قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسى بۇكىل تۇركى دۇنيەسىنىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتتى. وندا «لاتىنشاعا كوشۋدىڭ تەرەڭ لوگيكاسى بار. بۇل قازىرگى زامانعى تەحنولوگيالىق ورتانىڭ, كوممۋنيكاتسيانىڭ, سونداي-اق ءححى عاسىرداعى عىلىمي جانە ءبىلىم بەرۋ پروتسەسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى» دەپ اتاپ كورسەتكەن. قازىرگى زاماندا لاتىن قارپىنە نەگىزدەلگەن ءالىپبي لينگۆيستيكالىق تۇرعىدا تەحنولوگيالىق پروگرەستىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر.
وركەنيەت كوشىنەن قالۋعا بولمايدى. الەم حالقىنىڭ 70 پروتسەنتى لاتىن ارىپتەرىن پايدالانادى. لاتىن الىپبيىنە ءوتۋ تۋرالى ۋكراينا, بەلارۋس, موڭعوليا ەلدەرى دە مىقتاپ ويلانىپ وتىر. «ەگەر سىزدەر الەمدىك مادەنيەتكە, ەۋروپا ءومىر سالتىنا جاقىندايمىن دەسەڭىز – لاتىن الىپبيىنە اۋىسۋىڭىز كەرەك» دەگەن تۇركيانىڭ مارمارا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى حۋرشيد گيۋنەنىڭ پىكىرى ۋكراين قوعامىندا ۇلكەن پىكىرتالاسقا ارقاۋ بولدى. ۋكراينا مەن بەلارۋس اۋماعىندا XIII-XVIII عاسىرلاردا بولعان رەچ پوسپوليتا (قازىرگى پولشا) مەن ليتۆا كنيازدىعى جازۋى لاتىن ارىپتەرى بولعان ەدى. ءتىپتى ءبىر عاسىر بۇرىن بەلارۋس گازەتتەرى لاتىن ارپىمەن شىعىپ تۇرعان.
ءتىل – ادامزاتتىڭ سانالى قارىم-قاتىناسى نەگىزىندە پايدا بولىپ, سودان بەرى ۇزدىكسىز دامۋ جولىندا كەلە جاتقان ءتىرى مەحانيزم. سوزدىك قورى بەس ميلليوننان اساتىن گرەك ءتىلى مەن نەبارى 340 سوزدەن تۇراتىن گۆينەيالىق تاكي ءتىلى قازىر ءبىر كەزەڭدە ءومىر سۇرۋدە. جارتى ميلليونعا جۋىق سوزدىك قورى بار اعىلشىن ءتىلى الەمنىڭ كلاسسيكالىق ادەبيەتىندە دە, الەمدەگى بەدەلى بويىنشا دا سالتانات قۇرىپ تۇر. قازىر دۇنيەجۇزى حالىقتارى اراسىندا ەڭ كوپ قولدانىستاعى ءتىل – قىتايدىڭ ماندارين ديالەكتى (900 ملن جۋىق ادام) ەكەن. ودان كەيىن يسپان ءتىلى (332 ملن), اعىلشىن ءتىلى (322 ملن), بەنگالي ءتىلى (189 ملن). دەرەكتەر بويىنشا الەمدە ديالەكتىلەرىمەن قوسا ەسەپتەگەندە جەتى مىڭعا جۋىق ءتىل بار. بىراق, ولاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى جويىلۋ الدىندا تۇرعان تىلدەر, ياعني ول ءتىلدى قولدانۋشىلار سانى ون مىڭ ادامنان از. عالىمداردىڭ ەسەبى بويىنشا 1950 جىلدان بەرى الەمدە 230 ءتىل جويىلىپ كەتكەن. مىسالى, كەڭەستەر وداعى قۇرىلعاندا 194 ۇلت بولسا, ىدىراعان كەزدە 101 ۇلت قالعان.
اقش ۆيسكونسين ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى كامەل كارپات «قازاقتى ۇلت رەتىندە ساقتاۋ – تۇرىكتى ساقتاۋ دەگەن ءسوز. ويتكەنى ەڭ تازا قاندى تۇرىك – قازاقتار. قازاق ءتىلى – ەڭ تازا تۇرىك ءتىلى. تۇرىك تەگىنىڭ تامىرى دا وسىندا جاتىر. تۇركياداعى مۇسىلمانشىلىق – سول ياساۋي ۋاعىزداعان مۇسىلمانشىلىق. مەن امەريكالىق تۇرىكپىن. جۇرەگىمنىڭ ءبىر تۇكپىرىندە قازاق تۇر» دەگەن پىكىر ايتادى. ەلىمىزدەگى تۇركى حالىقتارى مادەني ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى احمەت داعدۋران «قازاق ءتىلى – بارلىق تۇركى حالىقتارىنا تۇسىنىكتى ءتىل.
لاتىن الىپبيىنە كوشكەن كەزدە بۇكىل تۇركى حالىقتارىنا ورتاق ءالىپبيىمىز بولادى. سوندا بارلىق تۇركىتىلدەس اعايىندار قورقىتتى, ءال-ءفارابيدى, مۇستافا شوقايدى تۇپنۇسقادان وقي الادى. مەنىڭ ويىمشا, سول كەزدە ون سەگىز ميلليون قازاقستاندىق قازاق ءتىلىن ۇيرەنەدى» دەيدى. ياعني ءالىپبي حالىقتاردى ءبىر-بىرىنە جاقىنداتاتىن, ونىڭ ىشىندە ءتۇبى ءبىر تۋىستاس ۇلتتاردىڭ ءوزارا ىنتىماعىنا كومەكتەسەتىن ماڭىزدى قۇرال. تۇركيا باستاپ, ازەربايجان, تۇرىكمەنستان, جانە وزبەكستان جالعاستىرىپ, لاتىن نەگىزدى الفاۆيتكە كوشتى. وسى ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن قولدانۋ جانە جاسالعان جۇمىستارىن پايدالانۋ, سونىمەن قاتار ولاردىڭ جىبەرگەن قاتەلىكتەرىن قايتالاماۋ قاجەت ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە لاتىن الىپبيىنە كوشۋدەگى قادامداردىڭ باستاماسى رەتىندە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار پاركىنەن تۇركيانىڭ ىستامبۇل ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلەستىكتە «قازىرگى تۇركى تىلدەرىنىڭ تىلدىك ۇدەرىسىن زەرتتەۋ» عىلىمي زەرتحاناسى اشىلدى. زەرتحانا قىزمەتى الدىمەن قازاق ءتىلىن كيريلل الىپبيىنەن لاتىن الىپبيىنە اۋىستىرۋدى مەيلىنشە وڭتايلى, جۇيەلى جۇزەگە اسىرۋ جانە ۆەب-سايتقا نەگىزدەلگەن سوزدىك جوباسى, ءتىلاشار جوباسى, ۆەب-سايتقا نەگىزدەلگەن قازاقشا-تۇرىكشە جانە تۇرىكشە-قازاقشا كومپيۋتەرلىك اۋدارما جۇيەسى, قازاق تىلىندەگى سوزدەردىڭ سەمانتيكالىق توپتارى جوباسى (Kazakh Wordnet Project) جانە قازاق تىلىندەگى سوزدەردىڭ دۇرىس جازىلۋىن اۆتوماتتى تۇردە تۇزەتۋ (Kazakh Spell checking & Correction), قازاقشا سوزدەردى گرامماتيكالىق تەكسەرۋ (Kazakh Syntax checker) سياقتى بىرقاتار قازاق تىلىنە ارنالعان كومپيۋتەرلىك-لينگۆيستيكالىق جوبالار بويىنشا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى باستادى.
ەكىنشى كەزەڭ جاڭا لاتىن ءالىپبيىنىڭ وتپەلى ون التى جوباسىن قامتيدى. جوبانى قازاقستان (ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى) مەن تۇركيانىڭ (ىستانبۇل ۋنيۆەرسيتەتى) كومپيۋتەرلىك ينجەنەريا سالاسىنىڭ عالىم-پروفەسسورلارى مەن تۇركولوگيا, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ پروفەسسورلارى بىرلەسە دايىنداپ, ەكى عىلىم سالاسىنىڭ الەمدىك ۇزدىك تاجىريبەلەرى نەگىزىندە الدىمەن كومپيۋتەرلىك-لينگۆيستيكالىق باعىتتاعى ونىمدەردى ۇسىنادى. ونىڭ ىشىندە لاتىن ءالىپبيىن اقپاراتتىق لينگۆيستيكاعا سايكەستەندىرۋ, وقۋشىلاردىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋ باعدارلاماسى, قازاق ءتىلىن شەتەلدىكتەرگە ۇيرەتۋ, قازاقشا-تۇرىكشە سوزدىكتەر, قازاق ءتىلىن مورفولوگيالىق جانە سەمانتيكالىق تالداۋ سياقتى وتە ماڭىزدى باعدارلامالار بار.
حح عاسىردىڭ باسىندا لاتىن قارپىنە كوشۋگە, ەملەسىن جاساۋعا العاش نازار اۋدارعان عالىمداردىڭ كوشباسىندا تۇرعان, قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاعان تۇڭعىش پروفەسسور قۇدايبەرگەن جۇبانوۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى, لينگۆيستيكالىق مۇرالارى, تىلدىك تۇلعاسىن وقۋ-ادىستەمەلىك, عىلىمي, عىلىمي-تانىمدىق قىرلارىنان تانىستىراتىن ەڭبەكتەر سەرياسىن دايىنداۋ, جاريالاۋ ءىسى قازاقستاننىڭ تۇركيا رەسپۋبليكاسىنداعى ەلشىلىگىنىڭ قولداۋىمەن «ولكەتانۋ», «قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسىم» جوباسى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلۋدا. ەڭبەكتەر تۇرىك تىلىنە اۋدارىلىپ, قازاق تىلىندەگى نۇسقاسى لاتىن الىپبيىندە ۇسىنىلادى.
وسىلاردىڭ ىشىندە اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا تاتىرلىق جاڭا جوبانىڭ ءبىرى «قازاق تىلىندەگى ءماتىن جيىلىگىن تالداۋ جۇيەسى». جاڭا لاتىن الفاۆيتىندە جازىلعان قازاقستاندىق ماتىندەردى جانە قۇجاتتاردى تالداۋ ءۇشىن ازىرلەنەتىن ونلاين-باعدارلامالىق جۇيە لينگۆيستەن مۇعالىمدەرگە دەيىن, پسيحولوگتاردان كومپيۋتەرلىك عالىمدارعا دەيىن پايدالانۋشىلاردىڭ كەڭ اۋقىمدى قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىراتىن كومپيۋتەرلىك لينگۆيستيكالىق جوبا. ءماتىندى تالداۋ لينگۆيستيكادا, پسيحولوگيادا, كومپيۋتەرلىك عىلىمدا قولدانىلاتىن كوپتەگەن ادىستەردىڭ ءبىرى. اۆتوردىڭ ءماتىنى نەمەسە كىتابىنا ءپىشىن جانە مازمۇندى تالداۋ جاساۋ جانە شەشۋ, ماتىندەگى كەيبىر ماتىندەردىڭ جيىلىگى تەكسەرىلەدى. وسىلايشا, جازباشا سيپاتتاما جانە جازۋ ءستيلى تۋرالى اقپارات اشىلادى. اۆتوردىڭ ينتەللەكتى مەن سوزدىك قورىنىڭ كوكجيەگى انىقتالادى. قازاق ءتىلىن وقىتۋ بارىسىندا ماتىندىك جيىلىكتەردىڭ تالداۋى ءارتۇرلى گرامماتيكالىق پاندەر بويىنشا وقۋشىلاردىڭ تاپسىرمالارىن قاراستىرۋ كەزىندە قولدانىلادى. وسىلايشا, وسى ماتىندەردەن ستۋدەنتتىڭ جاسىنا, گرامماتيكاسىنا, جازۋ ستيلىنە قاراي اڭگىمەلەسۋ قابىلەتى تۋرالى اقپاراتقا قول جەتكىزىلەدى.
قازاق تىلىندەگى ماتىندەردى جيىلىكتە تالداۋ بارىسىندا, بىرىنشىدەن, ماتىندە قامتىلعان ماقالالار كورسەتىلەدى. بۇل ماتەريالدار «Natural Language Procece» ارقىلى ازىرلەنىپ, ولاردىڭ قوسىمشالارىنا كىرىس رەتىندە ەنگىزىلەدى جانە ءارى قاراي تالداۋ جۇرگىزىلەدى.ءماتىن جيىلىگىن تالداۋ قازاق تىلىندەگى فونولوگيا, مورفولوگيا, سينتاكسيس نەمەسە گرامماتيكالىق جانە سەمانتيكالىق تالداۋ ءۇشىن پايدالانىلۋى مۇمكىن كوپتەگەن دەرەكتەردى كورسەتەدى. قولمەن جاساۋ ءۇشىن كوپ ۋاقىتتى قاجەت ەتەتىن جانە ءىس جۇزىندە مۇمكىن ەمەس بولىپ تابىلاتىن بۇل پروتسەسس تسيفرلى كىتاپحانالاردا, اقپاراتتى ىزدەۋ جانە ىزدەۋ جۇيەلەرىندە ءجيى قولدانىلادى. ماتىندەردەگى ارنايى اتاۋلار مەن نىساندار (ادام, مەكەمە, گەوگرافيالىق ەلەمەنت اتاۋلارى, تەحنيكالىق تەرميندەر, قىسقارتۋلار, كۇندەر مەن ساندار جانە ت.ب.) ماتىندەرگە قاتىستى كوپتەگەن قوسىمشالار دا ماڭىزدى. دۇرىس انىقتاۋ, ولاردىڭ جيىلىگىن تابۋ كوپتەگەن سالالاردا, مىسالى, مەديتسينادا ادامنىڭ اقىل-ويىنىڭ دامۋ دەڭگەيىن انىقتاۋعا, الەۋمەتتىك مەديا-تالداۋ جاساۋعا, جاسالعان قىلمىستاردى تالداۋ ماقساتىندا, مامانداردى قىزمەتكە قابىلدار الدىندا وي-ءورىسىن تەكسەرۋگە كەرەك.
قورىتا ايتقاندا, بۇل جوبانى زامان تالابى مەن عىلىم دامۋىنىڭ دەڭگەيىنە قاراي قالاعان باعىتتا وركەندەتە بەرۋگە بولادى. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتە وتىرىپ ءتىل مەن ادەبيەتتە, ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا, ساياساتتا, مەديتسينالىق پسيحولوگيادا, قۇقىق قورعاۋ جانە سوت ساراپتامالىق قىزمەتىندە, ساۋدا مەن بيزنەس باعىتىندا قاجەتتى ارنايى باعدارلامالار جاساپ, دايىن ءونىمدى ساتۋعا بولادى. تسيفرلاندىرۋ جانە «جاساندى ينتەللەكت» دەگەننىڭ بۇل دا ءبىر تارماعى. بۇل بىرىككەن جوبانى زەرتتەۋگە, جۇزەگە اسىرۋعا ىستانبۇل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورلارى اتاكان كۋرت پەن يسمەت بينەر, قازاقستان تاراپىنان ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى باۋىرجان امانكەلدى ۇلى مەن گۇلجان شوقىم بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋدە.
عىلىم-ءبىلىم سالاسىندا تاجىريبەسى وزىق ەلدەردەن ۇيرەنەرىمىز كوپ. دوڭگەلەنگەن دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنداعى عىلىم-بىلىمگە قاتىستى سونى جاڭالىقتار, شەت ەلدەردەگى ارىپتەستەرمەن كاسىبي قارىم-قاتىناستار, ايتاتىن جاڭالىعى بار عالىمدار, بىزگە وسىلاردىڭ ءبارى-ءبارى قاجەت. زاماننىڭ وزىق ىلىمىمەن قارۋلانعان كوكىرەك كوزى وياۋ شاكىرتتەر ەل بولاشاعى ءۇشىن تەر توگەرى انىق. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ نەگىزگى مىندەتى جانە قاسيەتتى پارىزى وسىنداي تالاپتى جاستارعا ساپالى ءبىلىم مەن ايقىن باعىت-باعدار ۇسىنۋ. سوندا ء«وزىنىڭ تاريحىن, ءتىلىن, مادەنيەتىن بىلەتىن, سونداي-اق زامانىنا لايىق, شەت تىلدەرىن مەڭگەرگەن, وزىق ءارى جاھاندىق كوزقاراسى بار قازاقستاندىق ءبىزدىڭ قوعامىمىزدىڭ يدەالىنا اينالۋعا ءتيىس» دەگەن ۇستانىم باتىل تۇردە جۇزەگە اسادى.
ايشۋاق دارمەن ۇلى,
ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى,
حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ورتالىعىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى
