرىلدى. 2009 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جەكەلەگەن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى مەن جەمىس-جيدەك ونىمدەرىنىڭ باعالارىنىڭ تومەندەۋى بايقالادى. “قازاگروماركەتينگ” اق موني­تورينگ مالىمەتتەرى بويىنشا 2009 جىلدىڭ باسىنان باستاپ رەسپۋبليكا بويىن­شا ورتا ەسەپپەن 1-سۇرىپتى بيداي باعاسىنىڭ 18,6%-عا جانە نان باعاسىنىڭ 4%-عا تومەندەگەنى بايقالادى. “جول كارتاسى” اياسىندا اۋدان ورتا­لىق­تارى مەن اۋىلداردا وندىرىستەر قۇرۋ ماق­ساتىندا مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگان­دارعا وبلىستاردىڭ, استانا جانە الماتى قالالارىنىڭ اكىمدەرىمەن بىرلەسىپ 2010 جىلى جۇمىسپەن قامتۋ ستراتەگياسى شەڭبەرىندە تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن اشۋ جونىندەگى قاجەتتى شارالار قابىلداۋ تاپسىرىلدى. دارىلىك زاتتاردىڭ ساپاسى مەن قول جەتىمدىلىگىن باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءدارى-دارمەكتەردى ديستريبۋتسيالاۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىن ەنگىزۋ اياسىندا فورمۋليارلىق جۇيەنى ەنگىزۋ باستالدى, ونىڭ باستى قاعيداتى دارىلىك زاتتاردى وڭىرلەردىڭ سۇرانىسى نەگىزىندە ساتىپ الۋ بولىپ تابىلادى. 2010 جىلى كەپىلدى تەگىن مەديتسينالىق كومەك شەڭبەرىندە ساتىپ الىناتىن دارىلىك زاتتاردىڭ ءتىزىمى جەرگى­لىك­تى بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋ سۇرانىسىنىڭ 70%-عا دەيىن جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن سۇرانىستىڭ 100%-ىنا ارتتى­رىلدى. سونىمەن بىرگە, پرەزيدەنتتىڭ “تىكە­لەي جەلى” بارىسىندا بەرگەن جەكە تاپ­سىر­­ما­لارىنا سايكەس ءوتىنىش يەلەرىنىڭ مىناداي پروبلەمالارى لايىقتى شە­شىمىن تاپتى. قاراعاندى وبلىسىنىڭ تۇرعىنى, 56 جاس­تاعى 5-رازريادتى سلەسار ا.تروتنو ماماندىعى بويىنشا “قازاقمىس” كور­پوراتسياسى” جشس قۇيۋ-مەحانيكالىق زاۋىتىنا جۇمىسقا ورنالاستى. وليمپيادا چەمپيونى يليا ءيليننىڭ جاتتىعۋىنا جاعداي جاسالدى, وعان ۇلتتىق وليمپيادالىق كوميتەتتەن ستيپەنديا تولەۋ ۇيىمداستىرىلدى. ا.ماتسيتسكيدىڭ بالقاش قالاسى اكىم­دىگىنىڭ تالابى بويىنشا سوت شەشىمىنىڭ زاڭسىزدىعى تۋرالى ءوتىنىشىن قاراۋ ءنا­تي­جەسى بويىنشا باس پروكۋراتۋرا قارا­عان­دى وبلىستىق سوتىنىڭ قاداعالاۋ القا­سىنا وسى سوت اكتىسىن جويۋ جانە ءىستى قايتا قاراۋعا جىبەرۋ ءۇشىن نارازىلىق جولدادى. سونىمەن قاتار “تىكەلەي جەلىگە” ازا­ماتتار ا.سالنيكوۆانىڭ, ۆ.كينستلەردىڭ, ج.ايتپاەۆانىڭ رەيدەرلىك جانە كاسىپ­كەرلەردىڭ قۇقىقتارىن بۇزۋ فاكتىلەرى بويىنشا ارىزدارى كەلىپ تۇسكەن. اتالعان بارلىق ارىزدار بويىنشا پروكۋراتۋرا ورگاندارى شارالار قابىلداپ, ءوتىنىش اۆتورلارىنا ءتيىستى تۇسىنىكتەمەلەر بەردى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, ورداباسى اۋدانىنىڭ 5 ەلدى مەكەنىن اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى شەشىلدى. 17 اۋىلدا جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, قۇرال-جابدىقتار جاڭارتىلدى. بۇل جۇمىستى 2010 جىلى, سونىڭ ىشىندە “جول كارتاسى” شەڭبەرىندە جالعاستىرۋعا قارا­جات ءبولىندى. پاۆلودار وبلىسى, ماي اۋدانىندا اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى جاس مامانداردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋدان باس تارتقانى ءۇشىن قىزمەتىنەن بوساتىلىپ, اۋدان اكىمىنە قاتاڭ سوگىس جاريالاندى. جاس ماماندارعا تۇرعىن ءۇي بەرىلدى. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى تاراز قالا­سىنداعى جاسوسىپىرىمدەر قىلمىسىنىڭ الدىن الۋ جونىندەگى جۇمىستىڭ جاي-كۇيىن تەكسەرىپ, ادىستەمەلىك كومەك كورسەتتى. وسى ماقساتپەن ىشكى ىستەر ءمينيسترى س.بايماعانبەتوۆ جامبىل وبلىسىنا سا­پارمەن بارىپ قايتتى. وبلىستا كامە­لەتتىك جاسقا تولماعاندار اراسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋدى جاقسارتۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارى ازىرلەندى, ول اۋلالىق سپورت كلۋبتارىن, سپورت الاڭشالارىن, مۋزىكا جانە ونەر مەكتەپتەرىن, كاسىپتىك ليتسەي اشۋدى, جاستاردىڭ بوس ۋاقىتىن ۇيىمداستىرۋ جونىندەگى باسقا دا شارالاردى كوزدەيدى. ولاردى ىسكە اسىرۋعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 419 ميلليون تەڭگە ءبولۋ جوسپارلانىپ وتىر. ۇكىمەت مەكتەپكە دەيىنگى بالالار مەكە­مە­لەرىنىڭ جەتىسپەۋى ماسەلەسىن شەشۋ ءجو­نىندە كەشەندى ءىس-شارالار جۇرگىزۋدە. سو­نىڭ ىشىندە, 2009 جىلى مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدار جەلىسى 373 بىرلىككە (16,1 مىڭ ورىنعا) ارتتى, 2010-2012 جىلدارى 2310 ۇيىمعا (217 مىڭ ورىنعا) ارتتىرۋ جوس­پارلانۋدا. “جول كارتاسى” اياسىندا 2010 جىلى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار 1,9 ملرد. تەڭگە سوماسىنا مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ 73 نىسانىن جوندەۋدى جوسپارلاپ وتىر. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك ورگاندار “تىكەلەي جەلىگە” ءوتىنىش بىلدىرگەن ازامات­تاردىڭ بىرقاتار پروبلەمالارىن قىسقا مەرزىم ىشىندە لايىقتى شەشىپ بەردى. باتىس قازاقستان وبلىسى, شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ تۇرعىنى م.دوسپاەۆانىڭ ءوتىنىشى بويىنشا ونىڭ ۇيىنە ەڭ تومەنگى اقىمەن گاز جۇرگىزىلدى. وسى وبلىستىڭ قا­را­توبە اۋدانىنىڭ تۇرعىنى ا.قۇلمىر­زيناعا الەۋمەتتىگى جاعىنان از قامتىلعان ادام رەتىندە جايلى پاتەر ءبولىندى. پاۆلودار قالاسىنداعى ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسۋشى ا.دۆوينوسقا ونىڭ بەرگەن ءوتىنىشى نەگىزىندە 2009 جىلعى 25 قاراشادا پاتەرى جەكە مەنشىككە تەگىن بەرىلدى. پاۆلودار وبلىسى, حمەلنيتسكوە اۋىلىنىڭ “تىكەلەي جەلىگە” ءوتىنىش جا­ساعان تۇرعىندارىنىڭ ۇيلەرى ورتالىق سۋ قۇبىرىنا قوسىلدى. سall-ورتالىعىنا 2009 جىلعى 1 قا­را­شادا اتىراۋ قالاسىنان ن.قوسشانوۆانىڭ ەس-ءتۇسسىز جاعدايدا جاتقان ۇلىنا كومەك كورسەتۋدى سۇراعان ءوتىنىشى كەلىپ ءتۇستى. كونسۋلتاتيۆتىك كومەك كورسەتۋ ءۇشىن دەن­ساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى استانا قالا­سىنان انا مەن بالا ۇلتتىق عىلىمي ورتا­لىعىنان دارىگەر-رەانيماتولوگ جىبەرىلدى. اقمولا وبلىسى, اتباسار قالاسىنان ناۋقاس ن.ساحنونى, الماتى قالاسىنان گ.مۇراتوۆانى رەسپۋبليكالىق عىلىمي مەديتسينالىق ورتالىقتارعا جاتقىزۋ ماسەلەلەرى شەشىلدى. شىمكەنت قالاسىنان ب.جۇماباەۆانىڭ ءوتىنىشى بويىنشا ونى 2010 جىلدىڭ 1 توقسانىندا رەسەيلىك نەيروحيرۋرگيا عزي-دا ەمدەۋ تۋرالى ماسەلە شەشىلدى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا سەمەي قارجى-ەكونوميكالىق كوللەدجى مەن ەكولوگيا جانە ورمان شارۋاشىلىعى كوللەدجىنىڭ ستۋ­دەنتتەرىنە ستيپەنديا تولەندى; “بولا­شاق” باعدارلاماسىنىڭ ستيپەندياتى ا.ارقاباەۆاعا وقۋىن جالعاستىرۋ ءۇشىن يتالياعا ۆيزا رەسىمدەۋگە جاردەم بەرىلدى. استانا قالاسىنىڭ تۇرعىنى ل.جۇما­جانوۆانىڭ وتىنىشىندە “گراند استانا” تۇرعىن ءۇي كەشەنىنىڭ جەكە بلوكتارىنا قونىستاندىرۋ كەزىندەگى كەم-كەتىكتەر جونىندەگى نارازىلىعى ايتىلعان. تەكسەرۋ كەزىندە فاكتىلەر راستالىپ, قازىرگى ۋاقىتتا ۇكىمەتتىڭ رەزەرۆىنەن وسى تۇرعىن ءۇي كەشەنىنىڭ ەكى بلوگىنىڭ 6 سەكتسياسى قۇرىلىسىن اياقتاۋعا 3 ملرد. تەڭگە ءبولۋ ماسەلەسى شەشىلدى. جامبىل وبلىسى, ت.رىسقۇلوۆ اۋدانى­نىڭ 1-توپتاعى مۇگەدەگى ي.ابديەۆ قىس مەرزىمىنە كومىرمەن قامتاماسىز ەتىلدى. اقتوبە قالاسىنان ارباعا تاڭىلعان مۇگەدەك م.جەتەسوۆتىڭ ەلوردادا ەكسكۋر­سيا­مەن بولىپ قايتۋ تۋرالى ءوتىنىشى بوي­ىن­شا اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمدىگى 5 ءمۇ­گەدەكتىڭ استانا قالاسىنا بارىپ قايتۋىن ۇيىمداستىردى. وسى وبلىس تۇرعىندارى گ.قوپاشەۆا مەن ر.جالىمبەتوۆتى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ پروبلەمالارى شەشىلدى. ەلباسىنىڭ مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارىنا بەرگەن تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ءۇشىن ۇلكەن اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىسى ۇيىمداستىرىلدى. ءىس جۇزىندە ورتالىق جانە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بارلىق ءبىرىنشى باسشىلارى تەلەۆيزيالىق حابارلارعا شىعىپ, ءارتۇرلى رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى باق-تارعا سۇحبات بەردى. تۇتاس العاندا رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى باق-تاردا مەرزىمدى باسىلىمدارعا 200 ماتەريالدىڭ جانە ەلەكتروندىق ماسس-مەدياعا 1200 سيۋجەتتىڭ شىعارىلىمى ۇيىمداستىرىلدى. “تىكەلەي جەلى” بارىسىندا كوتەرىلگەن وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە اكىمدەردىڭ حالىقپەن كەزدەسۋى بولىپ ءوتتى. *  *  * “تىكەلەي جەلىنى” وتكىزۋ ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك بيلىك پەن ەلباسىنا دەگەن سەنىمىنىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتىپ بەردى. ىزگى نيەتتەر مەن تىلەكتەردىڭ كوپتىگى پرەزيدەنت ساياساتىن قوعامنىڭ قولداپ وتىرعانىن ايعاقتايدى. سونىمەن بىرگە سۇراقتاردىڭ ەلەۋلى بولىگى جەرگىلىكتى جەرلەردە شەشىمىن تاپ­پاعان سوڭ مەملەكەت باسشىسىنا جۇگىنگەن ازاماتتاردىڭ ناقتى پروبلەمالارىنا قاتىستى بولدى. ازاماتتاردىڭ كوپتەگەن شاعىمدارى مەن ۇسىنىستارىن شەشۋ مينيسترلىك­تەر­دىڭ, ۆەدومستۆولار مەن اكىمدىكتەردىڭ 2010 جىلعا ارنالعان جۇمىس جوسپارلارىندا كوز­دەلگەنىن اتاپ وتكەن ءجون, ولار مەم­لەكەتتىك جانە وڭىرلىك دامۋ باعدارلاما­لارىن ازىرلەۋ كەزىندە ەسكەرىلەتىن بولادى. پرەزيدەنتتىڭ 2010 جىلعى 29 قاڭتار­داعى “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونو­ميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋى حالىقتىڭ “تىكەلەي جەلى” با­رى­سىندا كورىنىس تاپقان ءۇمىت-تىلەكتەرىنە ەلەۋ­لى دارەجەدە سايكەس كەلەتىنىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. سونىڭ ىشىندە, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالادا – بۇل زەينەتاقىنى, الەۋمەتتىك تولەمدەردى, ستيپەنديالاردى, سونداي-اق بيۋدجەت قىزمەتكەرلەرىنە جال­اقىنى كوتەرۋ; تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق سالادا – تۇرعىن ءۇي جيناقتارى جۇيەسىن رەفورمالاۋ, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شا­رۋاشىلىقتى جاڭارتۋ جونىندەگى ءىس-شا­رالار جۇرگىزۋ; قۇقىقتىق سالادا – قۇقىق قورعاۋ جانە سوت جۇيەلەرىن كەشەندى رە­فورمالاۋ, ولاردىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋ; ءبىلىم بەرۋدە – بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى بىلىممەن جانە تاربيەمەن قامتاماسىز ەتۋدى ارتتىرۋ جونىندەگى “بالاپان” باع­دارلاماسىن ازىرلەۋ, استانا قالاسىندا “جاڭا حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەت”, “ار­نايى قور” جانە “زياتكەرلىك مەكتەپتەر” اشۋ. “تىكەلەي جەلىگە” دەگەن قوعام تارا­پىنان جاسالعان سەرپىلىس ارقىلى اتالعان ءىس-شارانى وتكەن جىلدىڭ باستى وقيعالارىنىڭ ءبىرى رەتىندە باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.