توقسانىنشى جىلداردىڭ باسى, تاپشىلىق حالىققا قامىتىن كيگىزە باستاعان. كەڭەس ميليتسياسىنا ءومىرىن ارناعان شاياحمەت قۇسايىن ۇلىنىڭ ومىرلىك جارى كۇلپارا 37 جاسىندا قاتەرلى ىسىك اۋرۋىنا دۋشار بولدى. دارىگەرلەر دياگنوزدى كەش قويىپتى: ىسىكتىڭ اسقىنعان ءتۇرى. سىرقات ايەل مەن شيەتتەي ءتورت بالانىڭ تاعدىرى قىل ۇستىنە ىلىنگەن ءسات. ۇلكەنى نازگۇل ون جەتىدە ەدى. مۇگەدەك انانىڭ قينالعانىن كورگەن بالالار دا شىرىلدايدى. تۇرمىس تاۋقىمەتى ارقاعا ايازداي باتقان تۇڭعىشى كوپ ۇزاماي تۇرمىسقا شىقتى. ءۇش بالانى قۇشاقتاپ شاياحمەت جالعىز قالدى.
«جالعىز ەركەكتىڭ قولىنان نە كەلەدى دەيسىڭ؟ اۋرۋدىڭ ءتۇرى جامان, ايەلىن ساقتاي الماس, بالالارىن جەتىمدەر ۇيىنە وتكىزەتىن شىعار», «شاياحمەتتىڭ ءوزى دە جەتىم ءوستى ەمەس پە؟ اكە-شەشە, تۋعان-تۋىستان ەشكىمى جوق, بالالارىن جالعىز قالاي باعادى؟ وتباسىن تاستاپ كەتەتىن شىعار» دەگەن سوزدەر قۇلاعىنا جەتىپ جاتتى. «جوق, – دەدى ىشتەي. – قالايدا كۇلپارانى امان الىپ قالامىن». ول ەندى قاتەرلى ىسىكتى ەمدەۋدىڭ بار امالىن ىزدەستىردى. دارىگەرلەر كەڭەسىمەن كەلىنشەگىنە بىرنەشە وپەراتسيا جاسالدى. 1991 جىل كەلگەندە دۇكەننەن ازىق-ت ۇلىكپەن قاتار ءدارى-دارمەك تە كوزدەن بۇل-بۇل ۇشىپ, ءوندىرىس ورىندارى جابىلا باستادى. قىسىلتاياڭدا قاجەت دارىلەردى ىزدەپ تاپسا دا, ەمنىڭ قونۋى قيىندادى.
«كسرو ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ۇزدىگى» توسبەلگىسىمەن زەينەتكە شىققان ەكس-ميليتسيونەر بوزبالا شاعىندا باستاعان جازۋ ونەرىن تاستاماعان. ەندى ماقالا جازۋدى تىپتەن جيىلەتتى. تاۋلىكتىڭ ءبىر بولىگىن اۋرۋحانادا وتكىزسە, ءبىر بولىگىن جازۋعا ارنايدى. ايەلىنىڭ ەم-دومىمەن قوسا بالالاردى اسىراۋ كىمگە وڭاي دەيسىز؟ كەنجەسى ايانا ەكى جاستا. كۇلپاراعا وپەراتسيا جاسالماس بۇرىن دارىگەردىڭ ايتۋىمەن ايانا ومىراۋدان شىعارىلدى. بالدىرعاندارعا مەزگىلىندە تاماق بەرۋ, ءۇي شارۋاسىن رەتتەۋ, بالالاردىڭ ساباعىن قاداعالاۋ, ءبارى موينىنا ءتۇستى. ءتىپتى ناۋقاس ايەلىن كوتەرىپ جاتقىزۋ, جۋىندىرۋ دا ءوز موينىندا. كومەك بەرەر ەشكىم جوق.
ءداستۇرلى مەديتسينادان كومەك بولماعان سوڭ قاتەرلى ىسىكتى ەمدەۋدىڭ حالىقتىق تاسىلدەرىن ىزدەستىرۋگە كوشتى. ء«بىر تاۋدا كوك قارعالار ۇيا سالعان جارتاس بار. كوك قارعانىڭ ەتىن بەرسەڭ ەم بولار» دەدى ءبىر تانىسى. شاياحمەت جۇزدەگەن شاقىرىم جەردەگى الگى تاۋعا باردى. ۇياسىنا قول سالعاندا بىلەگىنەن باستاپ, ساۋساعىنىڭ ۇشىنا دەيىن جىرىم-جىرىم ەتىپ تىرناپ تاستادى. قولى اۋىرعانىنا قاراماي, قۇستىڭ بىرنەشەۋىن ۇستاپ, ۇيىنە اكەلدى. ايەلىنە ەتىن ءپىسىرىپ بەردى. بىراق اۋرۋ جازىلمادى. تاعى ءبىر تانىسى: «تۇزدىكول دەگەن جەردە قىزىل باقا بار. سونى كۇنگە كەپتىرىپ, جەگىزسەڭ, شيپاسى تيەر». سىرقات مەڭدەگەن جارىن قالايدا امان الىپ قالۋ جولىندا بۇدان دا ايانبادى. ايتقان ەمىن جاسادى. الايدا وزگەرىس بايقالمادى. «قارا ۋىلدىرىق مىڭ دا ءبىر ەم» دەپ كەڭەس بەردى ءبىر دوسى. بىراق كۇلپارانىڭ بەتى بەرى قاراعان جوق, ءحالى مۇشكىل, تالايدان ءنار تاتپاعان.
شاياحمەت «تابەتى قاشقان ادامعا ۋلى جىلاننىڭ سورپاسىن بەرۋ كەرەك» دەگەن قارت ادامنىڭ كەڭەسىنە قۇلاق تۇرەدى. جىلاننىڭ سورپاسىن الىپ, اۋرۋحاناعا بارعان شاياحمەت ونى ناۋقاسقا ىشكىزۋدىڭ امالىن ويلاستىرادى. ابدەن السىرەگەن كۇلپارا جىلان سورپاسىن ىشە قويماسى انىق. ءوزى دە قالجىراعان شاياحمەت ايەلىنىڭ كوزىنشە كوك جاسىل ءتۇستى سورپادان قۇيىپ الىپ, جۇتىپ جىبەرەدى. سول ساتتە بويىن ىستىق جالىن كەرنەگەندەي بۇكىل بويى دۋىلداپ, سۋىق تەر بۇرق ەتەدى. «كۇلپارا, مىنە, جىلاننىڭ سورپاسىن ءىشتىم. تاماققا تابەتىم ارتتى. مۇمكىن تاتىپ كورەرسىڭ؟» اۋرۋدان قينالعان جارى «كەلىستىم» دەگەندەي يشارات ءبىلدىردى. جىلاننىڭ سورپاسى داتكە قۋات بوپ, كۇلپارا سودان كەيىن ءۇش اي تاماق ىشۋگە جارادى. بىراق اۋرۋدىڭ شەگى جەتىپ تۇرعان سوڭ بۇل دا ولىمنەن قۇتقارا المادى. 1991 جىلى جازدا ايەلى قايتپاس ساپارعا اتتانادى.
ايەلى مەن بالالارىن ويلاپ, ءوزىن كۇتۋگە مۇرشاسى بولماعان شاياحمەتتىڭ جۇيكەسى سىر بەردى. دامىل تاپپاي, دۇرىس ۇيقى كورمەگەن ازامات كەنەتتەن سال اۋرۋىنا شالدىعادى. سوندا دا مويىماي جىگەرلەنە ءتۇستى. بىردە اۋرۋحانادا توسەك تارتىپ جاتقان وعان اعا دارىگەر ماسكەۋلىك پراكتيكانتتى ەرتىپ كەلىپ: «بۇل ازاماتتىڭ كوزىندە وت بار. ونىڭ كوزىندەگى جىگەر ءالى ۇزاق ءومىر سۇرەتىنىن كورسەتەدى. اياقتان تۇرىپ كەتۋىنە جاردەمدەس» دەپ تاپسىرادى. شىنىندا جۇرەگىندەگى ءۇمىت ساۋلەسى دارىگەر سوزىنەن كەيىن لاپىلداعان وتقا اينالىپ, تۇلا بويىنا كۇش قۇيىلعانداي بولادى. جاس دارىگەر ناۋقاستىڭ قاسىنان شىقپاي, قاجەتتى ەم-دومدى جاسايدى. «ادەتتە سال بولعان ادامنىڭ جازىلۋى قيىن. بىراق بار ويىم بالالارىم ءۇشىن ورنىمنان تۇرىپ, تىرشىلىككە ارالاسۋ ەدى. بولاشاققا دەگەن سەنىم مەنى اۋرۋدان ايىقتىردى» دەيدى ول.
ءوزى دە اۋرۋ ازابىن وتكەرگەن شاياحمەت ەس جينايىن دەپ ۇيدە جاتپادى. بالالاردى جەتىمسىرەتپەۋ ءۇشىن بىردەن جۇمىسقا كىرىستى. الدىمەن جازۋشىلار وداعىنىڭ شارۋاشىلىق بولىمىنە جۇمىسقا تۇردى. كوپ ۇزاماي جازۋشىلاردىڭ شىعارماشىلىق ءۇيىنىڭ ديرەكتورى بولدى. كولىك تاپشى كەزەڭ بولسا دا الماتىداعى قىزمەتىنە شالعاي ەسىكتەن ۋاقتىلى كەلىپ ءجۇردى. كەشكە جۇمىسىنان كەلىپ, بالالاردىڭ تاماعىن بەرەدى, ساباقتارىن تەكسەرەدى. اناسىن جوقتاتپايىن دەپ تاعام پىسىرۋدەن دە جالىقپايدى. كانىگى اسپاز سياقتى ءدامدى ازىرلەيدى. ەندى شە, 17 جاسىندا قيىر شىعىستا اسكەردە اسپاز بولدى ەمەس پە؟ بالالارىن ۇيقىعا جاتقىزعان سوڭ ءوزى جاستىققا باس قويادى. ەل قاتارلى ۇيىقتاپ, دەمالۋدى الدەقاشان ۇمىتقان ول تۇنگى ون ەكىگە دەيىن عانا كوز شىرىمىن الادى. سودان تاڭعى التىعا دەيىن جازۋ ۇستەلىندە وتىرادى. سىرقات ايەلىنىڭ بالالارىن اماناتتاعانىن سۋرەتتەگەن «ساعان امانات» شىعارماسى دا وسى كەزدە دۇنيەگە كەلدى. بالالارعا ارنالعان اڭگىمە, ولەڭ, وچەرك, پوۆەستەرمەن قاتار بوزبالا شاعىنان قالام سەرمەگەن دەتەكتيۆ جانرىنداعى شىعارمالاردى دا جازدى. ء«ىز كەسۋ», «قىلمىستى قۇتىلمايدى», «ەرەكشە تاپسىرما» اتتى دەتەكتيۆ جانرىنداعى كىتاپتارىنىڭ جالعاسى رەتىندە قۇقىق قورعاۋ تاقىرىبىن قاۋزادى.
الماتىداعى قىزمەتى ورنىقتى بولعانىمەن جالاقى ماردىمسىز ەدى, كۇندەلىكتى شاي-پۇلدان ارتىلمايدى. جەتكىنشەكتەرگە كيىم-كەشەك, مەكتەپ قۇرالدارى كەرەك. بوزتورعايدىڭ كوز جاسىنداي بولماشى جالاقىنىڭ جەتپەسى انىق. وداق ىدىراعان كەزدە باسقا تاۋارلار سياقتى اۋرۋحانالار مەن ەمحانالاردا داكە تاپشى ەدى. تاشكەنتتىڭ شىرشىق قالاسىندا داكە ءوندىرىسى ءالى دە قارقىندى ەكەنىن ەستىگەن شاياحمەت ساۋدانى قولعا الادى. جۇما كۇنى جۇمىستان شىققان سوڭ پويىزبەن وزبەكستانعا جول تارتادى. جەكسەنبىدە ءداۋ قاپ داكەمەن الماتىعا ورالادى. وبلىستاعى اۋرۋحانا اتاۋلى داكەنى تاپسىرىسپەن الدىرادى. ارينە تاۋار تاسۋ وڭاي بولعان جوق. ءتۇرلى كەدەرگىلەر كەزدەسىپ, قاراقشىلاردىڭ شابۋىلىنا ۇشىراعانى دا بار.
«بالالارىم ءۇشىن قاجىر-قۋاتىمدى ايامادىم. تاشكەنتتە قاراقشىلار شابۋىل جاساعاندا ءوزىمدى قورعاۋعا تۋرا كەلدى. اسكەردەگى «سامبو ينسترۋكتورى», «بوكستان ەكىنشى رازرياد يەگەرى» دەگەن ءتارىزدى بىلىكتىلىگىم كومەكتەستى. قازاقشا كۇرەستەن دە قۇرالاقان ەمەس ەدىم. بالالاردىڭ دۇرىس تاماقتانىپ, جاقسى كيىنۋىن قاداعالايمىن. اسىرەسە وقۋشى قىزدارىمدى مەكتەپتە «كيىمىڭ جوق» دەپ ەشكىم تۇرتپەكتەمەۋىن ويلاپ, ساپالى كيىمنەن تاڭداپ ساتىپ الامىن. ءبىر كۇنى شىنار دەگەن قىزىما مۇعالىمى: «سەنى اناڭ جوق دەپ كىم ايتادى؟ تۇسكە دەيىن ءبىر كويلەك, تۇستەن كەيىن ءبىر كويلەك كيەسىڭ» دەپتى. بالالارىمنىڭ تولىق وتباسىنىڭ بالاسى سياقتى بولعانىنا مۇعالىم دە تاڭدانسا كەرەك» دەيدى جاناشىر اكە.
كەيىپكەرىمىزگە «اناسىنىڭ ورنىن جوقتاتپايمىن» دەپ قانشا تىرىسساڭىز دا قىزدارعا ايەل تاربيەسى كەرەك قوي» دەگەنىمدە, «كيىمدەرىنىڭ سوگىلگەن جەرى بولسا تىگىپ, تۇيمەسى تۇسسە قاداپ, ۇتىكتەپ بەرەتىنمىن. ءۇش قىزىم دا ءۇي شارۋاسىن تياناقتى ورىنداۋدى, اس ءپىسىرۋدى مەنەن ۇيرەندى. كەيىن كەلىن اتانعاندا دا ۇقىپتى ەكەندىكتەرىن كورسەتتى. بۇگىندە قۇدا-قۇداعيلارىم تاربيەلى قىز وسىرگەنىمە ريزا» دەپ جاۋاپ بەردى.
قىزى شىنار ەسىك قالاسىنداعى ر.توقاتاەۆ اتىنداعى مەكتەپتە 4 سىنىپتا وقيتىن. بىردە جۇمىستان كەلگەندە قىزىنىڭ جىلاپ وتىرعانىن كورەدى. ناۋرىز مەيرامى قارساڭىندا مۇعالىم كوجە جاساپ اكەلىڭدەر دەپ, وقۋشىلارعا تاپسىرما بەرىپتى. «ەڭ ءدامدى ناۋرىز كوجە» بايقاۋىنا شىناردىڭ سىنىبى قاتىساتىن كورىنەدى. الايدا مۇعالىم اناسىنىڭ جوقتىعىن ەسكەرىپ شىناردى كوجە جاساۋدان بوساتىپتى. «سەنىڭ اناڭ جوق, كوجەنى جاساماي-اق قوي» دەپتى. «قىزىم, جىلاما! ناۋرىز كوجەنى مەن جاسايمىن» دەگەن اكەسى ءتۇنى بويى ناۋرىز كوجە پىسىرەدى. جۇرت جەتى ءتۇرلى ءدام قوسسا, ول توعىز ءتۇرلى ءدام سالىپ بابىنا كەلتىرەدى. ەرتەسىنە قىزى مەكتەپتەن قۋانىپ قايتتى. اكە دايىنداعان كوجە باس بايگەنى الىپتى.
شاياحمەت بالالارى داستارقان باسىنا جينالعاندا ۇنەمى: «مەن باردا جەتىمدىك كورمەيسىڭدەر. انام جوق دەپ نالىماڭدار. تاربيەلى, ءبىلىمدى بولىپ وسسەڭدەر مەن ءۇشىن قۋانىش سول» دەيدى. اكەلىك مىندەتى – ۇرپاعىن ماتەريالدىق جاعىنان قامتۋمەن عانا ەمەس, قوعامدا ءوز ورنىن تاباتىنداي تاربيەلەرىنە بارىنشا كوڭىل ءبولدى. الايدا بالالارىنىڭ الدى ۇيلەنىپ, كەيىنگىلەرى قالاعان ماماندىعىن يگەرىپ بولەك كەتكەن شاقتا جالعىزدىقتى سەزىنە باستايدى. بالالارىنىڭ قۇدالىعى مەن ۇيلەنۋ تويىن قازاقى راسىممەن اتقارىپ, جەكە وتاۋ تىككىزگەن سوڭ ۇيدە جاپادان جالعىز قالىپ, كوڭىلى قۇلازيدى.
«بالالارىم ەرجەتە باستاعاندا-اق «اكە, سىزگە كەلىنشەك الىپ بەرەيىك» دەپ ايتىپ جۇرەتىن. مەن قارسى بولاتىنمىن. «جوق, سەندەر ومىردەن ءوز ورىندارىڭدى تاپساڭدار مەن ءۇشىن باق سول» دەۋشى ەدىم. 1990 جىلدان 2003 جىلعا دەيىنگى ون ءۇش جىلدى بالالارىما ارناپپىن. بارىنەن جالعىزدىق قيىن ەكەن. تاماعىمنان اس وتپەدى. تۇندە ەلەگىزەمىن. جالعىز قالۋعا بولمايدى» دەپ شەشتىم».
جيىرما التى كىتاپتىڭ اۆتورى, جازۋشى شاياحمەت قۇسايىن ۇلى «جولبارىس جۇرەك» اتتى كىتابى شىققان جىلى نۇرعايشا ەسىمدى كەلىنشەكتى كەزدەستىرەدى. قاراتاۋ تاۋ-كەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇجىمى جازۋشىمەن شىعارماشىلىق كەزدەسۋ ۇيىمداستىرادى. شاياحمەت نۇرعايشامەن وسى ادەبي كەشتە تانىسادى. نۇرعايشا دا ءومىردىڭ قيىن وتكەلدەرىنەن وتكەن جان, قوساعى ىشىمدىككە سالىنىپ, قوس ۇلىن جالعىز ءوزى باعىپ جاتقان كەزەڭدە تاعدىر شاياحمەتتەي ازاماتتى جانىنا سەرىك ەتتى. ول نۇرعايشانىڭ ەكى ۇلىن دا بوتەنسىتپەي, باۋىرىنا باسادى. ەسىككە كوشىرىپ اكەلىپ, بالالارىمەن تانىستىرىپ, ء«بىر-بىرىڭە باۋىر, قامقور بولىڭدار. ءبارىڭ مەنىڭ بالامسىڭدار», دەيدى. شاياحمەت ەندى نۇرعايشانىڭ ەكى ۇلىنىڭ ءبىلىم الىپ, ومىردەن ورنىن تابۋىنا اتسالىسادى. ۇلدار ومىردەن ءوز ورنىن تاپتى-اۋ دەگەن كەزدە شاياحمەت قوس ۇلدى شاقىرىپ الىپ: «سەندەردى قاناتىمنىڭ استىنا الىپ, باعىپ-قاعۋدى موينىما جۇكتەگەن ەدىم. سول مىندەتتى ورىندادىم. ەندى ءوز اكەلەرىڭدى تاۋىپ, ارالاسامىن دەسەڭدەر قارسى ەمەسپىن», دەگەنىندە, دانيار ەسىمدى ۇلى: ء«بىزدىڭ جالعىز اكەمىز بار. ول – ءسىز» دەيدى.
وسىلايشا ءۇش قىز, ءبىر ۇلىمەن قوسا ەكىنشى جارىنىڭ قوس ۇلىن تاربيەلەپ وسىرگەن شاياحمەت اكە بۇگىندە 16 نەمەرە, 3 شوبەرە ءسۇيىپ وتىر. باسپاسوزدەگى ارىپتەستەرى ونىڭ قاشاندا وتكىر تاقىرىپتاردى قوزعايتىن قارىمدى قالامگەر ەكەنىن بىلسە دە, قايتپاس قاجىر يەسى, قايسار اكە ەكەنىن بىلە بەرمەۋى مۇمكىن. حالىقارالىق جازۋشىلار وداعىنىڭ, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ جانە جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى, ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, اقىن شاياحمەت قۇسايىن ۇلىنىڭ ءومىر جولىنا قاراپ وتىرىپ, ءبىز ناعىز ۇلاعاتتى اكەنىڭ بولمىسىن كورەمىز.
شارافات جىلقىباەۆا,
جۋرناليست
