ۇلتتىق ۆاليۋتا – مەملەكەتتىلىكتىڭ باستى نىشاندارىنىڭ ءبىرى. وسىنداي جوعارى مارتەبەگە يە ءتول تەڭگەمىزدىڭ ەگەمەن ەلدىڭ دەربەس اقشا-كرەديتتىك ساياساتىن جۇرگىزۋشى قۇرالىنا اينالىپ, تاۋەلسىزدىك جىلناماسىنا التىن ارىپتەرمەن جازىلعانىنا بيىل 18 جىل تولدى. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەكونوميكالىق رەفورمالارىن سەرپىندى جۇزەگە اسىرۋدىڭ مەملەكەتتىك تۇتقالارىنىڭ ءبىرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق بانكى ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدىڭ ودان ءارى تۇعىرلانا ءتۇسۋىن قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى.
بيىلعى جىلدىڭ ايتۋلى وقيعاسى – ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنىڭ كەڭىنەن اتالۋى وبلىس بانك جۇيەسىنىڭ 140 جىلدىعىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر. دالالىق ولكەدەگى تۇڭعىش بانكتىڭ 1871 جىلى پەتروپاۆل قالاسىندا اشىلۋى كەزدەيسوق بولماسا كەرەك. توعىز جولدىڭ تورابى بويىنداعى شاھاردىڭ كورشى رەسەيدىڭ باتىس ءسىبىر ايماعى مەن قازاقستاننىڭ جانە ورتا ازيانىڭ ورتالىق وڭىرلەرىنىڭ كەرۋەن جولدارى قيىلىسىندا ورنالاسۋى ساۋدا-ساتتىق سالاسىندا ماڭىزدى ورىن الدى. باستاپقىدا رەسەي يمپەرياسىنىڭ, كەيىن كەڭەس ەلىنىڭ قۇرامىندا بولعان قازاق ەلى ءوزىنىڭ دەربەس اقشا ساياساتىن جۇرگىزە الماعانى بەلگىلى. 1991 جىلى جەلتوقساندا ەگەمەندىگىمىز جاريا ەتىلگەننەن كەيىن قازاقستان نارىقتىق ەكونوميكا تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىن بانك جۇيەسىن قۇرۋعا كىرىستى. ەلىمىز الدىندا دەربەس اقشا-كرەديتتىك ساياساتىن جۇرگىزۋ جانە رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىن ودان ءارى رەفورمالاۋ مىندەتى تۇردى. سوعان بايلانىستى ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدى ەنگىزۋ قاجەتتىگى تۋدى. رەسەي ۇسىنعان رۋبل ايماعىنا ەنۋ شارتى قازاقستان ءۇشىن قولايسىز بولدى. اينالىمدا قولما-قول اقشانىڭ جەتىمسىزدىگى قيىن جاعداي قالىپتاستىردى. ەكونوميكا تۇراقسىزدانىپ, ءوندىرىس قۇلدىرادى. تاۋارلار مەن قىزمەتتەر باعاسى بۇرىن-سوڭدى بولماعان دارەجەدە شارىقتادى. 1993 جىلدىڭ اياعىندا ينفلياتسيا كورسەتكىشى 2297 پايىزعا جەتتى. 1993 جىلى 13 ساۋىردە كسرو مەملەكەتتىك بانكىنەن ءبولىنىپ شىققان قازاق رەسپۋبليكالىق بانكىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق بانكى ەتىپ قۇرۋ جونىندە زاڭ قابىلداندى. وسى جىلى 15 قاراشادا اينالىمعا ءتول تەڭگەمىز ەنگىزىلىپ, بانك جۇيەسىنىڭ ۇلتتىق نورماتيۆتىك جانە قۇقىقتىق نەگىزدەرىن رەتتەۋ ءۇردىسى باستالدى. بۇل – پرەزيدەنتتىڭ دەر كەزىندە قابىلداعان كورەگەندى بايلامى ەدى. ويتكەنى, وسى كەزەڭدە بىرىڭعاي اقشا جۇيەسىن ساقتاپ قالۋعا بولمايتىنى, سوعان وراي ءوز ۆاليۋتامىزدى ەنگىزۋ, دەربەس اقشا-كرەديتتىك ساياسات جۇرگىزۋ اۋاداي قاجەت بولاتىن. جالپى قولدانىستاعى رۋبل قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن تەجەيتىنى ايدان انىق ەدى. مۇنداي تاۋەكەلگە بارۋ ەل مۇددەسىن ويلاۋدان تۋعان بىردەن-ءبىر باتىل شەشىم بولاتىن.
تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاقتارىنداعى سول ءبىر قيىن جىلدار ەسىمدە ۇمىتىلماستاي جاتتالىپ قالىپتى. وزگە جەرلەردەگىدەي وبلىستا دا اقشا ايىرباسى وتە ۇيىمشىلدىقپەن ءارى قىسقا مەرزىمدە اتقارىلدى. اينالىمنان 1961-1962 جىلعى ۇلگىدەگى 35,5 ميلليارد رۋبل بانكنوتالارى الىندى. ولار وڭدەلىپ, 16 مىڭ وراماعا سالىندى. سوسىن ينكاسساتورلىق قاپتارمەن قويمالارعا تاپسىرىلدى. بارلىعى 770 قاپقا 20 توننا ەسكى كەڭەس اقشاسى جيناقتالدى. قىزىلجار ءوڭىرى بويىنشا 362 مىڭ ادام اقشا ايىرباستاپ, ونىڭ جالپى سوماسى 19,6 ميلليارد ەسكى رۋبل بولدى. 1993 جىلى 22 قاراشادان باستاپ زەينەتاقىلار مەن ءىسساپار اقىلارى ۇلتتىق ۆاليۋتامىزبەن بەرىلە باستادى. ۆوكزالداردا, اۋەجايلاردا, ورتالىق بازارلاردا جەدەل تۇردە ۆاليۋتا ايىرباستاۋ قوسىندارى اشىلدى. وسىلايشا وبلىستىڭ قارجىلىق جۇيەدەگى جاڭا ولشەمدەرى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ۋاقىت سىنىنان ءسۇرىنبەي ءوتتى. ەكونوميكاعا سالماق ءتۇسىرگەن مۇنايدىڭ الەمدىك باعاسىنىڭ قۇلدىراۋى مەن كوتەرىلۋ كەزەڭدەرىن, ەكى بىردەي الەمدىك قارجى داعدارىسىن باستان وتكەرسە دە, بانك سەكتورى تۇرعىندار سەنىمىن اقتاي ءبىلدى.
ۇلتتىق قارجى جۇيەسىنىڭ نەگىزگى دامۋ كەزەڭدەرىن بىلايشا سيپاتتاۋعا بولادى. تەڭگەمىز اينالىمعا ەنگەننەن باستاپ 1995 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا ۇلتتىق بانكتىڭ باستى مىندەتى گيپەرينفلياتسيانى تەجەۋ بولدى. بار كۇش-جىگەر ينفلياتسيانى تومەندەتۋگە, اقشا-كرەديت ساياساتىن جەتىلدىرۋگە, ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ىشكى-سىرتقى تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالدى. ەكونوميكانى نەسيەلەۋ ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەرگە جۇكتەلدى. ناقتى قولدانىلعان شارالاردىڭ ناتيجەسىندە ينفلياتسيا 60 پايىزعا دەيىن تومەندەتىلدى. 1995 جىلى «ۇلتتىق بانك تۋرالى» زاڭ قابىلدانىپ, زاڭنامالىق جاعىنان جەتىلدىرىلدى. ۇيىمدىق, قارجىلىق تەتىكتەر ناقتىلاندى.
1996-1998 جىلدار ەلدە ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىققا قول جەتكىزۋىمەن ەرەكشەلەندى. ينفلياتسيانى تەجەۋ ودان ءارى جالعاسىپ, 60,3 پايىزدان 1,9 پايىزعا تومەندەدى. بانك جۇيەسىن رەفورمالاۋدىڭ ءبىرىنشى باعدارلاماسى قابىلدانىپ, حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەستەندىرىلدى. كاپيتال جەتكىلىكتىگىنە, اكتيۆتەر ساپاسىنا, مەنەدجمەنت دەڭگەيىنە, بۋحگالتەرلىك ەسەپكە, تەلەكوممۋنيكاتسيالىق بايلانىسقا باسا نازار اۋدارىلدى. كاپيتالداندىرۋ دەڭگەيىن كوتەرۋگە, باسقا دا نورماتيۆتەردى ەنگىزۋگە قاتاڭ تالاپتار قويىلدى. ءسويتىپ تۇتاستاي بانك جۇيەسىنىڭ ساپالىق دامۋىنا جول اشىلدى. 1998-1999 جىلدارى رەسەيدەگى قارجى داعدارىسى مەن مۇنايدىڭ الەمدىك باعاسىنىڭ قۇلدىراۋى ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدىڭ بەرىكتىگىنە ءۇلكەن سىن بولدى. وسى كەزەڭدە ءتول تەڭگەمىز قاتاڭ دەۆالۆاتسياعا ۇشىراپ, ينفلياتسيا 17,8 پايىزعا دەيىن كوتەرىلدى. تەڭگەنىڭ تەگەۋرىنىن قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىمەن ەركىن ايىرباس باعامى ەنگىزىلدى. مۇنىڭ ءوزى قازاقستاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ باسەكەلەستىك قارىمىن ارتتىرۋمەن قاتار ەكونوميكانىڭ قارىشتاپ دامۋىنا قوزعاۋ سالدى.
2000-2006 جىلدار ەكونوميكامىزدىڭ قارىشتى دامۋىمەن ەرەكشەلەندى. ينفلياتسيا تۇراقتى دەڭگەيدە (6,4-8,4 پايىز) ساقتالىپ,ىشكى جالپى ءونىمنىڭ جىلدىق ءوسىمى 10,3 پايىزدى قۇرادى. باعا تۇراقتىلىعىنا قول جەتكىزۋ وندىرىسكە وڭ اسەرىن تيگىزدى. 2007 جىلدىڭ باسىندا اقش-تىڭ يپوتەكالىق زاەمدار نارىعىندا ورىن العان داعدارىس الەمدىك قارجى نارىعىنداعى جاعدايدى شيەلەنىستىرىپ جىبەردى. كوپتەگەن ەلدەردە ورىن العان اقشا تاپشىلىعىن قازاقستاندىق بانكتەر دە باستان كەشتى. استىق ءوندىرۋشى ەلدەردە شىعىمنىڭ تومەن بولۋىنا بايلانىستى بيدايدىڭ, وسىمدىك مايىنىڭ باعالارى شارىقتاپ كەتتى. مۇنىڭ ءبارى ينفلياتسيانىڭ ءوسۋىن تۋعىزدى.تەك ءتيىستى شارالاردىڭ قولدانىلۋى ارقاسىندا عانا بانك جۇيەسىن ءبىرشاما تۇراقتاندىرۋ مۇمكىن بولدى. 2007 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ۇلتتىق بانكتىڭ اقشا-كرەديت ساياساتىنا ايتارلىقتاي وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, جاھاندىق داعدارىستى ەڭسەرۋ جانە بولاشاق ساپالى ەكونوميكالىق ءورلەۋدى قامتاماسىز ەتۋ مىندەتتەرى قويىلدى. ۇكىمەتتىڭ, ۇلتتىق بانكتىڭ جانە قارجىلىق قاداعالاۋ ءجونىندەگى اگەنتتىكتىڭ بىرلەسكەن ءىس-قيمىل باعدارلاماسى قابىلداندى. ەكونوميكانى تۇراقتاندىرۋ شارالارى اياسىندا مەملەكەت قازىناسىنان 19 ميلليارد دوللار قارجى قۇيىلدى.
ال ايىرباس باعامىنىڭ ءبىر ساتتىك وزگەرتىلۋى كۇتىلگەن اقشا قۇنسىزدانۋىن ايتارلىقتاي تومەندەتۋگە, ءتولەم بالانسى جاعدايىن جاقسارتۋعا, ۇلتتىق بانكتىڭ التىن-ۆاليۋتالىق قورىن ساقتاۋعا ىقپال ەتتى. 2008 جىلدىڭ سوڭىندا جەكە تۇلعالاردىڭ دەپوزيتتەرى بويىنشا كەپىلدى قايتارىم سوماسى 700 مىڭنان 5 ميلليون تەڭگەگە دەيىن كوبەيتىلدى.
داعدارىستان كەيىنگى دامۋ كەزەڭى 2010 جىلى باستالىپ, ماكروەكونوميكالىق ينديكاتورلار وڭ ىرعاقتارمەن سيپاتتالدى. ىشكى جالپى ءونىم ءوسىمى قارقىن الىپ, 7 پايىزدان استى. بىلتىر قازاقستاننىڭ بانكتەردەگى دەپوزيتتەر كولەمى 74 تريلليون, ەكونوميكانى كرەديتتەۋ مولشەرى 75 تريلليون تەڭگەگە, ەلدىڭ التىن-ۆاليۋتا قورى 58,7 اقش دوللارىنا جەتتى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءتاۋەلسىزدىگى – مەملەكەتىمىزدىڭ زور جەتىستىگى. وسىناۋ از عانا ۋاقىت ىشىندە ەلىمىز زور الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تابىستارعا جەتتى. “الدىمەن ەكونوميكا, سوسىن ساياسات” قاعيداتىن ۇستانىپ, ادامداردىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋعا باسا كوڭىل ءبولىندى. تۇرعىنداردىڭ جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم كولەمى 9000 اقش دوللارىنان استى. 1994 جىلمەن سالىستىرعاندا 12 ەسە كوپ دەگەن ءسوز. بۇگىندە وبلىستىڭ بانك جۇيەسى ىرعاقتى دامىپ كەلەدى. كرەديتتىك سالىمدار –76,5 ميلليارد, شاعىن بيزنەسكە بەرىلگەن نەسيەلەر – 13 ميلليارد, تۇرعىنداردىڭ تۇتىنۋ نەسيەلەرى – 9,5 ميلليارد, يپوتەكالىق نەسيەلەر – 1,9 ميلليارد, دەپوزيتتىك سالىمدار – 38,1 ميلليارد تەڭگەنى قۇراپ وتىر. وسى جىلدار ىشىندە جالپى وڭىرلىك ءونىم ءوندىرۋ – 6,6 ەسە, ونەركاسىپ تاۋارلارى – 4 ەسە, نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەستيتسيالار تارتۋ – 18 ەسە ۇلعايدى.
ەكونوميكاداعى ورەلى وزگەرىستەر بانك سەكتورى قىزمەتىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن ەشكىم دە جوققا شىعارمايدى. 20 جىلدا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تابىستى بانك جۇيەسى قالىپتاستى. ۇلتتىق ۆاليۋتامىز –تەڭگەنىڭ تەگەۋرىنى ارتىپ, ءوز تۇعىرىنا نىق قوندى. وسىناۋ تولايىم تابىستاردىڭ, جوعارى جەتىستىكتەردىڭ باستاۋىندا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تۇرعانىن ءبارىمىز ماقتانىش ەتەمىز.
جومارت قاجىراقىموۆ, قر ۇلتتىق بانكى سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
پەتروپاۆل.
