اسىرەسە قىس مەزگىلىندە قاتتى قينالاتىنىمىز راس. بىراق وسىلاي جۇرگەننىڭ وزىندە تاپقان-تايانعانىمىز ىشكەن-جەگەنىمىزدەن, كيىم-كەشەگىمىزدەن ارتىلمايدى» دەپ مۇڭ شاعاتىن مايرا, ساۋلەش ەسىمدى قوس قۇربى اۋىلدارىنا كەتكەلى شامامەن ەكى-ءۇش ايدىڭ ءجۇزى بولىپ قالدى. بۇل جاققا مۇلدە كەلۋلەرىن قويعانىنا قاراعاندا, مۇنان تابىسى مولداۋ جۇمىسقا قول جەتكىزگەن بولۋلارى كەرەك دەپ توپشىلادىق.
مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز, ولاردىڭ جۇرتقا ەشقاشان قاباق شىتقانىن, دورەكى سويلەگەنىن, ادەپتەن وزعانىن كورگەن ەمەسپىز. دۇكەنگە قاشان باس سۇقساڭىز دا, باياعى سول اقجارقىن, جايدارمان, جايساڭ قالپىنان اينىماي, ك ۇلىمدەي امانداسىپ تۇرعاندارى. اينالاداعى جۇرتشىلىق تا سوعان ۇيرەنىسىپ, ەكەۋىنە اجەپتاۋىر باۋىر باسىپ قالعان. بىراق ولار كەتكەلى مۇنداعى جاعداي مۇلدە باسقاشا سيپات الا باستادى. تۇتىنۋشى مەن ساۋدا قىزمەتكەرلەرى اراسىنداعى ءوزارا سىيلاستىققا قۇرىلعان قارىم-قاتىناس كوز الدىمىزدا قالاي وزگەرىپ شىعا كەلگەنىنە ىشتەي قاتتى قوبالجىدىق. ءتىپتى تۇسكە دەيىن ءبىر ساتۋشىنى كورسەك, تۇستەن كەيىن باسقاسى اۋىسا قويادى. تاۋلىك بويى كوز ىلمەي حالىققا قالتقىسىز قىزمەت كورسەتۋ وڭاي جۇمىس ەمەس ەكەنىن تۇسىنەمىز, ارينە. الايدا اڭگىمەنى ارىدەن باستاعانداعى ايتايىن دەگەنىمىز بۇل ەمەس, ساۋدا ادەبى تۋرالى, ياعني ساۋدا ورىندارىنداعى مادەنيەتتىڭ دەڭگەيى قالاي دەگەن ماسەلە ەدى.
قالاعا قوناققا كەلگەن كىسىلەردىڭ اۋزىنان نالىپ: «مۇنداعى ساتۋشىلاردىڭ مادەنيەتى تومەن ەكەن, تۇتىنۋشىلارعا سۇراعان زاتىن تاۋىپ بەرۋدىڭ ورنىنا قاباعىن شىتىپ, جوندەپ ءتىل دە قاتپايدى, قورلايدى. «مىنانىڭ باعاسى قانشا تۇرادى؟» دەپ سۇراي قالساڭ, كوزدەرىن الارتىپ, مەنمەنسىپ, دۇنيەنىڭ تۇتقاسىن ۇستاپ تۇرعانداي كەرگيتىنىن قايتەرسىڭ. جاۋاپ بەرگىلەرى كەلمەي, ۇيالى تەلەفونمەن سويلەسىپ وتىرادى. بۇلار سوندا كەلگەن جۇرتشىلىقتىڭ الدىنان زىر جۇگىرىپ, قىزمەت جاساماسا, نە ءۇشىن تۇر؟ ءتىپتى كەيبىرى وزىڭە تارپا باس سالىپ, بەتىڭدى تىرناپ الۋدان تايىنبايدى. سودان سوڭ امالسىز: « قوي, قۇرىسىن, «اش پالەدەن – قاش پالە» دەپ ءوز جايىڭا ءۇن-ءتۇنسىز كەتە باراسىڭ» دەگەن وكپە-رەنىشىن ءجيى ەستيمىز. شىنىمەن دە, ءىرى ساۋدا ۇيلەرىنىڭ وزىندە مادەنيەت ماسەلەسى وزەكتى تۇيتكىلدىڭ ءبىرى سانالادى. ساتۋشىلارى وزدەرىمەن وزدەرى اڭگىمە-دۇكەن قۇرىسىپ, كىمنىڭ كەلىپ, كىمنىڭ كەتىپ جاتقاندارىندا ىستەرى جوق, تەلەفونعا تاس كەنەشە جابىسقان كۇيى بەزىرەيىپ وتىرا بەرەتىنى – ۇيرەنشىكتى جايت. ورىندارىنان قوزعالۋعا ەرىنەتىندەرىنە قاراعاندا, بۇلارعا اقشانىڭ كەرەگى جوق-اۋ دەگەن كۇدىكتى ويعا لەزدە بوي الدىرىپ شىعارىڭىز تاعى حاق. بۇرىن كەڭەس زامانىندا ساۋدا قىزمەتكەرلەرىن دايارلايتىن ارنايى وقۋ ورىندارى بولاتىن. ونى بىتىرۋشىلەرگە ءبىرىنشى كەزەكتە حالىققا مادەنيەتتى قىزمەت كورسەتۋ مىندەتتەلەتىن. قازىر ساتۋشىلاردان ارنايى كاسىبي ءبىلىم قاجەت ەتىلمەيتىن بولعاندىقتان نەشە ءتۇرلى سوراقىلىققا ءجيى جول بەرىلىپ ءجۇر. بازارلاردا, جەكەمەنشىك دۇكەندەردە ون ەكىدە ءبىر گ ۇلى اشىلماعان جاسوسپىرىمدەردىڭ ساۋدامەن اينالىسىپ تۇرعانىن كوزىمىز شالىپ قالادى. قۇداي-اۋ, اقشا ساناۋدى بىلگەن ادامنىڭ ءبارى ساتۋشى بولىپ كەتە بەرسە, نە بولعانى؟
ورىس حالقىندا تۇتىنۋشىنىڭ تالابى قاشاندا ءجون دەگەن قاعيدا بار. بىراق سوعان قاراماستان, كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرشىلىكتە قاراپايىم تۇتىنۋشى رەتىندە قانشاما رەت قۇقىعىمىز بۇزىلعانىنا كوزىمىز جەتىپ تۇرسا دا, وعان اسا ءمان بەرمەي, ەنجارلىققا بوي الدىرىپ كەتكەنبىز. مەرزىمى ەسكىرگەن تاۋاردى اپارىپ قايتادان وتكىزۋگە ەرىنىپ, قول سىلتەي سالاتىن سالعىرتتىعىمىزدان ۇنەمى ءوزىمىز جاپا شەگىپ ءجۇرمىز. بۇلار سايىپ كەلگەندە, قۇقىعىمىزدى تۇتىنۋشى رەتىندە شەكتەيتىن ارەكەتتەر.
قازىر «تاۋار قايتارۋعا نەمەسە اۋىستىرۋعا جاتپايدى» دەگەن ەسكەرتۋلەردى ساۋدا ورىندارىنان كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى. بىراق بۇل حابارلامانىڭ زاڭعا قايشى ارەكەت ەكەنىن اڭقاۋ تۇتىنۋشىنىڭ بىلە بەرمەيتىنى وكىنىشتى. مۇنداي جاعدايدا «تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ بارىن ەستەن شىعارماعانىمىز ابزال. ال ساتۋشى تاراپىنان ورىن الاتىن دورەكىلىك, داۋلاسۋ, بەتتەن الۋ سياقتى ادەپسىز قىلىقتىڭ دەنى نەگىزىنەن مادەنيەتكە جەتكىلىكتى كوڭىل بولمەۋدەن تۋىنداپ وتىرعاندىعىن ايتپاسقا تاعى بولمايدى. مۇنداي وزەكجاردى ماسەلەنى قازىر سىرتتاي قاداعالاپ, باقىلايتىن بىردە-ءبىر ءتيىستى ۇيىم, نە مەكەمە جوق. بۇل رەتتە تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, ساۋدا ورنى دەگەنىمىز ءبىر جاعىنان, رۋحاني اينامىز ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
باسقا ەلدەن كەلگەن قوناقتار وسىعان قاراپ, مادەنيەتىمىزدىڭ قاي دەڭگەيدە ەكەنىن تانىپ, بىلەدى. سوندىقتان اسىرەسە ءىرى-ءىرى ساۋدا ورىندارىنداعى ساتۋشىلارعا حالىققا قالاي مادەنيەتتى قىزمەت كورسەتۋ كەرەكتىگىن ارنايى كۋرستاردا وقىتۋدى مىندەتتەۋ ارتىق بولماس ەدى. وتكەندە ءبىر كورشىم بازارعا ەندىگارى بارماستاي بولىپ كەلگەنىن ايتتى. «دەمالىس كۇنى «ەۋرازيا» ساۋدا ورتالىعىنا ەت ساتىپ الۋعا باردىم. جاعالاي سامساپ جايىلعان ەتتىڭ باعاسىن سۇراستىرسام, ۋداي قىمبات.
بارىنەن بۇرىن ماعان ونداعى ءبىر ساتۋشىنىڭ: «ساتىپ المايتىن بولساڭ, ەتتىڭ باعاسىن بوسقا نەگە سۇراپ تۇرسىڭ؟» دەپ دۇرسە قويا بەرگەنى جانىما قاتتى باتىپ كەتتى. سوندا ادامدار باعانى سۇراعانى ءۇشىن ايىپتى بولا ما؟ وزىڭنەن الدەقايدا جاسى كىشى ايەلدەن ءسوز ەستىگەن قانداي جامان. وسىنداي ىزعارلى, ءزىلدى اڭگىمەدەن كەيىن ءبىرتۇرلى بەتىڭ قايتىپ قالادى ەكەن» دەپ كوڭىلىندەگى كىربىڭدى كۇمىلجي جەتكىزدى... ادەپتىلىك الىپپەسى قاعيداتىمەن ءومىر ءسۇرۋ ەجەلدەن قانىمىزعا سىڭگەن قازاقى قاسيەتىمىز ەمەس پە ەدى. ەسىكتەن ەنگەننەن الدىڭنان ك ۇلىمدەپ قارسى الىپ, جايدارى جۇزبەن شىعارىپ سالسا, نەلەرى كەتەدى ەكەن-اي شىركىندەردىڭ دەيسىز امالسىز مۇندايدا. ول ءۇشىن جۇرەكتە ازداپ جىلىلىق بولسا جەتىپ جاتقان جوق پا!
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
