تاريحى تەرەڭنەن باستاۋ الاتىن وتىرار ءوڭىرى از زەرتتەلىپ جۇرگەن جوق. ورتا عاسىرلاردا وتىرار نەمەسە فاراب دەپ اتالعان قالا وتىرار – فاراب ايماعىنىڭ استاناسى بولعان. عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا, «وتىرار» اتاۋى – «قونىس تۇراق», ال, «فاراب» – «وتەتىن جەر, وتكەل» ماعىناسىن بەرەدى ەكەن.
وتىرار قالاسىنىڭ اتاۋلارى ءار جيھانكەزدىڭ جازبالارىندا ارقالاي اتپەن بەرىلگەن. اسىرەسە, وتىرار, وتىراربەند, فاراب, تۇرار, تانباند, تاربان دەگەن اتاۋلار ءجيى كەزدەسەدى. ءبىر دەرەكتەردە فاراب نە باراب دەگەن جەر اتاۋى سوعدىنىڭ پاراب, ياعني «وزەننىڭ ارعى جاعالاۋى», «وتكەل ورنى» دەگەن ءسوزىنىڭ ارابتىق گرافيكالىق ۇلگىسى بولىپ تابىلادى. ال ا.ءابدىراحمانوۆتىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, فاراب ءسوزىن يراننىڭ پۋروب, ياعني «سۋى مول, سۋلى جەر» دەگەنىنەن تاراتادى.
بۇل جەردە قازىرگى تاڭدا اتالىپ جۇرگەن وتىرار اتاۋىنىڭ قاشان پايدا بولعانى, ناقتى قانداي ماعىنا بەرەتىندىگى تۋرالى دەرەك ءالى كۇنگە ناقتى بولماي وتىرعانى شىندىق.
ەندىگى كەزەكتە, وسى وڭىردەن ءالى كۇنگە دەيىن ارا-تۇرا كەزدەسىپ قالاتىن كونە اتاۋلار مەن كيەلى ورىندارعا كەلەر بولساق, نارىن مەن قاراداريا وزەندەرىنىڭ فەرعانا قازانشۇڭقىرىنداعى قوسىلعان جەرىنەن باستاۋ الاتىن سىرداريا وزەنى تۋرالى العاشقى دەرەك گەرودوتتىڭ «الەم كارتاسى» ەڭبەگىندە ايتىلادى. جالپى, قازىرگى ۋاقىتتا سىرداريا وزەنىنىڭ كونە اتاۋلارىنىڭ بىرنەشە نۇسقاسى ساقتالىپ وتىر.
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ۋاحيت شالەكەنوۆتىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالىپ شىعارىلعان «ونەگەلى ءومىر» جيناعىنان سىرداريا وزەنى جايىندا قىزىقتى مالىمەت كەزدەستىرۋگە بولادى. عالىم اۆەستا كىتابىنا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنە وتىرىپ رانحى وزەنىن سىرداريانىڭ ەسكى اتاۋى دەگەن پىكىردى العا تارتادى.
سىرداريا وزەنىنىڭ بۇعان دەيىن دە, بۇدان كەيىن دە كوپتەگەن اتقا يە بولعانى بەلگىلى. بۇلاردىڭ ىشىندە كوپشىلىككە تانىس بىرقاتار اتاۋلارعا جەكە توقتالاتىن بولساق, كونە گرەكتەردەن جەتكەن مالىمەتتەن وزەندى «ياكسارت» اتاۋىمەن كەزدەستىرەمىز. «Yakhsha Arta», ياعني, «ۇلكەن مارجان» اتاۋىمەن بەلگىلى بۇل وزەندى گاي لە سترەنجدىڭ «شىعىس حاليفات ەلدەرى» اتتى ەڭبەگىندە سىرداريا وزەنىن جەرگىلىكتى حالىق «شاش» وزەنى دەپ اتايتىندىعىن, ال, XIV عاسىردا موڭعولدار بۇل وزەندى گۇلزاريان دەپ اتاعانىن جازادى. ال تۇرىكتەردىڭ قويعان اتاۋى سىرسۋ بولسا, ارابتاردان جەتكەن دەرەكتەردە «سەيحۋن» دەگەن اتپەن اتالعانى ايتىلادى.
ارحەولوگ-عالىم م.قوجانىڭ «ورتاعاسىرلىق وتىرار: اڭىزدار, دەرەكتەر, زەرتتەۋلەر» تاقىرىبىندا جارىق كورگەن ەڭبەگىندە سىرداريا وزەنى مەن ونىڭ ەسكى ارنالارى تۋرالى كوپتەگەن اڭىزدار مەن قۇندى دەرەكتەر كەلتىرىلگەن.
ەل اراسىندا سىردىڭ ورتا اعىسىن مەكەندەگەن ۇلىستار مەن تايپالاردان قالعان, قازىرگى تاڭدا ۇمىت بولا باستاعان شانشار, ءشامىلدۇر, وگىزساي سىندى جەكەلەگەن ەتنواتاۋلار ارا-تۇرا كەزدەسىپ قالادى. قازىرگى تاڭدا بۇل اتاۋلار تۇراقتى تۇردە قولدانىلماسا دا اۋىزەكى ديالەكتيكادا, ماقال-ماتەلدەر اراسىندا جانە ەپوستىق جىرلار مەن اڭىز-اڭگىمەلەردە كەزدەسەدى.
تاريحتان بەلگىلى, ءىح-ح عاسىر ارالىعىندا سىردىڭ ورتا جانە تومەنگى اعىسىن وعىز تايپاسى مەكەندەگەن بولاتىن. ح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسى مەن
ءحى عاسىردىڭ باسىندا قىپشاق تايپالارىمەن بولعان ۇرىس ناتيجەسىندە ۇلى كوش ورىن الىپ, سىرداريانىڭ ورتا جانە تومەنگى اعىسىندا ورنالاسقان وعىز تايپالارى قازىرگى تۇرىكمەنستان جەرىنە كوشكەن بولاتىن. وتىرار جەرىندە وعىز تايپالارىنان قالعان شانشار, وگىزساي سىندى ەتيمولوگيالىق اتاۋلار كەزدەسەدى.
ال سىرداريا وزەنىنىڭ ەسكى ارناسى بولىپ تابىلاتىن «وگىزساي» اتاۋى دا وسى تايپالاردان قالعان بولۋى مۇمكىن دەگەن پىكىر قالىپتاسىپ وتىر. سونىمەن قاتار وتىرار اۋدانىنىڭ ورتالىعى ءشاۋىلدىر اتاۋى دا وعىزداردان قالعان بەلگى بولۋى مۇمكىن دەگەن پىكىر تۋىنداپ وتىرعانى شىندىق.
وتىرار وڭىرىنەن انىقتالىپ وتىرعان كونە اتاۋلاردى زەرتتەۋدە تاريحي-گەوگرافيالىق ماڭىزى مەن لاندشافتىق ەرەكشەلىگىنە, شارۋاشىلىعىنا باسا نازار اۋدارعان دۇرىس سياقتى. قازىرگى تاڭدا وتىرار وڭىرىندە تولىقتاي بولماسا دا توپونيميكالىق اتاۋلار ءبىرشاما زەرتتەلگەن. الداعى ۋاقىتتا زەرتتەۋ جۇمىسىن بۇدان ءارى جانداندىرىپ, كەڭ اۋقىمدا جۇرگىزۋدى قولعا الۋ قاجەت.
ءسابيت پارمەنقۇل,
وتىرار مەملەكەتتىك ارحەولوگيالىق قورىق-مۋزەيىنىڭ قىزمەتكەرى
