ەلورداعا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ءبىلىم سالاسىنىڭ 1000-عا جۋىق قىزمەتكەرى جينالدى. قازمەديا ورتالىعىندا وتكەن ءبىلىم بەرۋ سالاسى ماماندارىنىڭ باسقوسۋى پەداگوگتار ءۇشىن جاڭا وقۋ جىلىنىڭ باستالۋىنا تىڭ سەرپىلىس بەرەتىن ءداستۇرلى كەزدەسۋ ەكەنى بەلگىلى. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەربولات دوساەۆ فورۋمعا ساتتىلىك تىلەپ, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ۇلتتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى ەڭ الدىمەن ونىڭ ءبىلىم دەڭگەيىنە قاراي ايقىندالادى» دەگەن تۇجىرىمىن تىلگە تيەك ەتتى. «ساراپشىلار قازىرگى ەكونوميكانى ادام رەسۋرستارىنىڭ ەكونوميكاسى دەپ اتايدى. ياعني ءبىلىم – ءار مەملەكەتتىڭ دامۋىندا نەگىزگى ءرول اتقارادى. مەملەكەت باسشىسى دا ۇنەمى ادامي كاپيتالدىڭ دامۋى مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋىنىڭ باستى كورسەتكىشى ەكەندىگىن ايتىپ وتىرادى. قازىرگى جاھاندانۋ داۋىرىندە باسەكەگە قابىلەتتى ادام رەسۋرستارى شيكىزات رەسۋرستارىمەن سالىستىرعاندا اناعۇرلىم ماڭىزدى», دەدى ە.دوساەۆ.
لاتىنشا «الىپپە» دايىندالىپ جاتىر
كەڭەستى ەلىمىزدىڭ ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ەرلان ساعاديەۆ اشتى. مينيستر الداعى وقۋ جىلىنىڭ باستى مىندەتى ۇستازداردىڭ جاعدايىن جاقسارتا وتىرىپ, ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ ەكەنىن ايتتى. ە.ساعاديەۆ اتاپ وتكەندەي, بۇگىنگى تاڭدا مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم ەڭ ماڭىزدى ماسەلە ەكەنى بەلگىلى. بۇل رەتتە مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلگەن. قازىر جەكەمەنشىك بالاباقشالار ۇلەسى 30%-تەن اسقان. بۇل جالپى الەمدىك كورسەتكىشكە ساي كەلەدى. ال 3-6 جاستاعى بالالاردى بالاباقشامەن قامتۋ 93%-كە جەتىپ وتىر. «بالاپان» باعدارلاماسى ارقىلى بالاباقشالارداعى جالپى ورىن سانى حالىقتىڭ سۇرانىسىنان اسقان. الايدا مينيستر بۇل كورسەتكىشتىڭ رەسپۋبليكا بويىنشا عانا ەكەنىن جەتكىزدى. وڭىرلەردەگى ديسبالانس جۇمىس دەڭگەيىنە جانە ميگراتسياعا بايلانىستى ساقتالماي وتىر.
سونداي-اق كەلەسى جىلدان باستاپ 0-ءشى سىنىپ تاربيەشىلەرى مەن مۇعالىمدەردى دايىنداۋ جۇمىسى قولعا الىنادى. ودان بولەك, لاتىنشا «الىپپە» جانە كيريلليتسادا «بۋكۆار» بازالىق وقۋلىقتارىن دايىنداۋ جۇمىسى ءجۇرىپ جاتىر. وقۋلىقتار 2020-2021 وقۋ جىلىنا دايىن بولادى. سونىمەن قاتار بيىل «ينفورماتيكا» ءپانى 3-ءشى سىنىپتان باستاپ وقىتىلاتىندىعىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون. اتالعان ءپان «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا كەلەسى جىلى 1-2-ءشى سىنىپتارعا ەنگىزىلمەك.
بەس قۇجات قانا تولتىرادى
پلەنارلىق وتىرىستا مينيستر ە.ساعاديەۆ مۇعالىمدەردى باسقا جۇمىستارعا تارتۋ ماسەلەسىنە توقتالىپ, جاڭا وقۋ جىلىندا مينيسترلىك ءوز تاراپىنان پەداگوگتار تولتىرۋعا ءتيىس قۇجاتتاردىڭ تىزبەسىن العاش رەت بەكىتكەندىگىن جەتكىزدى. بۇل تەك 5 قۇجاتتان تۇرادى. مۇعالىمدەردەن ودان باسقا ەشقانداي ەسەپ, قاعاز سۇرالماۋى ءتيىس. مەكتەپ مۇعالىمى تولتىراتىن بەس قۇجاتتىڭ ناقتى ءتىزىمىن ۆيتسە-مينيستر اسxات ايماعامبەتوۆ ايتىپ بەردى. «بۇل بەس قۇجات – جۋرنال, كۇندەلىك, بالالاردى ءسۋماتيۆتى-ءفورماتيۆتى باعالاۋ, كۇنتىزبەلىك جانە پاندىك جوسپار. مۇعالىم وسى قۇجاتتاردى عانا تولتىرۋعا مىندەتتى», دەدى ۆيتسە-مينيستر. ونىڭ ايتۋىنشا, مەكتەپ باسشىلىعى مۇعالىمگە جۇكتەمەدەن ارتىق جۇمىس بەرسە, ارىز تۇسىرۋگە بولادى.
مينيسترلىك بىلتىر مۇعالىمدەردىڭ مەحناتىنا اينالعان ءۇي ارالاۋدى الىپ تاستاعان بولسا, بيىلعى جاڭا وقۋ جىلىنان باستاپ ولاردى ۇبت-عا قاتىسۋ مىندەتىنەن بوساتۋدى قولدايدى.
تامىز كەڭەسىندە سونداي-اق مۇعالىمدەردىڭ جانە مەكتەپ اكىمشىلىگىنىڭ قۇقىعىن قورعايتىن, مىندەتىن رەتتەيتىن مەكتەپ پەن اتا-انا اراسىندا كەلىسىمشارت جاساۋدىڭ العاش رەت ەنگىزىلگەندىگى ايتىلدى. ەكى تاراپ ءوز مىندەتتەرىن جانە قۇقىعىن بىلەتىن جانە ورىندايتىن جۇيە قالىپتاستىرۋ وتە ماڭىزدى.
جالاقى وسەدى
بارلىعىمىز بىلەتىندەي, جاڭارتىلعان ءبىلىم بەرۋ مازمۇنى بويىنشا ساباق بەرەتىن 205 مىڭ مۇعالىمنىڭ جالاقىسى 30%-كە كوبەيدى. الايدا ۇستەمەاقىنىڭ 18 ساعاتقا عانا تولەنەتىنى كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندەگى ماڭىزدى سۇراقتاردىڭ ءبىرى. مينيستر بۇل ماسەلەنى شەشىپ جاتقاندىعىن اتاپ ءوتتى. بيىل پەداگوگتاردى اتتەستاتتاۋدىڭ جاڭا جۇيەسى ەنگىزىلدى. بۇل بىلىكتىلىك ساناتتارى ءۇشىن لاۋازىمدىق جالاقىعا 30-دان 50%-كە دەيىن قوسىمشا ۇستەمەاقىنى قاراستىرادى. ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, اتتەستاتتاۋعا مامىر ايىندا 60 مىڭعا جۋىق مۇعالىم قاتىسىپ, ولاردىڭ ىشىنەن 36 مىڭنان استامى اتتەستاتسيادان ءوتتى. ولار 63%-ءتى قۇرادى. وسى جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنان باستاپ جاڭا اتتەستاتسيا تارتىبىنەن وتكەن مۇعالىمدەرگە كاتەگوريالارىنا سايكەس قوسىمشا اقى تولەنەدى. ال اتتەستاتتاۋدان وتپەگەن مۇعالىمدەر بولسا, ونى اعىمداعى جىلعى قاراشادا قايتا تاپسىرا الادى. سونىمەن بىرگە بيىل 110 مىڭنان استام پەداگوگ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرسىنان ءوتۋىن جالعاستىرادى.
جان باسىنا قارجىلاندىرۋ مەحانيزمى قاجەت
ءۇش اۋىسىمدى جانە اپاتتى مەكتەپتەر پروبلەماسى ءالى تولىق شەشىمىن تاپپاي وتىر. ونىڭ باستى سەبەپتەرى دەموگرافيا جانە ميگراتسيا ەكەنى بەلگىلى. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 2000 جىلى ەلىمىزدە 222 مىڭ بالا دۇنيەگە كەلسە, 2016 جىلى شامامەن 400 مىڭ بالاعا جەتكەن. ەسەسىنە, وسى جىلدار ارالىعىندا مەكتەپ قۇرىلىسى قارقىندى جۇرگىزىلمەگەن. وعان ميگراتسيا ماسەلەسى دە ءوز ىقپالىن تيگىزەتىنى ايقىن. 2017 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 320 مىڭنان استام ازامات ايماقارالىق ميگراتسياعا قاتىسقان. 2017 جىلى استاناعا ەلىمىزدىڭ باسقا ايماعىنان 80 مىڭعا جۋىق ادام كوشىپ كەلگەن, سايكەسىنشە, ولاردىڭ 17 مىڭعا جۋىعى بالالار. بۇل شامامەن جىل سايىن جاڭا 15 مەكتەپ سالۋعا قاجەتتىلىك تۋدىرادى.
بۇل رەتتە سالالىق ۆەدومستۆو جان باسىنا قارجىلاندىرۋ ارقىلى جەكەمەنشىك كومپانيالاردى مەكتەپتەردى سالۋ جۇمىسىنا تارتۋدى ۇسىندى. «رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتە جەكەمەنشىك كومپانيالارعا ينۆەستيتسيانى قايتارىپ بەرۋ قاراجاتى قاراستىرىلعان, نورماتيۆتىك بازامىز بار, استانا قالاسى باستاپ كەتتى. وبلىس اكىمدەرىنەن وسى ماسەلەگە نازار اۋدارۋدى سۇرايمىن», دەيدى ە.ساعاديەۆ.
109 ماماندىق قىسقارتىلدى
بيىلدان باستاپ مينيسترلىك جوعارى وقۋ ورىندارىنا تالاپتى ەكى ەسە كۇشەيتپەك. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بىلتىرعى مەملەكەتتىك گرانتتاردىڭ سانىن 10 مىڭعا كوبەيتىپ, بيىل تاعى 20 مىڭ گرانت بولگىزۋىنىڭ وزىندىك ماڭىزى بار. دەمەك, ونىمەن بىرگە جوعارى وقۋ ورىندارىنا زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى. بۇدان بىلاي جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ رەيتىنگىسى جاس مامانداردىڭ جۇمىسقا تۇرۋ دەڭگەيى بويىنشا باعالانادى. ەگەر اتالعان كورسەتكىش تومەن بولسا, وندا سول ماماندىق بويىنشا ليتسەنزيا كەرى قايتارىلماق. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, بيىل رەسپۋبليكا بويىنشا 17 ماماندىقتىڭ ليتسەنزياسى كەرى قايتارىلعان. بۇدان بىلاي جوعارى وقۋ ورىندارى ناقتى ءبىر سالاعا ماماندانا باستايدى. سونداي-اق ۋنيۆەرسيتەت, اكادەميا جانە ينستيتۋت دارەجەسىن بەرۋ جۇمىسى قاتاڭ باقىلانادى. قازىردىڭ وزىندە كاسىبي-تەحنيكالىق ءبىلىم سالاسىندا ءبىرىن-ءبىرى قايتالايتىن, سونداي-اق ەشبىر سۇرانىسقا يە ەمەس 109 ماماندىق قىسقارتىلعان. ناتيجەسىندە, 66 كوللەدجدىڭ سالالىق باعىتى وزگەرىپ, 20 وقۋ ورنى ءبىر-بىرىنە قوسىلدى. بۇدان بولەك, رەكتورلاردىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋ جۇيەسى, انتيپلاگيات جانە تاعى باسقا تەتىكتەر جۇمىسى جولعا قويىلماق. اتالعان ماسەلەلەرگە قاتىستى جوعارى وقۋ ورىندارى قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى, «تۇران» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى راحمان الشانوۆ ءوز پىكىرىن ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, مىڭداعان تۇلەككە ءبىر مەزەتتە كاسىپورىندارمەن كەلىسىم جاساپ, جۇمىسقا ورنالاستىرۋ مۇمكىن ەمەس. «سونداي-اق جۇمىس بەرۋشى تاراپ ناقتى قانداي ماماندىققا سۇرانىس ارتىپ وتىرعاندىعىن جوعارى وقۋ ورىندارىنا الدىن الا حابارلاپ وتىرۋى كەرەك. وسى رەتتە ەكى تاراپ ورتاق باعدارلاما جاساۋى كەرەك دەپ ويلايمىن», دەيدى رەكتور.
كەڭەس بارىسىندا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن ۇستازدار قاۋىمى جاڭارتىلعان ءبىلىم باعدارلاماسى توڭىرەگىندە ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى. اتىراۋدان كەلگەن جۇماباي مىرزاعاليەۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ ديرەكتورى ءتابيلا يگىبايقىزىنىڭ ايتۋىنشا, جاڭارتىلعان ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتقان 30 قاناتقاقتى مەكتەپ 3 جىلدىق تاجىريبەدە باعدارلاما يدەياسىنىڭ تاجىريبەدەن تەورياعا وتۋگە قولايلى ەكەنىن كورسەتكەن. جاڭادان قوسىلعان «جاراتىلىستانۋ» ءپانى دە وسى باعدارلاماعا ساي زەرتتەۋگە نەگىزدەلگەن. ت.يسماعۇلوۆانىڭ سوزىنشە, 1-سىنىپتان باستاپ ەنگىزىلگەن «جاراتىلىستانۋ» ءپانى بالالاردىڭ جاستايىنان قورشاعان ورتانى زەرتتەۋگە قۇشتارلىعى مەن قابىلەتتەرىن اشادى. جاڭا جۇيەنىڭ ءداستۇرلى وقىتۋدان وزگەشەلىگى, وقۋشىنىڭ تىكەلەي سىني تۇرعىدان ويلاۋىنا نەگىزدەلەدى. «سونداي-اق جاڭا جۇيەدەگى باعالاۋ كريتەريلەرى دە قولايلى ەكەنى ايتىلۋدا. وقۋشى ءوزىن ءوزى باعالاۋ ءادىسى ارقىلى وقىتىلعان ساباق ماقساتىن تولىق مەڭگەرىپ شىعادى», دەيدى ديرەكتور.
كەڭەستەن تىس قازمەديا ورتالىعىنىڭ الاڭقايىندا كىتاپ كورمەسى ۇيىمداستىرىلدى. رەسپۋبليكانىڭ ءار وڭىرىنەن كەلگەن ۇستازدار مەن تالىمگەرلەر جۇمىستارىن تانىستىردى.
ميراس اسان,
«ەگەمەن قازاقستان»
