اسىرەسە مۇنايشىلاردىڭ ءداستۇرلى جولدارى – جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن سوڭ مۇناي ءوندىرىسىنىڭ وشاعىندا كەنىش قازىپ, جەر قويناۋىنا تەرەڭدەي بارىپ, ونىڭ قازىناسىن جەر بەتىنە, ەل يگىلىگىنە شىعارۋ مارتەبەسىنە يە بولۋ دا كەز كەلگەن مۇنايشى ينجەنەردىڭ پەشەنەسىنە جازىلا بەرمەيتىن ايرىقشا ۇلەس ەكەنىن ەسكەرسەك, سول باياننىڭ قۇرمەتى دە ارتا تۇسەر ەدى. قات-قابات جەر, تەڭىز قويناۋىنىڭ الدەنەشە شاقىرىم تەرەڭدىگىنەن بۇرعىلاپ, مۇناي شىعارىپ, ونىڭ ونىمدەرىن عاجايىپ تەحنولوگيا قۇبىلىستارىمەن جابدىقتاپ, حالىق تۇرمىسىنىڭ سۇرانىسىنا جەتكىزىپ, مۇقتاجىن جارىلقاۋدان اسقان قايىرىمدى ءىس بولار ما؟
تەگىندە مۇنايشى ماماندىعىن يگەرگەن ازاماتتارىمىزدىڭ قاي-قايسىسى دا ەڭبەك جولىن وسى سالانىڭ ەڭ تومەنگى ساتىسىنان باستارى انىق. ال ۇشى-قيىرى جوق قۇلا ءتۇز قۇم دالانىڭ اپتاپ ىستىعىندا, دامىلسىز وكپەك جەلىنىڭ وتىندە نەمەسە تەڭىزدىڭ تۇڭعيىق تۇبىندە بۇرعىلاۋشى بولىپ, كۇردەلى ءوندىرىستىڭ قاتاڭ مەكتەبىنەن ءوتۋ – ءسوز جوق مىقتىلاردىڭ مىقتىسىنا عانا ءتان.
ءبىزدىڭ باقتىقوجا سالاحاتدين ۇلى دا وسىنداي مىقتىلاردىڭ قاتارىنان.
ءبىزدىڭ دەيتىنىمىز – باقتىقوجا سالاحاتدين ۇلىمەن ءدال وسى تاعدىردىڭ مەيىرىم شۋاعى كەزىندە, ەلىمىزدىڭ ءار تارابى, ءار ءوڭىرى, سان الۋان كاسىبي سالالاردا ناتيجەلى ەڭبەك ەتكەن, قوعام, تىكەلەي «نۇر وتان», «اق جول», قازاقستان كوممۋنيستىك حالىق پارتياسى سەنىم كورسەتىپ, وكىلەتتىك تاپسىرعان ازاماتتار ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن مەملەكەتىمىزدىڭ ەڭ جوعارعى زاڭ شىعارۋشى بيلىك تارماعىندا ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە جولىندا بىلەك قوسىپ, بىرگە ەڭبەك ەتۋدەمىز. پارلامەنتتىڭ ءبىر كوميتەتىندە بۇرىنعى ۇكىمەت مۇشەلەرى, اكىمدەر, اسكەري قولباسشىلار, ديپلوماتتار, تاعى باسقا سالالاردىڭ بىلىكتى بىلگىرلەرى مەملەكەتىمىزدىڭ الەۋەتىنىڭ ارتىپ, قۋاتتانا تۇسۋىنە جۇمىلعان بولساق, سونىڭ بەلسەندى ءبىرى دە, بىرەگەيى دە وسى ءبىزدىڭ باقتىقوجا.
باقتىقوجا سالاحاتدين ۇلى اكە جولىمەن ءجۇرىپ, ءوسىپ, وتباسىلىق داستۇرىنە جاڭا ءبىلىم, جاڭا مازمۇن, جاڭا بەدەل قوسىپ, قاراپايىم بۇرعىلاۋشى ينجەنەردەن «قازمۇنايگاز» سياقتى الىپ ۇلتتىق كومپانيا باسشىلارىنىڭ ءبىرى, مەملەكەتىمىزدىڭ ەنەرگەتيكا جانە مينەرالدى رەسۋرستار ءمينيسترى, باتىس قازاقستان, اتىراۋ وبلىستارىنىڭ اكىمى, قازاقستان پارلامەنتى ءماجىلىسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, توراعاسى, رەسپۋبليكا ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقارىپ, ەلباسىنىڭ زور سەنىمىنە يە بولىپ جۇرگەن كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرلەرىمىزدىڭ ءبىرى.
پارلامەنتتىڭ جۇمىسى قانشاما اشىق بولعانىمەن ونىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلىگى مەن قىزمەتى ارينە, كوپشىلىككە بەيمالىم. قاي قىزمەتتى الساڭىز دا سولاي. ونىڭ قىرى مەن سىرىن تەك سوندا, سول سالادا ەڭبەك ەتەتىن ادام عانا بىلەدى. كۇندەلىكتى جۇمىس ءتارتىبىن تىزبەلەپ وتىرۋ – كوپ ادامدى قىزىقتىرماۋى دا مۇمكىن. ءارى ونى تولىق كورسەتۋ مۇمكىن دە ەمەس. پارلامەنتتىڭ ءبىر كۇنگى زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ, پىكىر الماسۋعا تولى ءماجىلىس وتىرىسىنان تەلەحابارعا بەرىلەرى نەبارى ءبىر-ەكى-اق مينۋتتىق اقپارات. ال سول ايعاقتى ماجىلىسكە دەيىن زاڭ جوباسى قانداي جۇمىس پروتسەستەرىنەن وتەتىنىنە كوپ ەشكىم نازار اۋدارا بەرمەيدى. دەپۋتاتتاردىڭ ءار كۇنى, ءار ساعاتى اپتالىققا, ءار ايعا الدىن الا جوسپارلانعان. ءار دەپۋتات وزىنە جۇكتەلگەن زاڭ جوباسىن بۇگە-شۇگەسىنە دەيىن زەرتتەپ, اپپاراتتىڭ بىلىكتى قىزمەتكەرىنىڭ قاتىناسۋىمەن كوميتەت تالقىلاۋىنا, ودان ءماجىلىس تالقىلاۋىنا شىعارادى.
اپتانىڭ دۇيسەنبىسى – ماجىلىستەگى ۇكىمەت ساعاتىنان باستالادى. ءتۇس قايتا زاڭ جوبالارى بويىنشا جۇمىس توپتارى, كەلەسى كۇنى كوميتەت وتىرىستارى, پارتيالىق فراكتسيالار جينالىستارى مەن ادامدارمەن كەزدەسۋلەر, ءارتۇرلى تاقىرىپتارداعى دوڭگەلەك ۇستەلدەر, كونفەرەنتسيالار, تاعى باسقا شارالار – ءبارى دە دەپۋتاتتىڭ ۋاقىتىن تالاپ ەتەدى.
ءاربىر دەپۋتاتتىڭ ءار اپتانىڭ سارسەنبىسى كۇنى وتكىزىلەتىن ءماجىلىستىڭ وتىرىسىنا دايىندالۋى مەن قاتىناسۋى ەرەكشە جاۋاپتى ءارى مىندەتتى ءتارتىپ.
پارلامەنتكە ءار سالادان سايلانىپ كەلگەن ارىپتەستەرىمىزدىڭ وسى جۇمىسقا كىرىسكەننەن كەيىن: «بۇرىن ويلاۋشى ەدىك – وسى دەپۋتاتتار نە ىستەيدى دەپ, راسىندا دا باسقا كەلمەگەن سوڭ بىلمەيدى ەكەنبىز, مۇندا ءتىپتى مويىن بۇرۋعا شاما جوق قوي...», دەگەنىن تالاي ەستىدىك. ءبىر جولى «ەگەمەن قازاقستاندى» باسقارعان ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ: «پارلامەنتكە كەلگەن سوڭ رەداكتسيانىڭ كۇندەلىكتى قاربالاسىنان قۇتىلىپ, ءبىراز شىعارماشىلىقپەن شۇعىلدانامىن دەپ جۇرسەم, قاربالاستىڭ كوكەسىن وسىننان كورىپ ءجۇرمىن. ءتىپتى ۋاقىتىم جوق», دەپ ەدى.
سول سياقتى كەزىندە اكىم دە, مينيستر دە, ءتىپتى ءماجىلىس توراعاسى لاۋازىمدارىن دا ابىرويمەن اتقارعان بۇگىنگى دەپۋتات, حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى, قازاقستان ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ تە ءبىر جولى ءماجىلىس وتىرىسى اياقتالا سالىسىمەن, ارداگەرلەر كەڭەسىنە اسىعىپ بارا جاتسا, كەلەسى جولى «نۇر وتانداعى» ازاماتتاردى قابىلداۋعا بەت العانىن كورەسىز. باكەڭنىڭ قابىلداۋىنا, كەزدەسۋىنە سۇراناتىن ادامدار دا كوپ. قالاي دا ۋاقىت تابۋعا تىرىسادى. ولاردى تىڭدايدى. ءبارىنىڭ بىردەي ماسەلەلەرىن شەشە قويماعانىمەن تۇسىندىرەدى, جولىن ايتادى, بايىپپەن سويلەسەدى. سوندىقتان دا ول پارلامەنتكە كەلىستى كەلبەت, ورنىقتى سالماق بەرىپ جۇرگەن, بىلىكتى ءارى ىسكەر ارىپتەستەرىمىزدىڭ ءبىرى, ادامگەرشىلىك سىيلاستىققا بەرىك, ۇلتجاندى, مەملەكەتشىل قايراتكەر, ەلباسىنىڭ سەنىمدى سەرىكتەرىنىڭ قاتارىنداعى تۇلعا.
وسىنداي تانىلىمعا ول ناقتى ىستەرىمەن, ۇيىمداستىرعىش, جاڭاشىل ىزدەنگىشتىگىمەن, وتان سۇيگىش دۇنيەتانىمىمەن كوتەرىلدى. ونىڭ باستاماشى بولىپ حالىق يگىلىگى ءۇشىن جۇزەگە اسىرا العان كەيبىر جوبالارىن, ءارتۇرلى جاعدايلار تۇسىنداعى ۇتىمدى شەشىمدەرىن, ورىندى پايىمدارىن ەسكە الساق تا, ايتساق تا جەتكىلىكتى...
...كەيىپكەرىمىز باتىس قازاقستان وبلىسىندا اكىم بولىپ جۇرگەن 2011 جىلدىڭ كوكتەمىندە ورال قالاسىندا, كەيبىر اۋدانداردا الاپات سۋ تاسقىنى بولىپ, جۇزدەگەن تۇرعىن ۇيلەر, باسقا دا الەۋمەتتىك نىساندار اپاتقا ۇشىراپ, كوپتەگەن وتباسىلار باسپاناسىز قالىپ, حالىق اراسىندا قاتتى ابىرجۋ بولدى. ارينە مۇنداي جاعداي وبلىس باسشىلارىنا, بيلىك وكىلدەرىنە قاتاڭ سىن ەكەنى دە حاق. ەلباسى, رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تىكەلەي قامقورلىعى مەن كومەگى, ناقتى شەشىمدەرىن وبلىستا ءدال ۋاقىتىندا جۇزەگە اسىرىپ, حالىق تۇرمىسىن قالپىنا كەلتىرۋدە بارلىق قۇرىلىمدار, قالا, اۋدان اكىمدىكتەرىنىڭ جۇمىسىن ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋدا وبلىس اكىمى باقتىقوجا سالاحاتدين ۇلى ءوڭىر جۇرتشىلىعىنىڭ قولداۋى مەن العىسىنا يە بولدى. بۇل ءسوز جوق, ۇلكەن تابىس.
باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ەلدى مەكەندەرىنە تۇگەلدەي گاز جەلىسى جەتكىزىلۋىنە «جار قۇلاعى جاستىققا تيمەي» ەڭبەك ەتە العان دا وسى باكەڭ.
باكەڭ اتىراۋ وبلىسىندا دا ابىرويلى قىزمەت اتقاردى. ءار ءوڭىردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بولۋى دا تابيعي. وعان قوسا ءوزىنىڭ تۋعان, وسكەن ولكەسى. وبلىستى باسقارۋ ىسىندە دە تاۋەلسىزدىككە دەيىن, تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن باسقارعان ازاماتتاردىڭ قولتاڭبالارى بار. بولعان اكىمدەردىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىنا, قابىلداعان شەشىمدەرىنە, اتقارعان ىستەرىنە سىن كوزبەن قاراپ, ساراپتاپ وتىراتىن قوعامدىق پىكىر بار. اسىرەسە وزىنە دەيىن وبلىس اكىمدەرى بولعان ءدۇيىم رەسپۋبليكاعا ەسىمدەرى ايگىلى راۆيل شىرداباەۆ, سەرىكبەك داۋكەەۆ, يمانعالي تاسماعامبەتوۆ سىندى قايراتكەرلەردىڭ ناتيجەلى باستامالارى مەن جۇزەگە اسقان, اساتىن تولىپ جاتقان جاڭا الەۋمەتتىك جوبالارى بار. قولداۋشىلار دا, سىناۋشىلار دا جەتكىلىكتى. باكەڭنىڭ پاراساتتىلىعى – وزىنەن بۇرىنعى باستالعان ەلگە كەرەك جاقسى شارالاردى جالعاستىرىپ, دامىتتى, قان جۇگىرتىپ, تىنىسىن كەڭىتتى.
اتىراۋ قالاسىندا كوپتەگەن الەۋمەتتىك قۇرىلىس نىساندارى, مەكتەپتەر, اۋرۋحانا, مادەنيەت, سپورت كەشەندەرى بوي كوتەرىپ, حالىق يگىلىگىنە قىزمەت ەتە باستادى. كوشەلەر تۇزەتىلىپ, جاڭعىرىپ, جاڭارىپ, گۇلزارلار اشىلىپ, ءساندى كورىنىسكە بەيىمدەلدى. ۇلت ارداقتىلارى ۇلىقتالىپ, ولاردىڭ مۇسىندەرى بەينەلەۋ ونەرىنىڭ كوركەم شەبەرلىگىمەن ورنەكتەلىپ, مادەني مۇرا جاساقتالدى.
جاڭا كاسىپورىندار اشىلىپ, جۇمىس ورىندارى كوبەيدى. تۇرمىستىق قىزمەت كورسەتۋ ءورىسى كەڭەيىپ, جاڭا مادەنيەت قالىپتاستى, جاستار قاتارى كوبەيدى.
ەجەلدەن اتىراۋ جەرىنىڭ تابيعي شولەيتتىگىنە بايلانىستى بۇل جاقتا تۇيە مەن شۇباتتان, كاسپي مەن جايىقتاعى بالىقتان باسقا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى وندىرىلمەيدى دەگەن ەسكىلىكتى ۇعىم جويىلىپ, ەل جىلقى, ءىرى قارا, قوي, ەشكى ت ۇلىكتەرىن وسىرۋمەن قۇس, ءسۇت ونىمدەرى, جۇمىرتقا وندىرۋمەن شۇعىلدانا باستادى. سونداي-اق اتىراۋ وبلىسى كوكونىس ونىمدەرىمەن ءوز جۇرتشىلىعىن تولىق قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, رەسەيدىڭ كورشى وبلىستارىنا ەكولوگيالىق تازا ونىمدەردى شىعاراتىن بولدى. ول جەرلەردە اتىراۋ ونىمدەرى زور سۇرانىسقا يە ەكەنىنە ءوزىمىزدىڭ كوميتەتتىڭ كوشپەلى وتىرىسىن وتكىزگەندە كوزىمىز جەتتى.
تاۋەلسىزدىك العالى بەرى تەك اتىراۋ وبلىسى ەمەس, رەسپۋبليكا كولەمىندە مالدىڭ تەرىسى مەن قىرقىلعان ءجۇنىن وڭدەۋ شەشىلمەگەن ءتۇيىن, قوردالانعان پروبلەما بولىپ كەلە جاتقانى ايان. مىنە, اتىراۋدا تىكەلەي ءبىزدىڭ باكەڭنىڭ باستاماشىلدىعىمەن وسى ماسەلە دە شەشىمىن تاۋىپ وتىر. تۇيە, قوي جۇندەرىن وڭدەپ, ودان تاۋار شىعاراتىن «كاسپي لانا اتىراۋ» توقىما فابريكاسى ىسكە قوسىلدى. ول جەردە ەكى جۇزگە تارتا جۇمىس ورنى اشىلعان, ولار وزدەرى توقىعان توقىمادان, جەڭىل جامىلعىدان باستاپ بالالاردىڭ ش ۇلىق, قولعاپ, باس كيىمىنە دەيىن حالىق تۇتىناتىن جيىرماعا جۋىق ءونىم ءتۇرىن شىعارادى. وكىنىشكە قاراي, ول ونىمدەر ءارتۇرلى بيۋروكراتتىق قاساڭدىقتىڭ كەسىرىنەن قازاقستان تۇتىنۋشىلارىنا جەتپەي رەسەي, تاعى باسقا شەتەلدەرگە كەتىپ جاتىر. ءسىرا, الداعى ۋاقىتتا بۇل ونىمدەر ەلىمىزدىڭ مۇقتاجىنا دا جەتىپ قالار.
مىنە, باكەڭنىڭ وبلىس اكىمى رەتىندەگى قىزمەتى جايلى ءسوز قوزعاعاندا جوعارىداعىداي ادام كوڭىلىن وسىرەتىن جارامدى جاقسى ىستەر تىزبەگىن تولاعاي تابىس دەرگە نەگىزىمىز تولىق.
قۋانارلىعى, بۇرىنعى اكىم باستاعان ىستەر مەن جوبالاردىڭ حالىق مۇقتاجىنا قاجەتتىلىگى سول – وبلىسقا ودان كەيىن اكىم بولىپ كەلگەن نۇرلان نوعاەۆ وزىنەن بۇرىنعى لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ باستامالارىن ودان ءارى دامىتىپ, ءوسىرىپ, ءوندىرىپ, ەل يگىلىگىنە اينالدىرىپ, جاڭا جوبالاردى دا شيراق ىسكە قوسىپ كەلەدى.
باقتىقوجا سالاحاتدين ۇلى ءوزىنىڭ بۇگىنگى ارىپتەستەرىندەي پارلامەنت قابىرعاسىندا كۇن سايىن ءوتىپ جاتاتىن زاڭ جوبالارىنىڭ تالقىلاۋلارىنان سىرت قالعان ەمەس. قاي كەزدە دە ءوزىنىڭ بىلىكتى پىكىرىن ايتادى. سونداي زاڭ جوبالارىنىڭ قاتارىندا, اسىرەسە «جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى كودەكسىن تالقىلاۋ كەزىندەگى ارىپتەسىمىزدىڭ پىكىرى مەن ۇسىنىستارى كوڭىلگە قونارلىق بولدى. سوندىقتان دا ونى دەپۋتاتتار قولدادى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە جەر قويناۋىن پايدالانۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭ جوباسىنا دا ۇسىنعان پىكىرلەرى قولداۋ تاپتى.
اسىرەسە دەپۋتات ب.ىزمۇحامبەتوۆتىڭ «گاز جانە گازبەن جابدىقتاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» باستاماشىلدىعى تەك ءبىر دەپۋتاتتىڭ نەمەسە پارلامەنتتىڭ عانا جەتىستىگى ەمەس, بۇل – حالىق قامىنداعى وڭ شەشىم, جاڭا مۇمكىندىك دەۋگە تۇرارلىق. دەپۋتات ءوزىنىڭ زاڭ جوباسى بويىنشا سويلەگەن سوزىندە وسىنداي زاڭنىڭ قاجەتتىلىگىن نەگىزدەپ, دالەلدەپ وتىرىپ: «...ۇسىنىلىپ وتىرعان زاڭ جوباسىنىڭ ماقساتى – سۇيىتىلعان مۇناي گازىن شىعارۋ كولەمىن ارتتىرۋعا وندىرۋشىلەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرۋ ارقىلى سۇيىتىلعان مۇناي گازى تاپشىلىعىن بولعىزباۋ بولىپ تابىلادى», دەپ تۇيىندەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, «ازىرلەنگەن تۇزەتۋلەر مۇناي گازىن ىشكى نارىققا ەلەكتروندى ساۋدا الاڭدارى ارقىلى بەرۋدى ەنگىزگەننەن كەيىن ولاردىڭ كىرىستىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ كوزدەلۋدە. ەلەكتروندى ساۋدا الاڭدارى ارقىلى ساتىلاتىن بۇكىل گازعا ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى بەكىتەتىن شەكتى كوتەرمە ساۋدا باعاسى قولدانىلمايدى. ءبىرىنشى كەزەڭدە ىشكى نارىققا بەرۋ جوسپارىنىڭ شەڭبەرىندە بەرىلەتىن سۇيىتىلعان گازدىڭ 10-20 پروتسەنتىن ەلەكتروندى ساۋدا الاڭدارى ارقىلى وتكىزۋ, كورسەتىلگەن ۇلەستى كەيىننەن كەزەڭ-كەزەڭىمەن (2021 جىلعا دەيىن) ارتتىرۋ ۇسىنىلادى».
باكەڭ سىقيعان شەنەۋنىك ەمەس. جانى جايساڭ, ءازىل-قالجىڭعا بەيىم, رۋحاني دۇنيەسى باي, اڭگىمەشىل جىگىت. كوپ وقيدى. كوپ بىلەدى. جاقسى انگە جانى قۇمار. دومبىرا, گيتارانى سانىمەن سويلەتەدى, كاۋسار ءۇنىن توگىلتەدى. قازاق, ورىس, شەتەل ادەبيەتتەرىن جاقسى بىلەدى. اقىنجاندى عانا ەمەس, ءوزى دە كادىمگى اقىن. ۇلتتىڭ كوڭىل تولقىنىن, كوڭىل كۇيىن جاقسى بىلەدى. ءوز بىلگەنىن ەل دە بىلسە دەپ تۇرادى. كىمگە بولسا دا كومەك قولىن شىن جۇرەگىنەن سوزۋعا دايىن. كەيدە قىزبالىعى, ايتىپ سالار اپىر-تۇپىر شاپشاڭدىعى اق كوڭىلدىلىگىمەن, زىلسىزدىگىمەن جۋىپ, شايىلادى. سوزگە بەرىك, ۋادەگە تاباندى.
پارلامەنتتە وسىنداي قايراتكەرلەردىڭ ءجۇرۋى, قىزمەت ىستەۋى – قۇقىقتىق, ىزگىلىكتى مەملەكەت قۇرۋىمىزدىڭ سەنىمدى كەپىلى, رۋحاني باي قوعامىمىزدىڭ, بۇگىنگى ورتامىزدىڭ بەرەكەلى كوركى.
قۋانىش سۇلتانوۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى
