15 تامىز، 2018

مادەنيەتكە ءمان بەرسەك...

299 رەتكورسەتىلدى

ۇيىمىزدىڭ جانىنداعى ازىق-تۇلىك ساتاتىن دۇڭگىرشەككە سوڭعى كەزدە ساتۋشى قۇتايماي-اق قويدى، ءجيى-جيى اۋىسادى. بۇرىن ءتىپتى مۇندا ساتۋشى قىزداردىڭ پاۆلوداردان قاتىناپ ىستەيتىنىن ەستىپ-بىلىپ جۇرەتىنبىز. «؛ەكى اپتا استانادا ساۋدا جاساساق، ەكى اپتا بالا-شاعامىزدىڭ قاسىندا بولعانعا ءمازبىز. اۋىلدان قالاعا قاتىناپ ىستەۋدىڭ ازابى مەن ماشاقاتى مۇندايدى باستان وتكىزگەن ادامعا عانا ءمالىم. ؛

اسىرەسە قىس مەزگىلىندە قاتتى قينالاتىنىمىز راس. ءبىراق وسىلاي جۇرگەننىڭ وزىندە تاپقان-تايانعانىمىز ؛ ىشكەن-جەگەنىمىزدەن، كيىم-كەشەگىمىزدەن ارتىلمايدى»؛ ؛ دەپ مۇڭ شاعاتىن مايرا، ساۋلەش ەسىمدى قوس قۇربى اۋىلدارىنا كەتكەلى شامامەن ەكى-ۇش ايدىڭ ءجۇزى بولىپ قالدى. بۇل جاققا مۇلدە كەلۋلەرىن قويعانىنا قاراعاندا، مۇنان تابىسى مولداۋ جۇمىسقا قول جەتكىزگەن بولۋلارى كەرەك دەپ توپشىلادىق. ؛ ؛

مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز، ولاردىڭ جۇرتقا ەشقاشان قاباق شىتقانىن، دورەكى سويلەگەنىن، ادەپتەن وزعانىن كورگەن ەمەسپىز. دۇكەنگە قاشان باس سۇقساڭىز دا، باياعى سول اقجارقىن، جايدارمان، جايساڭ قالپىنان اينىماي، كۇلىمدەي امانداسىپ تۇرعاندارى. اينالاداعى جۇرتشىلىق تا سوعان ۇيرەنىسىپ، ەكەۋىنە اجەپتاۋىر باۋىر باسىپ قالعان. ءبىراق ولار كەتكەلى مۇنداعى جاعداي مۇلدە باسقاشا سيپات الا باستادى. تۇتىنۋشى مەن ساۋدا قىزمەتكەرلەرى اراسىنداعى ءوزارا سىيلاستىققا قۇرىلعان قارىم-قاتىناس كوز الدىمىزدا قالاي وزگەرىپ شىعا كەلگەنىنە ىشتەي قاتتى قوبالجىدىق. ءتىپتى تۇسكە دەيىن ءبىر ساتۋشىنى كورسەك، تۇستەن كەيىن باسقاسى اۋىسا قويادى. تاۋلىك بويى كوز ىلمەي حالىققا قالتقىسىز قىزمەت كورسەتۋ وڭاي جۇمىس ەمەس ەكەنىن تۇسىنەمىز، ارينە. الايدا اڭگىمەنى ارىدەن باستاعانداعى ايتايىن دەگەنىمىز بۇل ەمەس، ساۋ­؛دا ادەبى تۋرالى، ياعني ساۋدا ورىندارىنداعى مادەنيەتتىڭ دەڭگەيى قالاي دەگەن ماسەلە ەدى. ؛

قالاعا قوناققا كەلگەن كىسىلەردىڭ اۋزىنان نالىپ: «؛مۇنداعى ساتۋشىلاردىڭ مادەنيەتى تومەن ەكەن، تۇتىنۋشىلارعا سۇراعان زاتىن تاۋىپ بەرۋدىڭ ورنىنا قاباعىن شىتىپ، جوندەپ ءتىل دە قاتپايدى، قورلايدى. «؛مىنانىڭ باعاسى قانشا تۇرادى؟»؛ دەپ سۇراي قالساڭ، كوزدەرىن الارتىپ، مەنمەنسىپ، دۇنيەنىڭ تۇتقاسىن ۇستاپ تۇرعانداي كەرگيتىنىن قايتەرسىڭ. جاۋاپ بەرگىلەرى كەلمەي، ۇيالى تەلەفونمەن سويلەسىپ وتىرادى. بۇلار سوندا كەلگەن جۇرتشىلىقتىڭ الدىنان زىر جۇگىرىپ، قىزمەت جاساماسا، نە ءۇشىن تۇر؟ ءتىپتى كەيبىرى وزىڭە تارپا باس سالىپ، بەتىڭدى تىرناپ الۋدان تايىنبايدى. سودان سوڭ امالسىز: «؛ قوي، قۇرىسىن، «؛اش پالەدەن &ndash؛ قاش پالە»؛ دەپ ءوز جايىڭا ءۇن-تۇنسىز كەتە باراسىڭ»؛ دەگەن وكپە-رەنىشىن ءجيى ەستيمىز. شىنىمەن دە، ءىرى ساۋدا ۇيلەرىنىڭ وزىندە مادەنيەت ماسەلەسى وزەكتى تۇيتكىلدىڭ ءبىرى سانالادى. ساتۋشىلارى وزدەرىمەن وزدەرى اڭگىمە-دۇكەن قۇرىسىپ، كىمنىڭ كەلىپ، كىمنىڭ كەتىپ جاتقاندارىندا ىستەرى جوق، تەلەفونعا تاس كەنەشە جابىسقان كۇيى بەزىرەيىپ وتىرا بەرەتىنى &ndash؛ ۇيرەنشىكتى جايت. ورىندارىنان قوزعالۋعا ەرىنەتىندەرىنە قاراعاندا، بۇلارعا اقشانىڭ كەرەگى جوق-اۋ دەگەن كۇدىكتى ويعا لەزدە بوي الدىرىپ شىعارىڭىز تاعى حاق. بۇرىن كەڭەس زامانىندا ساۋدا قىزمەتكەرلەرىن دايار­؛لايتىن ارنايى وقۋ ورىندارى بولاتىن. ونى بىتىرۋشىلەرگە ءبىرىنشى كەزەكتە حالىققا مادەنيەتتى قىزمەت كورسەتۋ مىندەتتەلەتىن. ءقازىر ساتۋشىلاردان ارنايى كاسىبي ءبىلىم قاجەت ەتىلمەيتىن بولعاندىقتان نەشە ءتۇرلى  ؛سوراقىلىققا ءجيى جول بەرىلىپ ءجۇر. بازارلاردا، جەكەمەنشىك دۇكەندەردە ون ەكىدە ءبىر گۇلى اشىلماعان جاسوسپىرىمدەردىڭ ساۋدامەن اينالىسىپ تۇرعانىن  ؛كوزىمىز شالىپ قالادى. قۇداي-اۋ، اقشا ساناۋدى بىلگەن ادامنىڭ ءبارى ساتۋشى بولىپ كەتە بەرسە، نە بولعانى؟

ورىس حالقىندا تۇتىنۋشىنىڭ تالابى قاشاندا ءجون دەگەن قاعيدا بار. ءبىراق سوعان قاراماستان، كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرشىلىكتە قاراپايىم تۇتىنۋشى رەتىندە قانشاما رەت قۇقىعىمىز بۇزىلعانىنا كوزىمىز جەتىپ تۇرسا دا، وعان اسا ءمان بەرمەي، ەنجارلىققا بوي الدىرىپ كەتكەنبىز. مەرزىمى ەسكىرگەن تاۋاردى اپارىپ قايتادان وتكىزۋگە ەرىنىپ، قول سىلتەي سالاتىن سالعىرتتىعىمىزدان ۇنەمى ءوزىمىز جاپا شەگىپ ءجۇرمىز. بۇلار سايىپ كەلگەندە، قۇقىعىمىزدى تۇتىنۋشى رەتىندە شەكتەيتىن ارەكەتتەر.

قازىر «؛تاۋار قايتارۋعا نەمەسە اۋىستىرۋعا جاتپايدى»؛ دەگەن ەسكەرتۋلەردى ساۋدا ورىندارىنان كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى. ءبىراق بۇل حابارلامانىڭ زاڭعا قايشى ارەكەت ەكەنىن اڭقاۋ تۇتىنۋشىنىڭ بىلە بەرمەيتىنى وكىنىشتى. مۇنداي جاعدايدا «؛تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ تۋرالى»؛ زاڭنىڭ بارىن ەستەن شىعارماعانىمىز ابزال. ال ساتۋشى تاراپىنان ورىن الاتىن دورەكىلىك، داۋلاسۋ، بەتتەن الۋ سياقتى ادەپسىز قىلىقتىڭ دەنى نەگىزىنەن مادەنيەتكە جەتكىلىكتى كوڭىل بولمەۋدەن تۋىنداپ وتىرعاندىعىن ايتپاسقا تاعى بولمايدى. مۇنداي وزەكجاردى ماسەلەنى ءقازىر سىرتتاي قاداعالاپ، باقىلايتىن بىردە-بىر ءتيىستى ۇيىم، نە مەكەمە جوق. بۇل رەتتە تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت، ساۋدا ورنى دەگەنىمىز ءبىر جاعىنان، رۋحاني اينامىز ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.

باسقا ەلدەن كەلگەن قوناقتار وسىعان قاراپ، مادەنيەتىمىزدىڭ قاي دەڭگەيدە ەكەنىن تانىپ، بىلەدى. سوندىقتان اسىرەسە ءىرى-ىرى ساۋدا ورىندارىنداعى ساتۋشىلارعا حالىققا قالاي مادەنيەتتى قىزمەت كورسەتۋ كەرەكتىگىن ارنايى كۋرستاردا وقىتۋدى مىندەتتەۋ ارتىق بولماس ەدى. وتكەندە ءبىر كورشىم بازارعا ەندىگارى بارماستاي بولىپ كەلگەنىن ايتتى. «؛دەمالىس كۇنى «؛ەۋرازيا»؛ ساۋدا ورتالىعىنا ەت ساتىپ الۋعا باردىم. جاعالاي سامساپ جايىلعان ەتتىڭ باعاسىن سۇراستىرسام، ۋداي قىمبات.

بارىنەن بۇرىن ماعان ونداعى ءبىر ساتۋشىنىڭ: «؛ساتىپ المايتىن بولساڭ، ەتتىڭ باعاسىن بوسقا نەگە سۇراپ تۇرسىڭ؟»؛ دەپ دۇرسە قويا بەرگەنى جانىما قاتتى باتىپ كەتتى. سوندا ادامدار باعانى سۇراعانى ءۇشىن ايىپتى بولا ما؟ وزىڭنەن الدەقايدا جاسى كىشى ايەلدەن ءسوز ەستىگەن قانداي جامان. وسىنداي ىزعارلى، ءزىلدى اڭگىمەدەن كەيىن ءبىرتۇرلى بەتىڭ قايتىپ قالادى ەكەن»؛ دەپ كوڭىلىندەگى كىربىڭدى كۇمىلجي جەتكىزدى... ادەپتىلىك الىپپەسى قاعيداتىمەن ءومىر ءسۇرۋ ەجەلدەن قانىمىزعا سىڭگەن قازاقى قاسيەتىمىز ەمەس پە ەدى. ەسىكتەن ەنگەننەن الدىڭنان كۇلىمدەپ قارسى الىپ،  ؛جايدارى جۇزبەن شىعارىپ سالسا، نەلەرى كەتەدى ەكەن-اي شىركىندەردىڭ دەيسىز امالسىز مۇندايدا. ول ءۇشىن جۇرەكتە ازداپ جىلىلىق بولسا جەتىپ جاتقان جوق پا!

قاراشاش توقسانباي،

«؛ەگەمەن قازاقستان»؛

سوڭعى جاڭالىقتار

تاۋشىق اۋىلى 80 جىلدىعىن تويلادى

ايماقتار • بۇگىن، 16:35

اباي دۇكەنى – بەلگيادا

رۋحانيات • بۇگىن، 16:32

گەرولد بەلگەرگە كوشە بەرىلدى

قازاقستان • بۇگىن، 15:57

ەڭ قىسقا اڭگىمە. ريزا يساەۆا

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 15:50

ەڭ قىسقا اڭگىمە. نۇربيكە قۇدايبەرگەنوۆا

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 15:45

ەڭ قىسقا اڭگىمە. داۋرەن داريابەك

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 15:39

ەڭ قىسقا اڭگىمە. نازەركە سانيازوۆا

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 15:37

ەڭ قىسقا اڭگىمە. اقىلبەك شاياحمەت

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 15:22

ەڭ قىسقا اڭگىمە. الدابەرگەن كەمپىرباي

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 13:00

ەڭ قىسقا اڭگىمە. ەركەعالي بەيسەنوۆ

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:42

ەڭ قىسقا اڭگىمە. كوگەداي شامەرحان

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:39

ەڭ قىسقا اڭگىمە. جاسۇلان سەرىك

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:37

ەڭ قىسقا اڭگىمە. اقجول قالشابەك

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:28

ەڭ قىسقا اڭگىمە. نۇربەك نۇرجانۇلى

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:24

ەلباسى تاكەو كاۆامۋرامەن كەزدەستى

پرەزيدەنت • بۇگىن، 11:34

ساعىنايدىڭ بەيىتى تابىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 10:52

اقمولانىڭ استىعىنا سۇرانىس مول

ايماقتار • بۇگىن، 10:22

كۇلكى كەرۋەنى № 7

رۋحانيات • بۇگىن، 10:20

اتالماي نەگە قالسىن مۇسا اتى؟!

رۋحانيات • بۇگىن، 10:01

جاقسى ءداستۇر جالعاسادى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:49

الاشتانۋشى عالىمنىڭ بەلەسى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:47

يگىلىكتى ەڭبەك يەسى

قوعام • بۇگىن، 08:46

نامازالى وماشۇلى: ەل شەجىرەسى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:42

تاراز شاھارىنداعى تاماشا ءتۇن

ايماقتار • بۇگىن، 08:39

تۇڭعىش ءتىل فورۋمى وتەدى

قوعام • بۇگىن، 08:36

پاتريارحتىڭ ورىندالعان پارىزى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:33

كەدەرگىسىز كەلەشەك

قوعام • بۇگىن، 08:31

جوشى حانعا ەسكەرتكىش ورناتىلادى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:24

قازاقتاردىڭ اتقا ءمىنۋ مادەنيەتى

قازاقستان • بۇگىن، 08:22

ەۋرونى ساتىپ الۋشىلار كوبەيدى

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:20

اQR: 14 بانكتى «ساۋىقتىرۋ» كەرەك پە؟

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:15

ۇقساس جاڭالىقتار